Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

'Rooie' ds. Sj. Bijleveld ziet kerk en socialisme als ideale combinatie

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

'Rooie' ds. Sj. Bijleveld ziet kerk en socialisme als ideale combinatie

Ex-leider Arbeiders Gemeenschap Woodbrookers strijdt tegen wederzijds onbegrip

9 minuten leestijd

„Je moet met je ene been in de wereld staan en met de andere been in de kerk en zorgen dat je niet verscheurd wordt". Deze woorden gaf dr. W. Banning eens als advies mee aan ds. Sj. Bijleveld, een naar eigen zeggen, 'rooie' gepensioneerde dominee in de Hervormde Kerk. Ds. Bijleveld is lange tijd directeur van het vormingscentrum van de Arbeiders Gemeenschap der Woodbrookers in het Friese Korthemmen geweest en herdacht deze maand dat hij 45 jaar predikant was. Een gesprek met hem over de religieus-socialistische gemeenschap van de Woodbrookers in Nederland, de roeping van de kerk voor de samenleving en de volgens hem ideale verbinding tussen kerk en socialisme. „Het is een gruwelijk misverstand dat deze twee onverenigbaar zijn", aldus de 72-jarige emeritus-predikant uit Dokkum.

Ds. Bijleveld is overtuigd stemmer op de Partij van de Arbeid. Hij kan het, zegt hij, niet begrijpen dat men de Bijbel als dè grondslag van de politiek kan hanteren. De grondslag van de politiek is volgens hem een analyse van de maat^ schappij waarbij de keuze voor het socialisme wordt ingegeven door de overtuiging dat de rechten en plichten van het individu behoren te worden ingebed in het feit dat de mens een sociaal wezen is.
„De mens is een samenlevingswezen, waarbij de christelijke partijen te veel de aandacht richten op het persoonlijke zieleheil. Het is waar dat de kerk moet uitgaan van de aandacht voor het individu en daar haar pastoraat op moet richten. Ook het politieke spreken moet die geur van het individuele noodzakelijk met zich meedragen. Mijn pastoraal bezig-zijn is echter geen politieke zaak. Maar als ik aan mijn pastoraat voldaan heb, onstaan er diverse voetangels en klemmen. Want in de samenleving zijn er machthebbers en moet ik ook lijnen trekken naar groepen van mensen. Ik zou daarom liever spreken van een pastorale samenlevingsopdracht in plaats van een op de persoon gerichte opdracht".

Onkerkelijk
Ds. Bijleveld erkent dat het socialisme de kerk veelal vijandig gezind was en ook nu nog steeds is. Het is een vicieuze cirkel. „De kerk is anti-socialistisch omdat het socialisme anti-kerkelijk was. En het socialisme was anti-kerkelijk omdat de kerk anti-socialistisch was". Tot op heden is dit dilemma nooit opgelost, aldus Bijleveld, hoe veel hij in zijn Dokkumer situatie, waar hij emeritus predikant is en functies in de PvdA bekleedt, die wederzijdse anti-houdingen probeert weg te nemen.
Die anti-houding is ook verklaarbaar vanuit de geschiedenis. In met name oostelijk Friesland heerste er eind vorige en begin deze eeuw grote werkeloosheid. Onkerkelijkheid en grote aanhang van de socialisten gingen hand in hand, al is het moeilijk na te gaan wie daarvan de eerste oorzaak is. „De kerk heeft veelal de sociale en politieke opdracht niet verstaan en heeft de verdenking op zich geladen niets aan de wantoestanden te doen", zo zegt ds. Bijleveld. Teken van die onvrede is dat in veel Friese huizen een portret te zien was van de tot het anarchisme 'bekeerde' Friese predikant Domela Nieuwenhuis.

Woodbrookers
De Arbeiders Gemeenschap van de Woodbrookers is in 1919 gesticht. Zij is een van de werkverbanden van de in 1908 in het leven geroepen Vereniging Woodbrookers in Nederland, waarover dr. Banning als directeur de scepter zwaaide. De Vereniging werd opgericht naar het voorbeeld van het Engelse Quaker-centrum op het landgoed Woodbrooke, in 1903 gesticht. Grote bekendheid kreeg het conferentieoord van de Nederlandse Woodbrookers in Barchem dat in 1913 gebouwd werd. Vanuit Barchem werden diverse werkverbanden opgericht, zoals —naast de Arbeiders Gemeenschap- ook het Werkverband voor moderne bewustwording en cultuur, het Werkverband der oud-Woodbrookers voor internationale samenwerking en het Werkverband van oud-leden der Vrijzinnige Christelijke Studenten Bond.
Toen dr. Banning juist daar aan het werk wilde gaan waar de nood het hoogst was, werd in Bentveld een villa gekocht die gebruikt werd voor cursuswerk onder werklozen. Werklozen kregen naast een stuk politieke en sociale opvoeding gelegenheid om ervaring op te doen met diverse werkzaamheden. Later volgde, naar het voorbeeld van Bentveld, ook een dergelijk project in het Friese Korthemmen, gelegen bij Drachten. Ook daar was de nood immers groot. Een rol speelde tevens het feit dat Banning een Fries van geboorte was en een van de 'rooie dominees' was in deze provincie. Ook had hij daar al diverse contacten.

Religieus socialisme
Korthemmen was een religieus-socialistisch centrum. De beweging van het zogenaamde religieuze socialisme was in het begin van deze eeuw zeer in trek. Er bestonden rond deze stroming diverse organisaties. Ds. Bijleveld: „De religieuze socialisten waren vooral te vinden bij de dominees in de Hervormde Kerk. Die waren allen vrijzinnig in de leer. Er waren ook progressieve dominees in andere kerken maar die hadden het veel moeilijker dan hun collega's in de Hervormde Kerk. Toen ook in orthodoxe kerken de overtuiging groeide dat het mogelijk zou moeten zijn christendom en socialisme te verbinden, ontstond de beweging van de christen-socialisten. Maar men slaagde er niet in om samen één verbond te vormen. De christen-socialisten vonden dat de religieuze socialisten al te zeer aanleunden tegen het marxisme".
Volgens Bijleveld is de Arbeiders Gemeenschap van meet af aan anti-marxistisch geweest. In de lijn van de grote 'Woodbrooker' Banning verzette men zich tegen de ideologische vanzelfsprekenheid van het marxisme. Een benadering als het historisch materialisme werd verworpen omdat dit op gespannen voet zou staan met de functie en plaats van de kerk. Volgens ds. Bijleveld is het socialisme niet-marxistisch. Dat is mede te danken aan Banning die als hoofdbestuurslid van de arbeiderspartij het socialisme in een niet-atheistische, niet antireligieuze en een niet anti-kerkelijke richting wilde sturen.

Doodgebloed
Het religieuze socialisme als beweging is nu doodgebloed. Volgens ds. Bijleveld is het vastgelopen omdat het in zijn religieuze en politieke opvattingen zo veelkleurig was ingericht en „het een ratjetoe werd van gelovig atheïsme tot bijna orthodoxe christenen". Daarentegen slaagde, volgens ds. Bijleveld, de Arbeiders Gemeenschap van de Woodbrookers er wel in een duidelijke visie te geven ten aanzien van politiek en geloof.
Maar het werk van de Arbeiders Gemeenschap werd na de Tweede Wereldoorlog geheel anders dan voor de bezetting. De werkelozen in vooroorlogse zin bestonden niet meer. Men legde zich toe op het vormingswerk, dat vooral sinds de vijftiger jaren erg populair werd. Vormingswerk had vooral het doel het zich bezig houden met een zaak als onderwijsvernieuwing waarbij bezinning op het maatschappelijk gebeuren een hoofdrol speelde. Ook hier was Banning weer de grote inspirator, die toentertijd met Kraemer en Gravenmeyer werkte aan het herkersteningsideaal vanuit de Hervormde Kerk, een poging onder meer om de arbeiders en intellectuelen bij de kerk te houden. „In het vormingswerk speelde de gedachte dat wanneer je maatschappelijke gegevenheden wil veranderen, je je dan moet richten op leidinggevende groepen in de maatschappij. Dat betekende vooral het zich richten op het onderwijs", aldus ds. Bijleveld.

Boven de pet?
Of dit werk van vorming en toerusting niet allemaal boven de pet gaat van de 'gewone' arbeider? Ds. Bijleveld antwoordt hierop dat het bij de Arbeiders Gemeenschap gaat om het totaal van de arbeidersbeweging, niet om de arbeiders als zodanig. Hij wil niet zeggen „dat de arbeiders niet meer kwamen". Maar het ging bij de Woodbrookers vooral om de contacten met de vakbeweging, het bezig zijn met de socialistische pers en omroep, aandacht voor vrouwengroepen, ondernemingsraden enzovoorts.
Ds. Bijleveld vindt het overigens wel opvallend dat er tegenwoordig steeds minder animo is om cursussen van enkele dagen te volgen. „Was het vroeger met veel minder vrije tijd gewoon dat men enkele dagen inclusief het weekend kwam, nu gaat men vrijdag naar huis omdat het weekend is". De reden tot het verminderde animo is volgens hem omdat er nu meer aanbod is, vooral via de media. Ook de Hervormde Kerk die vroeger en ook nu soms nog dankbaar gebruik maakt van het vormingswerk van de Woodbrokers, heeft zijn eigen 'apparatuur', zoals het instituut Kerk en Wereld.
Beide instanties hebben immers hetzelfde doel, „namelijk dat de kerk verantwoordelijkheid heeft voor de samenleving in zijn totaliteit". Doel van de Arbeiders Gemeenschap is, zo vat ds. Bijleveld samen, een bijdrage te leveren „aan de mondigheid en zelfredzaamheid van de mens met het oog op het feit dat mensen sociale en politieke en ook geestelijke, of liever gezegd ethische verantwoordelijkheden hebben". De bijdrage van het laatste zou vooral kunnen komen van de kant van kerk en religie. Daarbij ligt volgens ds. Bijleveld de nadruk meer op de kerk als geloofsgegeven dan als instituut.

Lichte groei
De Arbeiders Gemeenschap telt hu ongeveer duizend leden, en kent een lichte groei. Volgens ds. Bijleveld is men slecht in het voeren van propaganda voor meer leden. „We hechten weinig geloof aan de macht van het getal, veel meer aan die van kwaliteit". Daarbij speelt volgens hem ook de afstamming van de Quakers, de oorspronkelijke stichters van Woodbrooke, een rol. „Die legden een nadruk op het inwendige licht. Zo is er ook bij ons aandacht voor de stilte, voor een gerichtheid naar binnen, een open staan voor de werking van de Heilige Geest, Die meer is dan een kerkelijke geest", zo voegt hij er aan toe.
De meeste leden hebben wel een band met de kerk, maar dat houdt niet in dat men ook aan kerkgang doet, aldus ds. Bijleveld. De achterban van Nederlandse Woodbrookers is vooral te vinden onder de hervormde vrijzinnigen, verder bij alle denominaties „afgezien van de rechtse vleugel". Over de laatste heeft Bijleveld een duidelijke mening. Hij heeft als hervormd predikant „heel weinig affiniteit met de Gereformeerde Bond", zegt hij. Hij heeft grote moeite met de „theocratie-gedachte", die hij interpreteert als de overtuiging dat een natie zich als uitverkoren zou opwerpen, zoals het volk Israël. Nationalisme is levensgevaarlijk.
Verder is ds. Bijleveld van mening dat wie de waarheid in pacht heeft elke dialoog onmogelijk maakt. „God heeft de waarheid geopenbaard, maar niet op een manier alsof je die openbaring in een boekenkast zou kunnen neerzetten, ledere generatie spreekt weer zijn eigen verhaal. Ik kan absoluut niet navoelen dat er een paus ex cathedra spreekt of dat er een boek met openbaring op tafel ligt. Openbaring is een voortgaande openbaring, niet in die zin dat er steeds weer iets bijkomt, maar wel dat ze steeds weer opnieuw verstaan moet worden". Hij wil zich niet direct als vrijzinnig betitelen, maar, zo zegt hij: „Ik noem mij vrijzinnig waar men mij orthodoxie opdringt en ik noem mij... nee, niet orthodox, maar iemand die de dialoog wil aangaan, wanneer men mij vrijzinnigheid opdringt".

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 22 december 1990

Reformatorisch Dagblad | 28 Pagina's

'Rooie' ds. Sj. Bijleveld ziet kerk en socialisme als ideale combinatie

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 22 december 1990

Reformatorisch Dagblad | 28 Pagina's

PDF Bekijken