Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

EG-model laatste strohalm voor uiteenvallende Sowjet-Unie

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

EG-model laatste strohalm voor uiteenvallende Sowjet-Unie

Alleen het kapitalisme kan economie uit het moeras redden

10 minuten leestijd

DEN HAAG — In de Sowjet-Unie wacht de hele bevolking met angst en beven op het hervormingsplan voor de overgang naar een markteconomie, dat een werkgroep onder leiding van president Michail Gorbatsjov uiterlijk maandag 15 oktober moet voorleggen aan het parlement. De Sowjetburgers beseffen terdege dat de overgang altijd, in welke vorm of met welk tempo dan ook, niet alleen diep zal Insnijden in hun bestaan, maar tevens beslissend zal zijn voor de vraag of en hoe de Sowjet-Unie blijft voortbestaan.

De felle politieke richtingenstrijd die is voorafgegaan aan de presentatie van het plan, is slechts een zwakke afspiegeling van de problemen die het land nog te wachten staan.

De omvorming naar kapitalistisch model van de centraal geleide Sowjeteconomie moet, als alles keurig volgens draaiboek verloopt, uiteindelijk de kroon worden op Gorbatsjovs politiek van perestrojka. Maar, indachtig de Sowjettraditie van economische draaiboeken, is het aannemelijker dat het plan onvoorziene mankementen zal vertonen. Hoe de ontwikkeling van het land dan zal lopen, is onduidelijk.

De grootste pessimisten spreken van een ineenstorting van het enorme Sowjetimperium of een herhaling van de februari-revolutie van 1917, toen het volk de macht overnam. „De kans op volledige desintegratie van de Sowjet-Unie is zeer groot", zei de Amerikaanse hoogleraar Uri Ra'anan vorige maand. De Nederlandse econoom prof. dr. M. J. Ellman, die opteert voor de revolutie-variant, zei desgevraagd: „Een combinatie van ontevredenheid onder het volk en het bestaan van een parlementaire oppositie maakt dit scenario goed mogelijk".

Maar dat kan het doel niet zijn van Gorbatsjovs streven naar hervorming. Wat dan wel? Stelde hij zich aanvankelijk bij de nieuwe staatkundige structuur van de Sowjet-Unie nog een confederatie voor in de trant van de Verenigde Staten of de Bondsrepubliek Duitsland, de jongste ontwikkelingen doen steeds meer denken aan een economisch systeem zoals dat van de EG.

Eigen munten
Een van de radicaalste kopstukken uit het sociaal-economische leven in de Sowjet-Unie, die voorlopig nog niet is betrokken bij het hervormingsproces, de econoom Vasili Seljoenin, verklaarde onlangs tijdens een bezoek aan Nederland dat indien de Sowjet-Unie werkelijk een markteconomie wil, „de handelsrelaties dan alleen via geld dienen te worden geregeld en niet via bestuurlijke maatregelen". In dit verband pleitte hij voor de invoering van eigen muntsoorten voor de vijftien Sowjetrepublieken.

Een andere factor voor een nieuw bestel is het nieuwe unieverdrag, het akkoord waarmee Gorbatsjov tracht het uiteenvallende rijk bijeen te houden en dat uiteindelijk de politieke basis moet vormen voor de economische hervormingen. Het is echter de vraag of de politiek-economische ommekeer, hoe wenselijk ook, ooit zover zal doorzetten. Want juist de diepte van de economische crisis vormt het grootste probleem waarmee het Kremlin worstelt.

Daarnaast bestaat er bij de Sow'jetleiders de vrees voor grootschalige sociale onrust onder de bevolking. Het staat vast dat de burgers nog meer offers moeten gaan brengen, die hun dagelijkse strijd om het bestaan zullen verscherpen. Nu al is zeker dat de invoering van een markteconomie vergezeld zal gaan van flinke prijsverhogingen en massale ontslagen.

Moeras
Toch is iedereen het erover eens dat alleen het kapitalisme de Sowjeteconomie uit het moeras kan redden. De wijze en de termijn waarop dit moet gebeuren was in de afgelopen maanden onderwerp van zo'n felle discussie, dat de verschillende kampen ternauwernood een politieke crisis hebben kunnen voorkomen. In de strijd moest vooral premier Nikolaj Ryzjkov het ontgelden. De bevolking is hem gaan beschouwen als de personificatie van de economische wanorde en het parlement heeft enkele malen op het punt gestaan het vertrouwen in zijn regering op te zeggen.

Ryzjkov kondigde in mei een economisch hervormingsplan aan in de vorm van een vijfjarenprogramma dat voorziet in een geleidelijke overgang naar een markteconomie.

Zijn plan gaat uit van onmiddellijke prijsverhogingen door de centrale overheid, vooral voor die produkten die in onvoldoende mate aanwezig zijn. In een later stadium wil hij de prijzen loslaten en de staatsuitgaven verminderen. Ryzjkov is vaag omtrent zijn plannen met privé-eigendom. Zijn programma, dat is gebaseerd op aanbevelingen van vice-premier Leonid Abalkin, werd in juni sterk bekritiseerd door het parlement.

Radicaler plan
De econoom Stanislav Sjatalin kwam vervolgens met een radicaler plan, dat scherpe prijsverhogingen uit de weg wil gaan om zo nog grotere sociale spanningen te voorkomen. Hij ontwierp een plan voor snelle overgang naar markteconomie, in slechts 500 dagen. Sjatalin wil eerst demonopoliseren en privatiseren vooraleer later in fasen de prijzen te verhogen.

Het plan kreeg de steun van de radicale Boris Jeltsin, president van de Russische federatie, en ook Gorbatsjov had er wel oren naar. Deze laatste besloot echter opdracht te geven tot het ontwerpen van een compromis-plan, dat de twee kampen samen moet binden.
Eerder had Ryzjkov met aftreden gedreigd als het plan-Sjatalin doorgang zou vinden. De premier vreest dat het radicale programma zal leiden tot chaotische taferelen.

Ook het in haast opgestelde compromis-plan van de econoom Abel Aganbegjan kon niet rekenen op Ryzjkovs goedkeuring, noch op die van de rest van de gematigde vleugel van de Sowjetleiding. „Het plan lijkt sterk op dat van Sjatalin, met dien verstande, dat de impopulairste maatregelen wat zijn verzacht", verklaarde de premier.

Uiterlijk maandag moet nu volgens afspraak een definitief hervormingsplan worden gepresenteerd aan het parlement. Naar verwachting zal het programma uitsluitsel geven over de toekomst van de Sowjeteconomie. Maar de staatkundige indeling-van het immense land zal waarschijnlijk onderbelicht blijven. Het ziet ernaar uit dat de leiders in het Kremlin voorlopig hun ogen sluiten voor de politieke consequenties. Immers, hoe er ook hervormd zal worden, de staatkundige structuren zullen onherroepelijk veranderen.

Grootste populariteit
Een van de pijlers van het plan-Sjatalin, dat vooralsnog de grootste populariteit onder de bevolking geniet en volgens deskundigen de meeste kans van slagen heeft, beoogt een radicale hervorming van het machtsevenwicht tussen de centrale Sowjetleiding en de republieken.
Sjatalin wil al het industriële bezit, dat nu nog voor het grootste deel in handen is van Moskou, overdragen aan de republieken, die het daarna aan particulieren mogen verkopen. Ook zullen de republieken hun eigen belastingstelsel kunnen ontwerpen. Een opmerkelijke ontwikkeling, op zijn zachtst gezegd. Dit vooral gezien het binnenkort te nemen besluit over een nieuw unieverdrag, dat immers is bedoeld om de vijftien Sowjetrepublieken bij elkaar te houden. Ónder de hoede van Moskou, wel te verstaan.

Nog geen jaar geleden werden de republieken, die vol trots hun eigen soevereiniteit uitriepen, beschouwd als niet-kwaadaardige, eigenwijze telgen van de grote Sowjetfamilie. Bij de economische hervormingen en de grotere onafhankelijkheid die het unieverdrag voorstelt, vormen ze nu een reële bedreiging voor het voortbestaan van de Sowjet-Unie in de huidige centralistische vorm. Gorbatsjov is vooral met het plan voor een nieuw verdrag gekomen om enigszins toe te geven aan de eisen van de republieken voor meer soevereiniteit. Door bevoegdheden over te dragen en de macht te decentraliseren hoopt de president nu de schijnbaar onstuitbare onafhankelijkheidsdrang in te dammen en een grotere loyaliteitszin ten opzichte van Moskou te bewerkstelligen. Maar wat Gorbatsjov zich voorstelt bij een nieuw unieverdrag, is niet wat de meeste republieken voor ogen hebben.

Baltische staten
De Baltische staten —Estland, Letland en Litouwen— beschouwen zich niet meer als deel van de Sowjet-Unie en willen dan ook niet betrokken worden bij de uitwerking van een nieuw verdrag. De Litouwse premier, Kazimiera Prunskiene, zei vorige maand dat er alleen over nieuwe politieke relaties met Moskou kan worden gesproken in de vorm van een „dialoog tussen twee gelijke partners". Een gesprek tussen „soeverein en vazal" wees zij krachtig van de hand.

Ook wat Jeltsin betreft gaan Gorbatsjovs voorstellen niet ver genoeg. Hij wil hooguit zaken zoals de nationale verdediging delegeren aan het centrum. Vanzelfsprekend ziet hij het meeste heil in de plannen van Sjatalin. Hij verklaarde nog deze week dat zijn republiek met ingang van 1 november onvoorwaardelijk het programma van de radicale econoom zal uitvoeren.

De president van de Russische Federatie meldde onlangs dat er al een bilateraal handelsakkoord is gesloten met de republiek Letland. De Russische Federatie en Letland hebben met vijf andere republieken zitting in een commissie die het opzetten van een markt tussen de republieken nastreeft, buiten het gezag van de centrale regering om.

Bekroning
Er zijn nu, zoals gezegd, steeds meer aanwijzingen voor een ontwikkeling in de richting van een economisch systeem zoals dat van de EG. De meeste van de vijftien Sowjetrepublieken beschikken nu al over voldoende middelen om als volwaardige staten te functioneren: eigen taal, cultuur, vlag en volkslied. Het enige dat de republieken vooralsnog moeten ontberen is een eigen muntsoort. Dat zou een werkelijke stap zijn in de richting van een markteconomie en een bekroning op het streven naar onafhankelijkheid van de republieken. Maar ook de vooruitstrevende plannen van Sjatalin voorzien niet in eigen munten.
De aanstaande economische hervormingen zullen in omvang en effect flink uittorenen boven de politieke veranderingen, die ondanks de perestrojka niet in het gewenste tempo verlopen. Nu de republieken naar verwachting meer macht zullen krijgen ten koste van het centrale gezag, zal dat van grote invloed zijn op de onderlinge verhoudingen tussen de republieken. In het oude systeem ontvangen de fabrieken hun produktie-opdrachten uit Moskou. Zij specialiseren zich hooguit in enkele produkten en zijn geheel afhankelijk van één afnemer: de Staat. Daarbij komt de opgelegde specialisatie per republiek. Zo worden bijna alle vorkheftrucks in de Oekraïne gemaakt en vindt de produktie van oliepompen alleen in Azerbeidzjan plaats. De republieken zijn aldus voor hun industriële behoeften geheel van elkaar afhankelijk.

Voorboden
De voorboden van de economische hervormingen zijn nu al zichtbaar: de republieken weigeren zich te schikken in de instructies van hogerhand en proberen in hun eigen behoeften te voorzien. De gevolgen komen hard aan. Het relatief vruchtbare Estland heeft onlangs al zijn graanverkopen aan de centrale regering opgeschort. En de leiders van de Centraalaziatische republiek Oezbekistan hebben besloten op een deel van hun land graan te verbouwen, een produkt waarvoor ze tot voor kort waren aangewezen op de levering door met name de Oekraïne en de Russische Federatie. De Oezbeken hadden van Moskou de opdracht gekregen alleen katoen, groenten en fruit te verbouwen, bestemd voor een groot deel van de Sowjetbevolking. Die activiteit hebben ze nu beperkt tot de eigen behoeften.
De protectionistische politiek van de republieken veroorzaakt elders tekorten in de voedselvoorziening, terwijl diezelfde tekorten de roep om een protectionistische politiek doen aanwakkeren. Vooralsnog is het sluiten van handelsovereenkomsten tussen de republieken onderling de enige methode om aan de neerwaartse spiraal te ontkomen.
De Russische Federatie van Jeltsin en de Baltische staten hebben het voortouw genomen in deze economische politiek, die oogluikend door het centrale gezag wordt toegestaan. Maar Jeltsin en consorten hebben gemakkelijk praten. Het aangaan van economische contacten met andere republieken is voor de Russische Federatie met haar uitgebreide grondstoffenvoorraden niet nadelig. Relatief arme republieken zoals Tadzjikistan en Kirgizië met hun eenzijdige landbouwproduktie en minimale energiemiddelen zullen echter weinig hebben in te brengen. De Sowjet-Unie staat dus niet alleen een desintegratie te wachten, maar bovendien een pijnlijk scherp contrast tussen de arme en de rijkere delen van het land.

Greep verloren
Gorbatsjov is overduidelijk de greep op de ontwikkelingen in het land aan het verliezen. Zijn pas verworven speciale economische volmachten zullen daar weinig verandering in brengen. Want de weg naar het kapitalisme lijkt al te zijn ingeslagen zonder dat de president zich heeft kunnen uitspreken over de wijze waarop die koersverandering moet plaatsvinden. Hij moet toezien hoe de republieken eigengereid hun gang gaan en centrale besluiten naast zich neer leggen. Zijn voorstellen over de inhoud van een nieuw unieverdrag Worden door tal van republieken afgedaan als krampachtige pogingen om de eenheid van het land te behouden.
Gorbatsjov zal zich maar al te goed realiseren dat de kansen op het voortbestaan van de SowjetUnie in de huidige vorm uitermate gering zijn. Daarvoor is de ontwikkeling in de richting van desintegratie al te ver voortgeschreden. Vanzelfsprekend zullen de republieken niet vrijwillig onder de rokken van Moskou terugkeren. De vraag voor Gorbatsjov is daarbij hoe er ten minste nog iets van het oude Unieidee kan worden behouden. Een van zijn mogelijke uitwegen is een politiek-economische hervorming, waarvoor het EG-model als voorbeeld kan dienen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van donderdag 11 oktober 1990

Reformatorisch Dagblad | 22 Pagina's

EG-model laatste strohalm voor uiteenvallende Sowjet-Unie

Bekijk de hele uitgave van donderdag 11 oktober 1990

Reformatorisch Dagblad | 22 Pagina's

PDF Bekijken