Bekijk het origineel

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

"Rondom het goede doel

Tentoonstelling biedt prenten over zin en onzin van collecteren

5 minuten leestijd

„Een drang van Menschen, door Begeerte en Hoop geleid, / Van ingeschapen zucht tot voordeel aangedreeven, / Nieuwsgierig welk een Lot hem 't blind geval zal geeven, / Vertrouwt zijn geldt gerust hier aan RECHTVAERDIGHEIT". Deze onlogische gedachtengang staat te lezen in het gedicht "Elk uit om voordeel", dat te zien is op een gravure uit 1666 tentoongesteld op de expositie "Voor het goede doel, loterijen en collectes op prenten" in het Schielandshuis te Rotterdam. De tentoonstelling is te zien in de kamer van de "Atlas van Stolk", die een klein facet van de historische prentenverzameling van de Rotterdamse houthandelaar Abraham van Stolk laat zien.

Tien delen

Van Stolk begon in 1835 met het opzetten van een verzameling prenten, gravures en tekeningen over de Nederlandse geschiedenis. Vier latere generaties van zijn familie breidden de verzameling uit tot een totaal van 100.000 exemplaren, onder andere door er eigentijdse foto's bij te voegen. De gemeente Rotterdam aanvaardde in 1967 de collectie in bruikleen en breidt haar nog steeds uit. Het grote aantal aanwezige afbeeldingen is opgenomen in een catalogus van maar liefst tien delen.

Het spreekt voor zich dat mensen met een bijbelse levensovertuiging tegen

Tlïïta'Öörf^TI

Koning Willem Hl bezocht in 1861 met zijn vrouw Sophie en zoontje Alexander een tentoonstelling in Den Haag die gehouden werd voor de slachtoffers van de watersnoodramp dat jaar. Foto Stichting Atlas Van Stolk, Rotterdam loterijen zijn. Zelfs een loterij gedicht uit de 17e eeuw spreekt van „het LoterijGeluk, 't onzekerste aller dingen". Dat betekent niet dat dezelfde mensen kunnen ontkennen dat het houden van loterijen een historisch verschijnsel is.

Al op 13 maart 1615 verleende de overheid een octrooi om een „Loterije van allerhande prijzen te mogen opstellen ende daertoe de caerten in alle steden, dorpen ende plaetsen binnen de voorscreven landen te mogen uithangen". Zo'n loterijkaart werd niet alleen aangeplakt en opgehangen op een zichtbare plaats, maar ook rondgedragen om meer bekendheid te geven aan de loterij.

Rampspoed

Vaak werd een loterij uitgeschreven na een brand of een andere rampspoed voor de bevolking. Na de brand in het Noordhollandse dorpje Grootebroek werd een loterij ten bate van de slachtoffers uitgeschreven. De begeerte om de loten van 11 stuivers te kopen werd opgewekt door „zes silveren Thee-ketels, yder waerdigh met fatsoen 125 gulden" uit te loven. Ook na de ontploffing van het kruitschip in Leiden in 1807 werd er een loterij gehouden.

De brandstichting van de Engelse soldaten op Terschelling in 1666 was de aanleiding voor het uitschrijven van een trekking, waarbij de eerste prijs bestond uit een gouden ketting met medaille. Hieruit blijkt dat ook de internationale politiek een oorzaak kon zijn van het uitschrijven van een loterij.

Het koningshuis was ook betrokken bij het wel en wee van de Nederlandse bevolking. Een persoonsverheerlijkende afbeelding uit 1831 toont koning Willem I omringd door Griekse godinnen. Op de nationalistische tekening wordt een bijdrage gevraagd tot „Stijving van 's Rijks financiën", die door de Belgische Opstand zijn aangetast. Ook een vuurtoren ter ere van Van Speijk blijkt via een loterij bekostigd te zijn. De mensen werden aangemoedigd met prijzen die gemaakt waren met restanten van de in de lucht gevlogen kanonneerboot.

Schellekoorden

Koning Willem III bezocht in 1861 met zijn vrouw Sophie en zoontje Alexander een tentoonstelling in Den Haag die gehouden werd voor de slachtoffers van de watersnoodramp dat jaar. Zo'n tentoonstelling liet de artikelen zien die door het meedoen aan de loterij te winnen waren. Vaak vergaapten de deftig geklede bezoekers zich aan borduurwerken, schellekoorden en andere snuisterijen. Wellicht is na het zien van verschillende prenten de conclusie gerechtvaardigd dat aan loterijen vooral door mensen uit hogere sociale milieus deelgenomen werd. Een prent uitgegeven door de "Vereeniging tot ondersteuning van Weduwen en Weezen van verongelukte Visschers te Katwijk en Noordwijk aan Zee in 1868, waarbij in het onderstaande gedicht een beroep wordt gedaan op de milddadigheid van de mensen. Foto Stichting Atlas Van Stolk. Rotterdam

Een volgende prent doet anders vermoeden. Hoewel men kritisch kan staan ten opzichte van het verschijnsel loterij, zó hoeft het nu ook weer niet. Een spotprent op de trekking van dezelfde loterij uit 1861 laat allerlei personen zien die niets aan hun prijzen hebben. Grof wordt een man zonder benen uitgebeeld, die niets aan zijn gewonnen laarzen heeft. Een bewoner van een klein bovenhuis takelt tevergeefs zijn te grote schilderij naar boven. Een stereotiep getekende jood —de maker van de prent lijkt niet vrij te zijn van antisemitisme— heeft nota bene een ham gewonnen.

Kasteel verloot

Het Kasteel Aide Biesen werd verloot omdat de eigenaar, Willem Claes, de zware belasting niet meer op kon brengen. Van de loten van 3 gulden werden er 80.000 verkocht. Een arme schoenmaker won het kasteel, maar kon zijn gewonnen prijs niet accepteren en verkocht daarom voor 2000 gulden zijn lot aan... de inmiddels uit zijn schulden gekomen eigenaar Willem Claes.

Zo vond in 1696 de trekking van een loterij in Amsterdam plaats. De directie liet de trekking altijd door een weeskind verrichten. Foto Stichting Atlas Van Stolk, Rotterdam

De link met het heden blijkt op de expositie uit aandacht voor de oprichting van de vandaag steeds agressiever opererende Staatsloterij. Op 4 april 1726 gaven de Staten-Generaal toestemming tot het houden van de Generaliteitsloterij. Geloofsvervolgden werden geholpen met een geldinzameling, zo blijkt uit een gravure uit 1731, waarop gecollecteerd wordt voor Piëmontezen die uit het roomse Italië verdreven zijn.

Zo is er ook nog een positief aspect aan het onderwerp dat deze op zich interessante tentoonstelling tot 19 januari volgend jaar laat zien. Wie niet in het onderwerp geïnteresseerd is, kan zich wellicht beter bij de uitgebreide tentoonstelling "Zilveren schatten" vervoegen, die tot 5 januari 1992 bekeken kan worden. Ook deze is te zien in het Schielandhuis, Rotterdams Historisch Museum, Hoogstraat 31 in de Maasstad.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 13 december 1991

Reformatorisch Dagblad | 26 Pagina's

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 13 december 1991

Reformatorisch Dagblad | 26 Pagina's

PDF Bekijken