Bekijk het origineel

„Ik of de westerse overheersing

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

„Ik of de westerse overheersing"

'Heiner' Fink blijft vooralsnog op het Stasi-vinkentouw zitten

10 minuten leestijd

„Professor Fink is sinds 1969 als niet-officiële medewerker van het ministerie van staatsveiliglieid onder de schuilnaam "Heiner" actief geweest". Rond dit ene zinnetje cirkelt dezer dagen bij onze oosterburen een ongemeen fel debat over de positie van de rector van de vermaarde Humboldt-universiteit in Berlijn, de theoloog Heinrich Fink. Der Fall Fink, de zaak Fink dus, met dank aan Herr Mielke's Stasi.

Waar komt dat cruciale, belastende zinnetje over het DDR-verleden van professor Fink eigenlijk vandaan? Wel, het staat zwart op wit in de brief die de „bijzonder gevolmachtigde van de bondsregering voor de persoonsdossiers van de voormalige staatsveiligheidsdienst" (voor Duitsers kortweg de Gauck-Behörde, de commissie-Gauck) op 25 november 1991 deed toekomen aan de Berlijnse autoriteiten.

„Over geen zin van het schrijven van de commissie-Gauck is op de turbulente zitting van de universiteitsraad van de Humboldt-universiteit in Berlijn van 29 november hartstochtelijker gepolemiseerd dan over deze", aldus oog- en oorgetuige Heinrich August Winkler, sinds kort (oktober) hoogleraar Nieuwste Geschiedenis aan dezelfde wetenschappelijke instelling. Van 1972 tot 1991 was Winkler —een prominent onderzoeker van de nazi-periode— verbonden aan de universiteit van Freiburg.

„Geëngageerde christen"

Naar Winklers mening lijdt het geen twijfel meer dat Fink door het ministerie van staatsveiligheid is ingeschaald als een zogenoemde IM'er (Inoff izieller Mitarbeiter). En dan geen gewone IM'er, maar een belangrijke, iemand die geknipt is om buitenlandse contacten te leggen en te onderhouden.

Het debat tijdens de zitting van de universiteitsraad concentreerde zich vooral op de vraag of Fink wist hoe de "Firma" (populaire benaming van de geheime dienst in het voormalige OostDuitsland) hem had geclassificeerd of, om het simpel te zeggen, hij zichzelf eveneens als een IM'er van de Stasi beschouwde, dan wel in onwetendheid, ja in feite tegen zijn wil als informatiebron was benut.

Vanzelfsprekend ontkende rector Fink in alle toonaarden een bewuste, actieve relatie met de Staatssicherheit. Zijn contacten met het "Huis van Erich Mielke" vloeiden noodzakelijkerwijs voort uit zijn functie als decaan van de theologische faculteit van de Humboldtuniversiteit, heet het in een verklaring van 26 november. En juist deze ontmoetingen in het Stasi-spinneweb had Fink naar eigen zeggen benut om studenten te behoeden voor represailles van overheidswege. Daarnaast dienden de gesprekken met Mielke's Genossen (kameraden) om zijn inzet voor een verzoening met Israël en het jodendom te rechtvaardigen. En passant schermde Fink een wetenschappelijke werkgroep voor de maatschappelijke integratie van homoseksuele medeburgers tegen staatsingrijpen af. Oh ja, hij was ook verschillende keren door de officiële Stasiagenten van de universiteit (!) ondervraagd over oecumenische symposia die hij had bijgewoond.

Is de „geëngageerde christen" (Fink over Fink) dus door de Stasi misbruikt? Heeft hij, die slechts het goede nastreefde, eenvoudigweg niet ingezien als interessant doorgeefluik van de veiligheidsdienst te fungeren?

Ideale IM'er

Op de bijeenkomst van de universiteitsraad van 29 november heeft Joachim Gauck onder voortdurend gejoel van het publiek geduldig proberen uiteen te zetten, dat Fink vermoedelijk terecht beweert zich noch schriftelijk, noch door handjeklap tot samenwerking met de staatsveiligheidsdienst te hebben verplicht. Echter, op kerkelijk terrein werd vaak van zulke formaliteiten afgezien. Finks houding, zijn optreden was voor de Stasi voldoende. In de woorden van historicus Winkler: „Bereidheid tot coöperatie met de geheime dienst onder de samenzweerderige voorwaarde van strikte geheimhouding. Wanneer Fink als een niet-officiële medewerker wordt ingedeeld, dan lag dat aan zijn loyale dienstbetoon aan een regime, waarin hij zich, misschien met enige bedenkingen, toch innerlijk kon vinden".

Overigens niet slechts innerlijk, analyseert Winkler verder. „De Christelijke Vredesconferentie, met Fink en zijn mentor Hanfried Muller als de grootste gangmakers, kan gerust als een communistische mantelorganisatie worden getypeerd". En als het ministerie van staatsveiligheid in 1969 in het kader van een wervingscampagne uitdrukkelijk Finks naam naar voren schuift om namens de Stasi in internationale colleges plaats te nemen, dan moeten Mielke en ZATERDAG 7 DECEMBER 1991 zijn naaste medewerkers ervan overtuigd zijn geweest dat IM-kandidaat Fink hen niet zou teleurstellen.

Daar hadden zij ook inderdaad alle reden toe. Fink hield de DDR nu eenmaal voor een onderpand van de vrede in Europa en het reële socialisme voor het enige maatschappijsysteem met toekomst. Dat alleen was immers rechtvaardig... Commentaar van Winkler op de Weltanschauung van deze Oostduitse staatstheoloog: „Wie zo dacht èn handelde, zonder zelf lid te zijn van de SED, die was vanuit de optiek van de staatsveiligheidsdienst een ideale IM'er. En juist in deze rol is Heinrich Fink sinds 1969 stap voor stap gegroeid".

Gelijkschakelingscentrale

Laten we daar eerst een voorbeeld van geven. September 1974 liet de Berlijnse theoloog zijn politieke gezindheid ondubbelzinnig blijken. In het tijdschrift "Standpunkt" sloeg Fink zich trots op de afvallige en misleidende kerkelijke borst: „In het 25e jaar van onze republiek kunnen wij stellen, dat alle pogingen de kerken in de DDR tot voorhoede van de anticommunistische campagne te maken, ook daarom faalden omdat leken, predikanten en universitaire theo

Professor Heinrich Fink, theoloog, rector van de Berlijnse Hurrtboldt-universiteit èn —volgens de commissie-Gauck— voormalig niet-officieel medewerker van de Oostduitse staatsveiligheidsdienst. Foto Archief DPA logen steeds duidelijker de maatschappelijke relevantie van de bijbelse plicht van vrede inzagen. De verklaringen van de Christelijke Vredesconferentie geven bijzonder duidelijk het ontwikkelingsproces weer van een aanvankelijk impulsief pacifistisch protest tegen atoomwapens naar een evenwichtige betrokkenheid bij de strijd tegen imperialisme en racisme". Waarvan akte.

Finks praktijken dekten deze ideologische stellingname volkomen. De door hem geleide theologische faculteit van de Humboldt-universiteit in Oost-Berlijn (als je DDR-functionarissen indertijd wilde prikkelen, moest je in plaats van Berlijn Oost-Berlijn zeggen) functioneerde als een ware geestelijke gelijkschakelingscentrale. Van hieruit werd alles in het werk gesteld de gehele theologische discipline in de DDR op de vigerende politieke lijn van het Honeckerregime te brengen en afwijkende meningen zonder pardon de kop in te drukken.

Hoe denkt de huidige decaan van de theologische faculteit van de Humboldtuniversiteit, Wolf Krötke, over Finks omstreden verleden? „Ik heb hem gekend als representant van de stroming die het reële socialisme beaamde, als vertegenwoordiger van een socialistisch universiteitsbeleid". Zeker, Fink heeft deze politieke koers „heel verzoeningsgezind en zonder het debat te schuwen" doorgezet. Eigenschappen die de nu in het nauw gedreven rector uitermate van pas komen.

„Hij zei wat hij dacht"

Ondertussen ging Finks coöperatie met de dwangstaat DDR —in het licht van zijn ontstaansgeschiedenis en terreurklimaat misstaat derhalve hier de term collaboratie mijns inziens niet— heel ver. Zij wordt fel in het licht gezet door een gebeurtenis uit het jaar '85, toen in het voorjaar de 40e verjaardag van de "Bevrijding van het fascisme" met veel ophef achter de Muur werd gevierd. Welnu, op 2 mei van dat jaar had de eerste zitting plaats van de "Commissie van de secties theologie van het ministerie van hoge scholen en vakonderwijs". Bij die plechtige gelegenheid hield de Leipziger kerkhistoricus Kurt Nowak een voordracht onder de titel "Ineenstorting of bevrjding?". Nowak vroeg zich in zijn rede af wat er met de kerken zou zijn gebeurd indien het nationaal-socialistische Duitsland in 1945 de oorlog zou hebben gewonnen. Zijn -niet verrassende— conclusie luidde dat de verhoudingen in de DDR in 1985 voor de christelijke kerken al met al verdragelijker waren dan wanneer de geschiedenis anders zou zijn verlopen en zij onder nazi-heerschappij waren gebleven.

Aan reacties ontbrak het de 'feestredenaar' niet! Heinrich Fink vond Nowaks vergelijking van beide regimes ronduit stuitend... In aanwezigheid van onderminister Gerhard Engel (na de "Wende" van 1989 toegevoegd aan de staf van het Instituut voor Geschiedwetenschap van de Humboldt-universiteit) beschuldigde Fink zijn Leipziger collega van een belastering van het socialisme door dit maatschappijsysteem slechts relatief beter te achten dan het fascisme. Vanwaar deze onwaardige, volstrekt onwetenschappelijke eruptie? Winkler: „Het was niet louter kruiperij voor de SED-staat, die Fink tot deze prompte interventie dreef. Hij had zich al lang met zijn rol vereenzelvigd. De man zei wat hij dacht".

Netwerk van nissen

„Dat is vandaag de dag niet anders", vervolgt Winkler. Fink, sinds april 1990 rector van de Humboldt-universiteit, rept van de noodzakelijke vernieuwing van zijn Alma Mater, „en hij gelooft ook nu wat hij zegt". Loyaal steunt hij het werk van de huidige staatscommissie ideologisch zwaar belaste vakgroepen van vers 'bloed' te voorzien. „Hij weet dat de Humboldt-universiteit zonder westerse import niet kan overleven".

Tegelijkertijd echter probeert rector Fink zoveel mogelijk 'oude' leerkrachten aan te houden. Ontslagen zijn er inmiddels wel gevallen, maar dan vooral onder het niet-wetenschappelijke personeel. Portiers, secretaresses, nauwelijks hoogleraren.

Deze schrijnende situatie zint professor Winkler allesbehalve: „Fink is inzoverre puur een schijnvernieuwer. Hij doet precies dat, wat de oude kaders van hem verwachtten. Zijn sterkste steunpilaar is niet toevallig de PDS, die aan de Humboldt-universiteit nog altijd over aanzienlijke invloed beschikt. De Partei des Demokratischen Sozialismus wist vanaf het begin, wat zij aan Fink had —namelijk zeer veel meer dan aan iedere rector die uit de rijen voortkomt van de SED en daarom alleen al heel kwetsbaar zou zijn geweest".

Niet voor niets spant de PDS zich dan ook het meest in voor Finks herkiezing. En het dient erkend te worden, de omstreden rector spreekt de modieuze hervormingstaai perfect. Hij heeft een fijne neus voor onvermijdelijke frontcorrecties en werpt zich op als hèt symbool van een zogenaamd onafhankelijk hervormingsproces, dat in werkelijkheid evenwel in hoge mate op de consolidatie van achterhaalde structuren neerkomt.

„Zoals de PDS Fink voor haar karretje spant, zo gaat deze ook met dé studenten om. Ze staan achter de rector omdat hij zich tegen westerse „overheersing" keert. Hij belichaamt als geen ander de transformatie van de Humboldt-universiteit van kadersmidse van de SED in een netwerk van nissen, die bescherming moeten bieden tegen de ruwe stormen van de concurrentie", gispt Winkler.

Met een variatie op Marx

Fink verpersoonlijkt, aldus de westerling aan de Humboldt-universiteit, het geloof in een "derde weg". Een oeroude Duitse mythe, die weliswaar steeds door de realiteit werd weerlegd, maar ook nog vandaag de beste koppen in de beweging voor burgerrechten inpalmt. Ze snellen Fink te hulp, weigeren het belastende bewijsmateriaal van de commissie-Gauck tegen „Duitslands meest geliefde rector" geloof te schenken. „Ik of de westerse overheersing": Aan bijval geen gebrek voor Finks alternatieve voorstelling van zijn IM-zaak...

Een paar uur voor Fink op 25 november door de Gauck-commissie schriftelijk van haar bevindingen op de hoogte werd gesteld, liep de feestelijke plechtigheid voor de eerstejaars van de Humboldt-universiteit uit op een grootscheepse verkiezingsbijeenkomst voor de rector. Niemand minder dan Nobelprijswinnaar Elie Wiesel en de voormalige secretaris-generaal van de Wereldraad van Kerken Philip Potter (sinds 1986 eredoctor van de Humboldt-universiteit) waren uit respectievelijk Boston en Jamaica naar Berlijn komen vliegen om „our dear friend Heinrich" hulde te betuigen. Op zo'n rector konden de studenten trots zijn!

Het laatste woord gunnen we aan Finks scherpe criticus —overigens zeker niet de enige-, professor Heinrich August Winkler. Hij parodieert fraai het Marx-citaat dat op een muur van de hoofdingang van de Humboldt-universiteit is aangebracht: „Die Philosophen haben die Welt nur verschieden interpretiert, es kommt aber darauf an sie zu andem" (De filosofen hebben de wereld alleen maar verschillend geïnterpreteerd, het komt erop aan haar te veranderen).

„Tussen zijn persoonlijke verstrikkingen en het lot van de Humboldt-universiteit kan Fink blijkbaar geen onderscheid meer maken. Waar de commissie-Gauck documenten voorlegt, ruikt hij een politiek gemotiveerde campagne -een samenzwering, die zich niet alleen tegen zijn persoon richt, maar evenzeer tegen 'zijn' universiteit en haar studenten, ja wat meerHs: tegen de „geëngageerde christenen" en alle fatsoenlijke mensen in de voormalige DDR die aan hun identiteit in het nieuwe Duitsland wensen vast te houden. Omdat hij uiting geeft aan de gevoelens van velen is Fink geen eenzame man. Hij heeft een sterke meerderheid van docenten en studenten aan de Humboldt-universiteit achter zich geschaard, die evenals hij graag een eigentijdse variatie maken op het woord van Marx dat nog altijd de entree van het hoofdgebouw siert: Daar het verleden zich niet meer laat veranderen, komt het erop aan, haar anders te interpreteren".

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 7 december 1991

Reformatorisch Dagblad | 28 Pagina's

„Ik of de westerse overheersing

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 7 december 1991

Reformatorisch Dagblad | 28 Pagina's

PDF Bekijken