Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Een na te volgen wedijver in bescheidenheid

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Een na te volgen wedijver in bescheidenheid

KNMI-grondlegger Buys Ballot, „die altijd weet, van waar het waait", eeuw geleden overleden

6 minuten leestijd

Men zegt dat hij een grote voorliefde voor getallen had. In zijn middelbare-schooltijd kende hij exact het aantal stappen van zijn woonplaats Brakel naar het gymnasium in Zaltbommel. Een afstand van twaalf kilometer, die hij dagelijks tweemaal te voet aflegde. Hij verloor niet gemakkelijk zijn kalmte. Bij een nachtelijke schoorsteenbrand beval hij zijn vrouw: „Gooi maar een zak zout in de kachel", draaide zich om en sliep verder. Maar als men zijn stapeltje zakdoeken iets verlegde, kon hij niets vinden en voelde zich bepaald ongelukkig... Wie was Christophorus Henricus Diedericus Buys Ballot?

Dit jaar wordt de honderdste sterfdag van Buys Ballot herdacht, de man wiens naam nog steeds en tot ver over onze grenzen met ere wordt genoemd, de man die de stoot gaf tot de oprichting van het Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut.
Hij zag in 1817 het levenslicht in het Zeeuwse Kloetinge, waar zijn vader predikant was. Als de jonge Buys Ballot —enig kind— drie jaar is, verhuist het gezin naar Brakel.
Na zijn gymnasiumtijd bezoekt hij de hogeschool in Utrecht om een studie in de letteren te beginnen. Maar al gauw wordt zijn belangstelling ook getrokken door de vakken wis- en natuurkunde. Hij volgt ten slotte een brede studie, waarin ook scheikunde, geologie en sterrenkunde een plaats krijgen. Later zal blijken hoezeer dit heeft bijgedragen tot de ontwikkeling van zijn universele geest, waardoor hij veler bewondering heeft weten af te dwingen.

Bescheidenheid
Na zijn promotie wordt hij benoemd tot docent aan de Utrechtse universiteit, eerst in de mineralogie en geologie, later in de chemie. Het collegebezoek van zijn studenten laat nogal te wensen over. Zijn bescheidenheid speelt hem parten. Ballot is geneigd om anderen even hoog in te schatten als zichzelf. Daardoor veronderstelt hij bij zijn studenten wel eens te veel kennis.
In 1847 wordt Buys Ballot hoogleraar in de wiskunde; het jaar daarop treedt hij in het huwelijk. Het jonge paar gaat op huwelijksreis naar Schotland, wat zijn biograaf Van Everdingen de ironische opmerking ontlokt: „De meteoroloog was nog niet in Buys Ballot ontwaakt, anders had hij allicht niet een land gekozen, dat berucht was om zijn regen". Het huwelijk is echter van korte duur, want eind 1850 treft Buys Ballot een grote slag: in amper twee weken tijd sterven zijn vrouw en zijn dochtertje. Hij blijft achter met een zoontje van zeventien dagen.

Hoofddirecteur
Buys houdt zich in die tijd, samen met zijn studievriend en latere medewerker dr. F. Krecke, ook al bezig met weerkundige waarnemingen op het bolwerk "Sonnenborgh" te Utrecht. De ontwikkelingen zijn intussen niet meer te stuiten. Ballot en Krecke gaan het belang van meteorologische waarnemingen inzien en knopen alvast connecties aan met buitenlandse observatoria.

Vooral voor de scheepvaart zijn weerkundige gegevens van bijzonder nut, temeer daar Nederland een koloniale natie is. Er zou al heel wat gewonnen zijn als men aan de hand van bij voorbeeld barometergegevens, verwachtingen zou kunnen uitspreken over de banen van stormen en orkanen, waaraan regelmatig schepen ten offer vallen.
Het is de Amerikaanse zeeofficier Maury geweest die op dit terrein werk van onschatbare waarde heeft verricht. Hij bestudeerde logboeken van Amerikaanse schepen, zodat hij in staat was kaarten samen te stellen die informatie gaven over zeestromingen en winden. Door deze toegenomen kennis konden oceaanreizen in kortere tijd gemaakt worden. Maury, gesteund door deze successen, weet andere landen —ook Nederland in 1853— ertoe te bewegen om handelsschepen een apart weerkundig journaal te laten bijhouden. Maar dan is ook de oprichting van een eigen weerkundig instituut niet ver meer. Dat wordt een feit op 31 januari 1854. De inspanningen van Ballot en Krecke zijn niet vruchteloos geweest. In Utrecht krijgt Nederland dan zijn Meteorologisch Instituut, met Buys Ballot als hoofddirecteur.

Wet
De meeste roem heeft Buys echter geoogst door de publikatie van de befaamde wet, die tot in de schoolboeken nog steeds bekend staat als "de wet van Buys Ballot". Die publikatie valt in jaar 1857. Buys Ballot is dan inmiddels hertrouwd. Met het oog op de waarschuwing van schepen voor naderende stormen, pleit hij voor het telegrafisch doorgeven van gelijktijdige barometerstanden van Groningen en Maastricht. Uit de verkregen gegevens concludeert hij dat de wind bijna steeds oost is als in Groningen de hoogste luchtdruk heerst, en west als dat in Maastricht het geval is. De windrichting is dus niet rechtstreeks van de hoge naar de lage luchtdruk, maar vertoont —op het noordelijke halfrond althans— een afwijking naar rechts. Zo ongeveer is deze wet later in de boeken terechtgekomen, alhoewel Ballot die zelf niet zo formuleerde.
Helemaal nieuw was deze zienswijze in 1857 niet meer. Twintig jaar eerder was er door de Franse ingenieur G. G. de Coriolis op gewezen dat bij bewegingen op een draaiende aarde een schijnbare zijdelingse kracht optreedt, die ten noorden van de evenaar naar rechts is gericht. Deze kracht speelt niet alleen een rol bij winden en rivier- en zeestromen; ook de Duitsers hebben de nadrukkelijke aanwezigheid van deze zogeheten Coriolis-kracht tot hun schade ondervonden bij artilleriebeschietingen van Parijs: de projectielen kwamen honderden meters rechts van het beoogde doel terecht.

Onbekend
Maa wat Ballot niet wist: -al tien maanden eerder had de Amerikaan W. Ferrel de wet die hem zo beroemd heeft gemaakt, gevonden. Hij publiceerde deze echter in een zo onbekend tijdschrift dat zelfs zijn landgenoot Maury er niet van op de hoogte was. Dertig jaar later, in 1886, doet Buys Ballot het edelmoedige aanbod aan de Amerikaan om de gevonden wet de naam van "Ferrel-Buys Ballot" te geven. Maar daar wil Ferrel niets van weten: „Ofschoon ik het als een grote eer zou beschouwen mijn naam op een of andere manier met die van u in verband gebracht te zien, zal ik toch nooit de verandering aanmoedigen die u zo genereus voorstelt". En dan te bedenken dat Ferrel deze wet veel meer gedetailleerd had uitgewerkt, terwijl de Nederlander 'slechts' haar geldigheid in de praktijk had aangetoond. Een weldadig aandoende en navolgenswaardige wedijver in bescheidenheid.
Bescheidenheid was ook een van de in het oog lopende karaktertrekken van Ballot, hoewel door sommigen is beweerd dat deze meer een omgangsvorm was. Een bijzonder nobel gebaar toonde hij in 1883, toen een Nederlandse poolexpeditie in moeilijkheden verkeerde. Toen de regering aarzelde om een hulpexpeditie uit te zenden, stelde Buys Ballot zijn gehele particuliere vermogen —meer dan twee ton— borg voor het geval er zich problemen zouden voordoen.

Griep
Onder zijn bezielende en deskundige leiding is het KNMI uitgegroeid tot een volwaardig weerkundig instituut. De verhuizing naar De Bilt in 1897 heeft Buys Ballot niet meer mogen meemaken. In de winter van 1890 wordt hij door de griep geveld, aan de gevolgen waarvan hij op 3 februari overlijdt. De overweldigende belangstelling die bij zijn begrafenis wordt getoond, is een tastbaar bewijs van de warme genegenheid die velen voor hem koesterden.
Het overbekende instituut in De Bilt houdt de herinnering levend aan — zoals Nicolaas Beets het in 1887 humoristisch uitdrukte— de man

die altijd weet, van waar het waait,
maar met geen wind ter wereld draait,
is: Buys Ballot
wiens naam geprezen en geroemd,
zover de wind waait, wordt genoemd,
is: Buys Ballot
Maar ook: wiens nobel hart, niets
menslijks vreemd,
diep deel aan al wat goed is neemt,
is: Buys Ballot.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 6 juli 1990

Reformatorisch Dagblad | 24 Pagina's

Een na te volgen wedijver in bescheidenheid

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 6 juli 1990

Reformatorisch Dagblad | 24 Pagina's

PDF Bekijken