Bekijk het origineel

Belhamel: een hamel die...

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie

Belhamel: een hamel die...

„Onzin natuurlijk, een etymologisch woordenboek is geen leesboek"

4 minuten leestijd

Een van de bandjes op mijn boekenplank meldt: "Etymologisch woordenboek", van de hand van J. de Vries. De oorspronkelijke auteur ervan was een zeer veelzijdig geleerde. Helaas heeft hij zich laten inpakken door de nazi's. Een tribunaal signaleerde in 1948 „zeer ernstige politieke fouten", maar er werd niet getwijfeld aan „de morele integriteit van zijn persoon". Had zijn leeropdracht (onder andere Oudgermaanse talen en letteren) hem zo geobsedeerd dat hij de nieuw-Germanen niet onderkende?

De eerste druk is van 1958. Vele herdrukken volgden. Misschien staat er een als Aula-pocket in uw kast. Viel het u op dat op de achterkant foto en personalia ontbreken? Een naoorlogs gevolg van een vijfjarige houding. Toch tragisch!

Thans de te bespreken editie. Zij is de zestiende druk. Geen pocket, maar royaal, gebonden: gebruiksbestendig. Vanaf de dertiende druk heeft F. de Tollenaere nogal wat gewijzigd (bij voorbeeld achter de lemmata staan jaartallen van de oudst bekende vindplaats) en vanaf de vijftiende druk zijn 700 nieuwe trefwoorden opgenomen en 200 artikelen grondig omgewerkt. Dit laatste als gevolg van „voortdurende herijking van verworven kennis".

Bravo

Ook in de laatste druk is de "Inleiding" van De Vries (bijna) ongewijzigd opgenornen. De herijkende De Tollenaere zegt: Zij „geeft een populaire, heldere en overzichtelijke uiteenzetting van wezen, taak en methoden van de etymologie". Bravo!

De leek komt al lezend aan de weet dat de etymologie inzicht geeft in bouw en herkomst van onze woorden. Anders gezegd: hij krijgt antwoord op de vraag waar een woord vandaan komt en wat de oorspronkelijke vorm van een woord is. Daartoe wordt het ontdaan „van de veranderingen die in de loop der geschiedenis daarin opgetreden zijn".

Etymologie is wetenschap. "Wetenschap houdt zich aan regels. De 'populaire' inleiding maakt de leek duidelijk wat klankwetten zijn en wat de Germaanse klankverschuiving is, wat hij onder grammatische wisseling moet verstaan en wat um- en ablaut zijn.

Ook voelt hij zich na lezing (taal)verwant van een zeer grote familie, het Indogermaans. De moeilijke namen van alle familieleden kan hij desgewenst uit z'n hoofd leren. Wat moet hij ermee? De "Lijst van taalkundige termen" helpt hem zich nader te oriënteren en de "Lijst van gebruikte tekens" doet de rest. Kan hij daarna echt etymologisch aan de slag? Het zou kunnen, doch als hij gegrepen is door de theorie, reikt een lijst van "Boeken" hem voeder toe. (Over de "Lijst van verkorte titels" zwijg ik, maar de "Lijst van afkortingen" mag niet overgeslagen worden).

Hoever zijn we nu? Op bladzijde 55; daar begint het echt: a, aa waterloop, riviertje (1288). Gevolgd door heel veel afkortingen en tekens. De Tollenaere weet dat degene die het voorwerk goed gedaan heeft en a gelezen heeft, niet meer kan ophouden. Daarom eindigt het eerste lem- ' ma met: Zie ookee. Bij ee (op bladzijde 124) volgt „dial, vormen als Ie en Y". Daar sta je ongedacht midden in Amsterdam. Pas op bladzijde 449 kunt u niet verder meer. Onzin natuurlijk: een etymologisch woordenboek is geen leesboek. Het wordt geraadpleegd voor één woord tegelijk.

Dit raadplegen kent beperkingen. Woorden uit wetenschap, techniek en cultuur komen (bijna) niet voor. Zij behoren tot de latere woordenschat; voor de vaak boeiende geschiedenis van plaatsnamen en dergelijke bestaat een apart woordenboek (ook van De Vries). Soms stelt raadpleging teleur. Een bepaalde gezinssituatie maakte mij nieuwsgierig naar "belhamel". „Een hamel die...', zegt het lemma. Verder naar "hamel". Daar staat een uitgebreide etymologie bij. Maar nóg prangt de vraag: Wat is een hamel? Dit blijkt te veel gevraagd. Eigen schuld, want op de eerste bladzijde van de inleiding stond het zo eenvoudig: „Het daarachter gelegen begrip is van ondergeschikt belang geworden, zelfs zo zeer, dat men het betreuren kan...".

Van Dale

Gelukkig gaf het gewone woordenboek uitsluitsel. Ik was van dit zoeken de "kluts" niet kwijt. Als dat wel het geval geweest zou zijn, had ik haar in dit etymologisch woordenboek niet teruggevonden.

Geen nood: in de bibliotheek staan de grote etymologische werken, maar die halen de zestiende druk niet! Overigens, nu de Grote Van Dale sinds de recente, twaalfde druk ook meer aandacht besteedt aan de herkomst van woorden, kun je je afvragen wat er gebeurt met de verkoopcijfers van etymologische woordenboeken.

N.a.v. "Etymologisch woordenboek", door J. de Vries/F. de Tollenaere; uitg. Het Spectrum, 1991; prijs 44,90 gulden.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 9 oktober 1992

Reformatorisch Dagblad | 27 Pagina's

Belhamel: een hamel die...

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 9 oktober 1992

Reformatorisch Dagblad | 27 Pagina's

PDF Bekijken