Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Nobelprijswinnaar Gorbatsjov, de triomf van de terugtocht

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Nobelprijswinnaar Gorbatsjov, de triomf van de terugtocht

Het diplomatieke succes van het Sowjetimperium in verval

2 minuten leestijd

„Het is opmerkelijk dat een politiek leider die zijn land op de rand van de anarchie heeft gebracht —zonder ook maar de schrijnende armoede van zijn burgers iets te hebben verzacht— de Nobelprijs voor de Vrede moest krijgen. Nog merkwaardiger is de algemene bijval die deze erkenning het Westen ontlokte". De polemische reactie van Gerald Frost (The Wall Street Journal van donderdag) op het overvloedige buitenlandse eerbetoon van deze week aan het adres van Sowjetpresident Michail Gorbatsjov. Wat vindt Gerhard Simon van het Keulse Bundesinstitut für ostwissenschaftliche und internationale Studiën en kenner bij uitstek van het noodlijdende imperium van 's werelds nieuwe vredeskampioen, ervan?

„Inderdaad, je moet je afvragen of het comité van de Nobelprijzen bij deze beslissing ook de binnenlandse toestand in de Sowjet-Unie eigenlijk wel heeft laten meewegen. Deze Nobelprijs voor de vrede is blijkbaar toegekend voor prestaties die in Duitsland en Midden- en Oost-Europa zichtbaar zijn. Op de burgers van de Sowjet-Unie echter moet deze ereprijs voor Gorbatsjov heel merkwaardig overkomen. Zij bereiden zich immers op een hongerwinter voor. Veel mensen in Rusland en in andere delen van de USSR staan in de rij voor brood. Vlees kunnen ze al maanden niet meer kopen. Ook sigaretten zijn zeer schaars geworden. De mensen zijn nu al bang dat ze van de winter binnenshuis kou zullen moeten lijden. Heel deze misère is het regelrechte resultaat van Gorbatsjovs perestrojka".

Duits enthousiasme
„Bekijk je Gorbatsjov met westerse, en vooral Duitse, ogen, dan ontstaat er een totaal ander beeld van de Sowjetleider. Hij hield de Sowjettanks in de kazernes en maakte zo de ineenstorting van de communistische regimes in Polen, Tsjechoslowakije en Hongarije mogelijk. De Duitsers schrijven hun herwonnen eenheid vooral aan Gorbatsjov toe. Vandaar ook dat juist in Duitsland deze week zo enthousiast is gereageerd op de toekenning van de Nobelprijs aan Gorbatsjov.
Er bestaat kortom geen eenduidige visie op Gorbatsjov. Er zijn meer dan één 'Gorbatsjovs' in omloop. De beeldvorming van zijn politieke leiderschap correspondeert met het aspect van de perestrojka, dat sterk wordt benadrukt".

Heeft Gorbatsjov volgens u de Nobelprijs verdiend?
„Gorbatsjovs verdienste in de buitenlandse politiek is zijn erkenning geweest dat de Sowjet-Unie veel te veel militaire risico's had genomen. Die kon zijn rijk eenvoudigweg niet aan. Gorbatsjov trok daaruit de juiste conclusie en handelde ook daarnaar: de terugtocht. Zijn buitenlands beleid is een politiek van terugtrekking. Het was Gorbatsjovs verdienste dat hij deze nederlaag, dit verval van het Sowjetimperium, wist om te zetten in een succes, in groot buitenlands prestige. Een niet geringe diplomatieke prestatie!"

Weinig aanzien
„Dat hangt natuurlijk ook samen met de westerse reacties. Gorbatsjovs buitenlandse politiek kon succes boeken door de positieve respons van het Westen. Een terugtocht op mondiaal niveau is bepaald geen teken van sterkte. Integendeel, deze zelfbeperking van het Kremlin legde eigen zwakte bloot. Anderzijds is het ongetwijfeld de verdienste van een politicus eigen catastrofale ambities in de wereldpolitiek te corrigeren".

Zó waardeert u Gorbatsjovs Nobelprijs. ..
„Ja. Zijn verdienste ligt in de buitenlandse politiek van de Sowjet-Unie. Gorbatsjov heeft de noodzakelijkheid ingezien van een liquidering van de Sowjet-hegemonie in Midden- en Oost-Europa. Evenzo de terugtocht uit Afghanistan en het beëindigen van gevaarlijke interventies in de Derde Wereld. De Sowjetstaat kon de politieke en economische kosten van deze expansieve buitenlandse politiek simpelweg niet meer dragen.
Gorbatsjovs bijdrage aan de ineenstorting van het communistische systeem in Midden- en Oost-Europa bestaat in wezen uit zijn niet-handelen. Anders dan in 1956 en 1968, greep het Kremlin ditmaal niet militair in".

U bent zojuist teruggekeerd uit de Sowjet-Unie na een studieverblijf van vijf weken in de Russische Federatie, de Baltische republieken, de Oekraïne en Georgië. Hoe kijken Sowjetburgers tegen vozjd (leider) Gorbatsjov aan? Volgens Gerald Frost is de Sowjetpresident niet bijster populair bij het thuisfront. Hij citeert een opinie-onderzoek van het maandblad Rodina: slechts 2,3 procent van de ondervraagden ziet Gorbatsjov als dè ideale staatsman voor de Sowjet-Unie.
„Uit de vele gesprekken die ik in de Sowjet-Unie heb gevoerd, blijkt zonneklaar dat de Sowjetpresident weinig aanzien geniet. Het laatste halfjaar is Gorbatsjovs prestige aanmerkelijk geslonken. Zijn gezag taant bovendien nog steeds. Het lijdt ook geen enkele twijfel dat Jeltsin onvergelijkbaar meer vertrouwen bij de burgers wekt dan Gorbatsjov. Dat gaat niet alleen voor de Russische Federatie op, maar ook voor de Oekraïne en andere delen van de Sowjet- Unie".

Voor- èn nadeel
„Het publieke aanzien van Gorbatsjov daalt steeds verder omdat men hem inactiviteit verwijt. Hij treedt niet op. Hij zet zijn politieke en economische hervormingen niet echt door. Sorteerde Gorbatsjovs niet-handelen in de buitenlandse politiek positieve effecten, dit zelfde optreden leidt in de binnenlandse politiek tot een onstuitbare uitholling van het persoonlijk gezag van de Sowjetpresident".

Hoe verklaart u het uitbundige westerse enthousiasme voor Gorbatsjov?
„Voor de Duitsers ligt de verklaring voor de hand. Zij zien in Gorbatsjov de wezenlijke voorwaarde voor hun eenwording. In de rest van West-Europa en de Verenigde Staten worden de belangrijke bijdragen van de Sowjetleider aan de beëindiging van de Koude Oorlog en het ontwapeningsproces hogelijk gewaardeerd. Terecht, naar mijn mening. Maar tegelijkertijd vergeten wij in het Westen al te vaak dat Gorbatsjov wel gedwongen was zó te handelen. Niet als de goede vredesstichter, maar als de koele rekenaar, die erkende dat de Sowjet- Unie haar militaire avonturen terug moest draaien wilde zij economisch overleven".

Gerald Frost schrijft in The Wall Street Journal: „In het Westen is inderdaad de illusie geschapen dat we niet meer zonder Gorbatsjov kunnen en dat een van de eerste zorgen van westerse politici de bescherming van de benarde Sowjetleider dient te zijn. Paradoxaal genoeg zijn westerse opvattingen over Gorbatsjovs politieke zwakte een belangrijke bron voor zijn politieke kracht geworden". Zal de verlening van de Nobelprijs Gorbatsjovs zwakke machtspositie in de USSR kunnen versterken?

Ik kan me dat nauwelijks voorstellen. De toekenning van de Nobelprijs aan Gorbatsjov zal volgens mij geen wezenlijke gevolgen hebben voor de politieke ontwikkeling in de Sowjet-Unie. Wellicht is Gorbatsjovs prestige als president op dit ogenblik wat gestegen. Mogelijk vatten veel Sowjetburgers deze Nobelprijs op als een soort eerbetoon aan hun land. Dit positieve effect zal evenwel zeer beperkt zijn. De wezenlijke politieke beslissingen over de Sowjettoekomst staan immers los van de toekenning van de Nobelprijs aan Gorbatsjov".

Wat vindt u van de posities die Gorbatsjov en Jeltsin momenteel innemen in het debat over het hervormingsprogramma?
„Die discussie duurt inmiddels al maanden. Gorbatsjov neemt een nogal ondoorzichtige positie in. Enerzijds heeft hij min of meer half afstand genomen van het standpunt van zijn ministerpresident Rizjkov, anderzijds is het radicale hervormingsprogramma van Jeltsin en Sjatalin niet door hem geaccepteerd. Gorbatsjov weifelt, zoekt naarstig naar tussenoplossingen. In feite weigert hij de knoop door te hakken".

Enorm verzet
„Ondertussen gaat het Sowjetleven van alledag zijn eigen weg. Zo heeft de Opperste Sowjet van de Russische Federatie het 500-dagenprogram van Sjatalin in principe wel aanvaard als de weg naar noodzakelijke hervormingen. Haar voorzitter Jeltsin deed daar nog een schep bovenop: het debat in de Opperste Sowjet van de Unie liet haar Russische tegenhanger nu volkomen koud. Welnu, mocht Gorbatsjov, mocht de Opperste Sowjet van de USSR zich tegen het radicale Sjatalin-plan uitspreken -en dat is tot op heden nog niet duidelijk-, dan betekent dat een open conflict tussen de Russische Federatie en het centrale gezag in de Sowjet-Unie.

Overigens liggen de werkelijke problemen van de economische hervorming van de Sowjet-Unie naar mijn persoonlijke reisindrukken elders. Niet de keuze voor het ene of het andere hervormingsplan is van doorslaggevende betekenis. Nee, hèt probleem is veeleer of een hervormingsplan onder de huidige omstandigheden in de Sowjet-Unie wel een kans maakt! De tegenkanting, de traagheid in de provincie is enorm. De tienduizenden partijfunctionarissen zijn niet van plan aan welke economische hervormingen dan ook loyaal mee te werken.

Daarom ben ik voor de naaste toekomst buitengewoon pessimistisch gestemd over de verwerkelijking van elk hervormingsprogramma in de Sowjet-Unie. Een parlementsbesluit in dezen is één ding. Een totaal andere zaak is het of een wet, ook al is hij goed, in de samenleving wordt nageleefd".
„Volgens mij staat de KGB achter Gorbatsjov. In reactionaire kringen wordt hij natuurlijk verfoeid. Zij zijn van mening dat hij het goede, oude Sowjetsysteem heeft vernietigd. Deze reactionairen moet je zoeken onder de oude partijfunctionarissen, onder sommige legerleiders. Dat zijn zogezegd Gorbatsjovs rechtse opposanten".

Wensdenken
„Daarnaast is er de oppositie tegen zijn beleid van de zijde van democraten, radicale hervormers. Ze vinden dat Gorbatsjov als hervormer veel te langzaam, te besluiteloos opereert. De Sowjetpresident valt dus tussen deze twee stoelen. Het getal van zijn aanhangers daalt derhalve zienderogen".

In de Frankfurter Allgemeine van eergisteren wrijft de voormalige correspondent in Moskou, Werner Adam, Gorbatsjov het wensdenken aan dat hij de invoering van een markteconomie met het Sowjetsocialisme kan combineren. Ziet u dat ook zo?
„Jazeker. Gorbatsjov wil tot op heden niet ruiterlijk bekennen dat dit Sowjetsysteem niet meer te hervormen is. Dat is het fundamentele geschilpunt tussen hem en een deel van de radicale hervormers. De laatsten hebben geconcludeerd dat dit economische en politieke systeem absoluut niet meer voor hervorming vatbaar is, dat het onverwijld vervangen moet worden door een totaal ander systeem. Gorbatsjov gaat echter nog steeds van de veronderstelling uit dat hervormingen het Sowjetsysteem kunnen redden".

Wankelende unie
„De realiteit gebiedt te zeggen dat de tijd voor zijn perestrojka inderdaad voorbij is. Hij probeert onverenigbare zaken te combineren. Je kunt een markteconomie niet mixen met een planeconomie. Privatisering blijft voor Gorbatsjov vooralsnog een socialistisch taboe, niet meer dan een randverschijnsel in een hervormde Sowjetsamenleving. Welnu, onder deze voorwaarden is de invoering van een markteconomie in de USSR niet mogelijk".

Is Gorbatsjov in dit opzicht een gevangene van zijn eigen leninistische ideologie?
„Ja, maar niet alleen van zijn ideologie, ook van zijn eigen machtsstructuren. We moeten namelijk heel goed bedenken wat momenteel van Gorbatsjov en de andere Sowjetfunctionarissen verlangd wordt. Het einde van het Sowjetsysteem zou tegelijkertijd het volstrekte einde van hun eigen heerschappij betekenen! En ja, wie zaagt graag eigenhandig de poten onder zijn politieke zetel vandaan?! Dat is te veel verlangd".

In de Oekraïne hebben deze week tienduizenden jongeren gedemonstreerd onder de leuze "Vrijheid voor de Oekraïne". Hoe ernstig schat u het nationaliteiten vraagstuk in Gorbatsjovs imperium in? Is de dekolonisatie van zijn Sowjetrijk een onomkeerbaar proces, om eens een geliefde perestrojka-term te gebruiken?
„De ontwikkeling is onomkeerbaar in die zin, dat een terugkeer naar de oude toestand uitgesloten is. De centrale Sowjetstaat, zoals we die kennen uit het begin van de jaren '80, heeft voorgoed afgedaan.
De gebeurtenissen in de Oekraïne zijn bijzonder alarmerend. Hier herhaalt zich wat anderhalf jaar geleden plaatshad in de Baltische republieken: de mobilisering van honderdduizenden burgers voor afscheiding van de Sowjet- Unie, voor democratische hervormingen. Deze ontwikkeling in de Oekraïne viel een jaar geleden nog niet te voorspellen! Mocht Kiev Moskou werkelijk loslaten, dan zou dat nog duidelijker het einde van de Sowjet-Unie in haar huidige staatsstructuur inhouden".

Gematigde Georgiërs
„De Baltische staten zijn qua oppervlakte en bevolkingsgrootte nog klein. De Oekraïne daarentegen telt 50 miljoen inwoners, is bovendien een industrieel centrum van landelijke betekenis. De afscheiding van deze republiek zou de Unie intern machteloos maken.
Gorbatsjov weigert tot nu toe ook deze realiteit onder ogen te zien. Hij heeft veel te laat het urgente karakter van het nationaliteitenvraagstuk onderkend. Dezer dagen wordt weliswaar in Moskou druk gedebatteerd en onderhandeld over een nieuw unieverdrag, maar als waarnemer ben ik nogal sceptisch gestemd over de uitkomst. De Baltische staten bij voorbeeld nemen nog niet eens deel aan de voorbereidende besprekingen van een nieuw unieconcept. En ook de honderdduizenden Oekraïeners die in Kiev en andere steden dagelijks de straat opgaan, willen onder geen beding van een nieuw unieverdrag weten".

Hoe ligt dat in Georgië?
„Op 28 oktober hebben daar pas de verkiezingen voor de Opperste Sowjet plaats. Georgië vormt wat dat betreft de uitzondering binnen de Sowjet-Unie. Men verwacht dat ook hier de niet-communistische krachten zullen winnen. In dat geval zal Georgië op radicale wijze eveneens de weg naar onafhankelijkheid inslaan.
Je hoort echter zowel in Georgië als in Armenië stemmen opgaan die op matiging van de nationale aspiraties aandringen. Ik geloof dat we deze afwijkende politieke geluiden serieus moeten nemen".

Gevaarlijke buren
„Georgische gesprekspartners uit dit gematigde kamp benadrukken dat de kleine christelijke Kaukasische volken het Midden-Oosten leven, dat wil zeggen omringd door onbetrouwbare, onberekenbare buren als Iran, Irak en Turkije. Duistere krachten roeren zich in deze staten. Ergo: zij menen dat het nationale bestaan van Georgiërs en Armeniërs direct gevaar loopt.
Deze Georgiërs pleiten derhalve voor het behoud van een nauwe militaire band met de unie, of, als zij wegvalt, met Rusland. Je kunt onze positie, zo zeggen zij, nu eenmaal niet vergelijken met de veel gunstiger situatie waarin de Baltische volken zich bevinden. Zij hoeven niet bang te zijn voor een Zweedse of Finse bezetting. Een volledige Georgische en Armeense afscheiding van Rusland zonder tegelijk een militair bondgenootschap met Moskou te sluiten, zou in hun optiek een onverantwoord buitenlands beleid zijn".

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 20 oktober 1990

Reformatorisch Dagblad | 24 Pagina's

Nobelprijswinnaar Gorbatsjov, de triomf van de terugtocht

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 20 oktober 1990

Reformatorisch Dagblad | 24 Pagina's

PDF Bekijken