Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Het einde van een verwoed koorddanser

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Het einde van een verwoed koorddanser

Gorbatsjovs hervormingen waren van invloed op de hele wereld

10 minuten leestijd

DEN HAAG (ANP) De veranderingen die Sowjetpresident Michail Sergejewitsj Gorbatsjov de afgelopen zes jaar invoerde, liebben niet alleen de Son'jetUnie maar de hele wereld onherkenbaar veranderd. Dit vereiste het uiterste van de Sowjetleider, die telkens zijn beleid aan de veranderde omstandigheden moest aanpassen en als een koorddanser tussen conservatieven en radicalen manoeuvreerde. Maar de groeiende economische en politieke chaos en de etnische tegenstellingen die de Unie uiteenscheurden, kon hij niet tegenhouden.

ging de beerput van zeven decennia Sowjetdictatuur open. Steeds meer „witte plekken van de geschiedenis" werden ingevuld, maar de ontluistering van de heroïsche Sowjethistorie ondermijnden het geloof in het communisme en de SowjetUnie.

De onthullingen over de massamoorden onder Stalin leidden tot een morele crisis, terwijl verscheidene republieken en volkeren, de Baltische staten Estland, Letland en Litouwen voorop, herstel van hun rechten en onafhankelijkheid eisten.

Daarin Icreeg hij sterk te maken met verzet van het partijapparaat, dat de koorddanser van het Kremlin uiteindelijk in augustus via een ordinaire staatsgreep ten val wilde brengen, één dag voordat de eerste republieken het Unieverdrag zouden ondertekenen. Met name door de standvastige houding van Boris Jeltsin en de druk vanuit het buitenland slaagden de coupplegers niet. maar duidelijk was dat Gorbatsjov nadien als leider van het centrale gezag in de Sowjet-Unie nog slechts papieren macht zou bezitten.

Zijn plaats in de geschiedenisboeken heeft de Sowjetleider veilig gesteld. Hij kan het einde van de koude oorlog op zijn rekening schrijven, de bevrijding van OostEuropa en het einde van de nucleaire wapenwedloop. Tijdens het laatste bezoek van de Amerikaanse president, George Bush, aan Moskou bereikte hij nog een doorbraak met de ondertekening van het Start-akkoord over de vermindering van kernwapens.

Lof en waardering

Vooral in het buitenland oogstte Gorbatsjov lof en waardering. Het ene na het andere regionale conflict loste hij op. Aan de oorlog in Angola en de Zuid-Afrikaanse bezetting van Namibië kwam een einde, het iowjetleger trok zich terug uit Afghanistan en voor het eerst was er hoop op vrede in Cambodja.

Nationaliteiten

De nationaliteitenkwestie was, met de economische crisis, het grootste hoofdbreken voor Gorbatsjov geworden. Leefden de Sowjetvolkeren voordien nog in een broederlijke socialistische Sowjetgemeenschap, de afgelopen jaren is die in een vulkaan van volkeren veranderd. Etnische conflicten in de Kaukasus, Centraal-Azië en andere delen van de Unie hebben al aan honderden mensen het leven gekost. Gorbatsjov, die nooit buiten Rusland werkzaam is geweest, had grote moeite een oplossing te vinden voor deze problemen.

Ook wreekte zich het feit dat de Sowjetleider niet doorkneed was in economische zaken. Met de overgang van een centraal geleide planeconomie naar een vrije-markteconomie waren ook politieke beslissingen gemoeid, die de macht van de partij zeker zouden aantasten. Maar hier schrok Gorbatsjov van terug. Het gevolg was een vrije val van de produktie, een gierende inflatie, een groeiende werkloosheid en lege schappen in de winkels. Smeekbedes om westerse hulp leverden wel sympathie, maar geen geld op, terwijl de conservatieven, ex-premier Walentin Pawlov voorop, kritiek hadden op de Sowjetleider omdat de 'supermacht" zich ertoe verlaagde als een bedelaar bij de G-7 en het IMF aan te kloppen.

Trouw aan Lenin

Nog belangrijker is het feit dat hij in 1989 de Oosteuropese satellietstaten losliet. In Polen, Hongarije, Tsjechoslowakije, Bulgarije, Roemenië en de DDR kwamen de socialistische regimes ten val, zonder dat de Sowjet-Unie ingreep om hen in het zadel te houden. Een jaar later stemde Moskou in met de Duitse hereniging in het "vier-plustwee-verdrag" en met de terugtrekking van alle Sowjettroepen uit het vroegere Oostblok. In 1990 werd hij voor deze inspanningen bekroond met de Nobelprijs voor de Vrede.

Onder het tijdperk-Gorbatsjov, beter bekend als de perestrojka (herstructurering), kregen de Sowjetburgers grotere vrijheden dan ooit tevoren. Dissidenten en politieke gevangenen kwamen op vrije voeten, de kernfysicus en Nobelprijswinnaar Andrei Sacharov voor

Zelf zal Gorbatsjov waarschijnlijk nooit hebben kunnen bevroeden dat de hervormingen zo ver zouden gaan en een sneeuwbaleffect in binnen- en buitenland teweeg zouden brengen. Gorbatsjov was de eerste naoorlogse Sowjetleider van een andere generatie. Hij had niet gevochten in de Tweede Wereldoorlog en hij had zijn handen niet vuil kunnen maken tijdens de terreur van Jozef Stalin.

Zijn wereldbeeld is vooral bepaald door de vernieuwingen en het begin van de destalinisering onder Nikita Chroesjtsjov. Maar één lijn wenste hij niet te overschrijden: hij was en bleef trouw aan Lenins idealen van 1917. „Ik schaam me niet te zeggen dat ik een communist ben en het communistische ideaal aanhang", waarschuwde hij. „Ik zal niet veranderen. Dat is al lang geleden besloten, door mijn vader en op. Door de glasnost (openheid) mijn grootvader".

Toch heeft Gorbatsjov in de loop der jaren heel wat heilige huisjes van de communistische leer omver getrapt. Aan hem komt de eer toe in het voorjaar van 1990 een meerpartijenstelsel te hebben ingevoerd, door het machtsmonopolie van de communistische partij van de Sowjet-Uni;e (CPSU) uit de Sowjetgrondwet te schrappen.

Op een plenum van de CPSU werden zelfs Marx en Lenin van hun voetstuk gestoten. Gorbatsjov stelde een nieuw partijprogramma voor, waarin niet langer het marxisme-lenisme centraal stond: de CPSU zou daarmee feitelijk een sociaal-democratische beweging worden. Een speciaal partijcongres had zich daarover in november moeten uitspreken.

Na de couppoging van de apparatsjiks in augustus kon Gorbatsjov uiteindelijk niet veel anders doen dan de communistische partij in de gehele Sowjet-Unie ontbinden. Het was het summum van brutaliteit voor de conservatieve communisten, die- de secretaris-generaal als doodgraver van hun geloof zagen.

Levensloop

Michail Sergejewitsj Gorbatsjov werd op 2 maart 1931 geboren in het dorpje Priwolnoje, in het Zuidrussische district Stawropol. Zijn ouders waren boeren, en zijn grootouders zelfs rijke vrije boeren, die echter aan het lot van de "koelakken" (deportatie) wisten te ontkomen door mee te doen met de collectivisatie van de landbouw. Tijdens de Tweede Wereldoorlog kwam de vader van Michail Sergejewitsj om aan het front.

In 1950 ging Gorbatsjov rechten studeren, waarbij hij actief werd in de jeugdorganisatie Komsomol en in 1952 toetrad tot de communistische partij. „Een integere man, met beide voeten op de grond en gevoel voor humor", aldus zijn Tsjechoslowaakse studiegenoot Zdenek Mlynar, later een van de hervormers van de Praagse Lente van 1968. „Hoewel ook hij, net als iedereen in die tijd, Stalin bewonderde, was hij geen cynicus maar een hervor

Van nog groter internationaal belang is dat het inmiddels ontbonden Sowjetparlement er te midden van de binnenlandse politieke perikelen van het afgelopen jaar niet aan toe is gekomen het in 1990 gesloten CFEverdrag over beperking van de aantallen tanks, vliegtuigen en ander conventioneel oorlogsmaterieel in Europa te ratificeren. Het in hetzelfde jaar gesloten Sowjet-Amerikaanse verdrag over vernietiging van hun chemische wapens hangt zelfs helemaal in de lucht, omdat het door beide landen nog niet parlementair is bekrachtigd. Ook over het vrijwel voltooide "open skies"-akkoord, waarin afspraken worden gemaakt over militaire inspectievluchten in het luchtruim van de SowjetUnie en de andere militaire grootmachten, zal vermoedelijk opnieuw moeten worden onderhandeld. Over de verdragskwestie zal pas duidelijkheid komen, wanneer het Gemenebest van Onafhankelijke Staten de staatsrechmingsgezinde politicus". Zijn ideeën balanceerden soms „op de rand van het non-con form isme", zegt een andere oud-studiegenoot.

Na afloop van zijn studie in 1955 maakte Gorbatsjov carrière in het partijapparaat in Stawropol. In 1970 had de toen 39-jarige het geschopt tot partijleider van het district, een agrarisch gebied twee maal zo groot als Nederland, met 2,5 miljoen inwoners. Joeri Andropov, die indertijd leider was van de KGB, was onder de indruk van Gorbatsjovs aanpak bij de bestrijding van de corruptie, en de machtige partij-ideoloog Michail Soeslov registreerde hem als veelbelovend partijfunctionaris.

In 1978 werd Gorbatsjov onverwacht naar Moskou gehaald als landbouwsecretaris van het Centraal Comité. Twee jaar later klom hij op tot kandidaat-lid van het Politburo en een jaar daarna werd hij als stemgerechtigd lid opgenomen in het machtigste orgaan van de Sowjet-Unie.

Perestrojka

Op 11 maart 1985 volgde Gorbatsjov Konstantin Tsjernenko op als secretaris-generaal van de communistische partij. In dat zelfde jaar werd de perestrojka geboren tijdens een strandwandeling langs de Zwarte Zee met Eduard Sjewardnadze, Gorbatsjovs minister van buitenlandse zaken. „Alles is verrot", zei Sjewardnadze hem toen. „Zo kunnen we niet leven", concludeerden ze, aldus Gorbatsjov.

Geleidelijk wist Gorbatsjov zijn ideeën binnen de partij door te drukken. In september 1988 zette hij zijn conservatieve tegenstander Jegor Ligatsjov, lange tijd gezien als de tweede man van het bewind, op een zijspoor. Het Congres van Volksafgevaardigden gaf hem in juni 1990 het groene licht voor radicale hervormingen en een meerpartijenstelsel. Maar terzelfdertijd verzamelden de radicale afgevaardigden zich in een eigen factie, terwijl buiten het parlement het land met een massale stakingsgolf in de kolenmijnen te maken had.

Politieke dooi

Even leek in 1990 een toenadering tussen Gorbatsjov en zijn radicale aartsrivaal Boris Jeltsin op til, waardoor de economische chaos met een diepgaande hervorming, het "500-dagen-plan", kon worden aangepakt. Maar uiteindelijk schrok Gorbatsjov hiervan terug. In de winter van 1990-1991 leek het er zelfs op dat hij de gijzelaar van het conservatieve partij-apparaat was geworden. De haviken kwamen aan het roer, zoals minister Boris Pugo van binnenlandse zaken en vicepresident Gennadi Janajev, de man die' later zijn naam aan de staatsgreep tegen Gorbatsjov zou verbinden. Sjewardnadze trad in december 1990 af met een dreigende waarschuwing tegen de nakende dictatuur.

Het bloedige dieptepunt van de politieke winter werd het gewelddadige ingrijpen in januari in de Baltische staten, die in 1989 hun onafhankelijkheid hadden uitgeroepen. In de Litouwse hoofdstad Vilnius werden vijftien burgers gedood toen Sowjettroepen het omroepcentrum bestormden. Een week later schoten de "zwarte baretten" van het Sowjetministerie van binnenlandse zaken vijf mensen dood bij de bestorming van een Lets ministerie in Riga. In hoeverre Gorbatsjov de vrije hand liet aan de conservatieve krachten, of dat die buiten zijn medeweten reageerden, is nog steeds onduidelijk.

Met het voorjaar trad een politieke dooi in. Gorbatsjov werkte met Jeltsin, inmiddels president van Rusland, en de leiders van acht andere republieken aan het „negen plus een-akkoord", dat moest leiden tot een vernieuwde SowjetUnie. Kazachstan, Oezbekistan en de Russiche Federatie hadden dit Unieverdrag als eerste moeten tekenen. De zes overige republieken, die naar onafhankelijkheid streven, zou het vrij staan zich daarbij aan te sluiten.

Ook Gorbatsjov zelf leek daarmee zijn functie en rol te veranderen. Hij had zich al door het Congres van Volksafgevaardigden, het uitgebreid Sowjetparlement, laten kiezen tot president van de SowjetUnie om zonodig via het schip van staat verder te regeren. De partij waarvan hij nog steeds secretarisgeneraal was, kalfde steeds verder af. maar hij slaagde er niet in zich los te maken van het zinkende, maar nog machtige schip.

Genadeslag

Zijn oude strijdmakkers als Sjewardnadze en andere hervormers van het eerste uur hadden buiten de partij al een reddingsboot voor hem aangemeerd, de "Beweging voor Democratie en Hervormingen". Als hij er niet in zou slagen de verstarring binnen de CPSU te doorbreken, zou Gorbatsjov kunnen overstappen naar deze beweging, met medeneming van de gematigden binnen de partij. Wellicht had hij dan zijn geloofwaardigheid nog kunnen opvijzelen voor de rechtstreekse presidentsverkiezingen, die na de aanvaarding van een nieuwe Sowjetgrondwet volgend jaar gehouden zouden worden. Maar de ontwikkelingen sinds de mislukte couppoging hebben hem die kans niet gegeven.

De geschiedenis zal leren wat als hoofdoorzaak van Gorbatsjovs val moet worden aangemerkt. Of zijn koorddansen hem op gezette tijden het zicht benam op een noodzakelijk slagvaardig beleid, waardoor hij velen van zich vervreemdde, is moeilijk te zeggen. Duidelijk is dat het begin van het einde werd ingezet met het successievelijk uitroepen van de onafhankelijkheid door de verschillende republieken van de Sowjet-Unie, waardoor Gorbatsjovs pogingen om een nieuw Unieverdrag tot stand te brengen schipbreuk leden. De genadeslag voor hem was het uitroepen van een Slavische alliantie van de Russische Federatie, de Oekraïne en Wit-Rusland, begin deze maand.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 28 december 1991

Reformatorisch Dagblad | 24 Pagina's

Het einde van een verwoed koorddanser

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 28 december 1991

Reformatorisch Dagblad | 24 Pagina's

PDF Bekijken