Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Een fluwelen scheiding

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Een fluwelen scheiding

Zonder veiligheidsgaranties is splitsing Tsjechoslowakije op z'n minst voorbarig

9 minuten leestijd

PRAAG - De dagen van Tsjechoslowakije zijn geteld. Vannacht om 24.00 uur verdwijnt deze staat van de politieke kaart van Europa. In plaats van Tsjechoslowakije krijgt het Oude Continent er op 1 januari 1993 twee nieuwe soevereine staten bij, de Tsjechische Republiek en de Slowaakse Republiek geheten, en voorts 220 kilometer nieuwe grens. 

In Den Haag en een zestigtal hoofdsteden zullen straks de naamborden op de Tsjechoslowaakse ambassades worden verwijderd en er zullen nieuwe, Tsjechische of Slowaakse, vertegenwoordigingen worden geïnstalleerd. Ruim twee en een half duizend internationale verdragen waarin Tsjechoslowakije als partner fungeerde zullen in overeenstemming met de splitsing worden aangepast. Tsjechoslowakije zal tot de geschiedenis behoren. Een mensenleven lang, 74 jaar, bestond in verschillende gedaantes de Republiek Tsjechoslowakije. Een erg gelukkige geschiedenis was dit land, dat op de ruïnes van de Oostenrijk- Hongaarse monarchie in 1918 verrees, niet beschoren. Aan de andere kant, vergeleken met de ellende in andere Midden- en Oosteuropese landen in de twintigste eeuw, hebben de Tsjechen en Slowaken bepaald niet te klagen. Het trieste lot van kapotgeschoten steden als Dresden, Warschau en Kiev in de Tweede Wereldoorlog of van Sarajevo recentelijk is Praag en Bratislava bespaard gebleven.

Redelijk leefbaar

En toegegeven, ook in de jaren tachtig, vóór de omwentelingen, viel in Tsjechoslowakije onder het afkalvende communistische regime van partijleider en president Husak redelijk te leven. In elk geval heel wat beter dan in het door Ceausescu uitgemergelde Roemenië of in het armoedige Polen van Jaruzelski. En ook aangenamer dan in de Pruisisch gedrilde communistische maatschappij van Honecker in de DDR. Zonder enige twijfel waren de meest gelukkige periodes in de historie van dit land die van na de Eerste Wereldoorlog tot diep in de jaren dertig en de drie jaren na de Fluwelen Revolutie van november 1989. De Tsjechoslowaakse Republiek na 1918 was een fatsoenlijke democratische staat en daarmee een uitzondering in het toenmalige Midden- en Oost-Europa van autoritaire regimes, zoals dat van maarschalk Pilsudski in Polen of admiraal Horthy in Hongarije, om over Duitsland onder Hitler of de Sowjet-Unie onder Stalin maar te zwijgen. De eerste president-filosoof T. G. Masaryk (1918-1935) was een democraat en humanist in hart en nieren, evenals de laatste president-toneelschrijver Vaclav Havel (1989- 1992).

Hitler

In de tijd daartussen was het met Tsjechoslowakije slecht gesteld. De vrijheid en de democratie werden tot tweemaal toe bedreigd en vervolgens om zeep geholpen. De eerste liquidator heette Adolf Hitler. Hij werd effectief geholpen door de geradicaliseerde massa's van de Duitse minderheid in de Tsjechoslowaakse Republiek zelf. Het ongeluk begon in september 1938, toen op de beruchte Conferentie te München Tsjechoslowakijes bondgenoten Frankrijk en Engeland -vertegenwoordigd door de 'vredesmakelaars' Daladier en Chamberlain- de grensgebieden van het land aan Hitler verkwanselden. Nog geen halfjaar later werd het westelijk deel van Tsjechoslowakije als "Protektorat Böhmen und Mahren" door Hitler bij het Duitse Rijk ingelijfd, terwijl Slowakije onder de katholieke bisschop Jozef Tiso een in naam „onafhankelijke" staat werd, in werkelijkheid echter een fascistische marionet in handen van de Führer.

Twee takken

Wel was deze "Slovensky stat" de eerste nationale entiteit die de Slowaken in hun geschiedenis kenden. Terwijl de Tsjechen eeuwenlang hun eigen koninkrijk hadden, was de Slowaakse geschiedenis duizend jaar, tot in de twintigste eeuw, met Hongarije verbonden. Pas vanaf de negentiende eeuw gingen de Slowaken zich in het Hongaarse gedeelte van het Habsburgse Rijk steeds krachtiger als natie profileren. Daarbij zochten en kregen zij steun van de taalverwante Tsjechen in het Oostenrijkse gedeelte.

Achteraf bezien is het jammer dat Masaryk of zijn ongelukkige opvolger Benes geen Tsjechoslowaakse federatie in het leven heeft geroepen, zoals Havel in 1989 deed. Masaryk heeft de Tsjechen en Slowaken altijd gezien als twee takken aan dezelfde Tsjechoslowaakse stam. In zijn staatsidee bestonden alleen 'Tsjechoslowaken'.

Benes heeft de visie van zijn leermeester in grote lijnen overgenomen en niet tijdig gecorrigeerd, bij voorbeeld aan het einde van de Tweede Wereldoorlog. De andere vraag is echter of zo'n correctie, een federatieve staatsstructuur, daadwerkelijk zou hebben geholpen. Het land verkeerde nu opnieuw in een gevaarlijke situatie - met desastreuze afloop.

Stalin

Die andere liquidator van de Tsjechoslowaakse onafhankelijkheid was Josef Stalin. Ook de Sow^et-dictator vond in Tsjechoslowakije waardevolle bondgenoten: joelende scharen van Tsjechische en Slowaakse communisten, al met al ruim anderhalf miljoen partijleden. Dit is geen gering aantal wanneer men bedenkt dat Tsjechoslowakije aan de vooravond van de communistische staatsgreep in februari 1948 ongeveer twaalf miljoen inwoners telde.

Al deze communisten -hoe hervormingsgezind sommigen onder hen in de loop der tijd zijn geworden- treft blaam. Zij zijn er verantwoordelijk voor dat Tsjechoslowakije een vazalstaat van de Sowjet-Unie werd en tot in 1989 een communistische dictatuur bleef

Ook de communistische autoriteiten beschouwden Tsjechoslowakije als een eenheidsstaat. Op papier schonken zij de Slowaken weliswaar enige autonomie, in werkelijkheid bestuurden zij het gehele land op centralistische wijze vanuit één machtscentrum, vanuit Praag.

Federatie

Alexander Dubcek, de hervormingsgezinde partijleider van de Praagse Lente, en zelf een Slowaak, heeft in 1968 de federatieve staatsvorm ingevoerd. Na zijn val echter werden de verworvenheden teruggeschroefd -nota bene ook door een Slowaak, Gustav Husak- en bleef het land slechts in naam een federatie.

De Slowaken, die voor de eerste keer in 1918 met de Tsjechen een staat gingen vormen, hebben zich nooit met de Tsjechoslowaakse staat vereenzelvigd in die mate als de Tsjechen deden. Zij voelden zich, en niet geheel ten onrechte, door de Tsjechen overschaduwd en naar de tweede plaats gedrukt.

Toch bestonden er tussen Tsjechen en Slowaken geen haatgevoelens, beide volkeren hebben elkaar nooit met wapens bestreden. De houding van menig Tsjech ten opzichte van Slowakije was die van onverschilligheid en onbegrip voor de specifiek Slowaakse wensen; de verhouding van Slowaken tot Tsjechië was niet vrij van frustraties ten opzichte van het meer bekende, beter ontwikkelde en rijkere deel van de republiek.

De federatieve staatsstructuur van de Tsjechoslowaakse Republiek zoals deze onder Havel werd ingevoerd, kwam te laat. De snel verslechterende economische toestand in Slowakije, een gevolg van veertig jaar communistisch wanbeheer, was uiteindelijk doorslaggevend voor de splitsing.

Te laat

Met het oog op de grote werkloosheid in Slowakije eisten de Slowaakse politici, met Vladimir Meciar aan het hoofd, geleidelijk economische hervormingen, met een belangrijke rol voor de staat in het economische leven van het land. De Tsjechische politici, met de vermaarde econoom Vaclav Klaus in de hoofdrol, zagen hierin een bedreiging voor een ingrijpende herstructurering van de Tsjechoslowaakse huishouding naar westers model. In hun visie mocht het tempo van economische hervormingen niet worden vertraagd.

In de verkiezingen van juni 1992 stemden de Slowaken massaal links op Meciar en de Tsjechen rechts op Klaus. Een splitsing bleek onvermijdelijk, alle pogingen van president Havel en van overtuigde federalisten zowel in Tsjechië als in Slowakije ten spijt. De grote meerderheid van Tsjechen en Slowaken heeft de splitsing met gemengde gevoelens en met gelatenheid aanvaard.

Eigen werk

Anders dan in de jaren 1938-1939, is de opheffing van Tsjechoslowakije nu het werk van de Tsjechen en Slowaken zelf, of exacter uitgedrukt, van de politici voor wie zij in vrije verkiezingen hebben gestemd. Deze politici voltrokken de scheiding in een op het eerste gezicht uitzonderlijk gunstig internationaal klimaat.

Duitsland is een democratisch land en biedt goede perspectieven voor een economische samenwerking, het communisme in Oost-Europa is dood. Rusland is door het uiteenvallen van de Sowjet-Unie ver weg, het Verenigde Europa van Maastricht lijkt voor de Slowaken en Tsjechen dichtbij.

Men zou zelfs kunnen stellen dat Tsjechoslowakije in 1993 kan ophouden te bestaan omdat er een volstrekt andere internationale constellatie heerst dan toen de republiek in 1918 geboren werd. Dit geschiedde ten dele op de tekentafels van de zegevierende grootmachten in Versailles, in het belang van met name Frankrijk. Het toenmalige Frankrijk had Tsjechoslowakije nodig als bolwerk tegen Duitsland en andere verliezers uit de Eerste Wereldoorlog.

Duitsland maakt nu echter met zijn voormalige aartsvijand Frankrijk en met Engeland deel uit van de Europese Gemeenschap. Zij zijn elkaars bondgenoten.

De andere grote bedreiging voor een vrij en democratisch Tsjechoslowakije, de communistische Sowjet- Unie, is ter ziele. Kortom, Tsjechoslowakije heeft zijn historische rol vervuld, de Tsjechen en Slowaken kunnen nu uit elkaar gaan. Bovendien is het een fluwelen scheiding geworden, zonder dat er een druppel bloed is gevloeid. Na onze ervaring met ex-Joegoslavië mag dit een vooruitgang heten.

Ander Rusland

Maar wie behartigt de veiligheidsbelangen van de Tsjechen en Slowaken in internationaal verband, zodat de splitsing van Tsjechoslowakije ook daadwerkelijk als vooruitgang voor beide betrokken volkeren de geschiedenis zal ingaan?

Het antwoord op deze vraag is eenvoudig: Op dit moment niemand. Vanuit dit standpunt bezien zijn Tsjechië en Slowakije er anno 1993 nog slechter aan toe dan Tsjechoslowakije na 1918. Destijds ontving Tsjechoslowakije wél veiligheidsgaranties, alleen, toen in 1938 de nood aan de man kwam, bleken zij door toedoen van westerse mogendheden niet te werken.

Vandaag heeft het democratische Westen niet eens de moeite genomen om voor het democratische Tsjechië en het democratische Slowakije, in het Middeneuropese machtsvacuüm dat na het ineenstorten van het communisme is ontstaan, deze veiligheidsgaranties te ontwerpen.

Maar wat zal er gebeuren wanneer er een ander Rusland als dat van Boris Jeltsin in het Oosten toeslaat? Een Rusland met een geheel ander, grimmiger buitenlands beleid, precies zoals minister Kozirev dit tot ontsteltenis van Westeuropeanen en Amerikanen in Stockholm onlangs op suggestieve wijze schetste? Wat zal het Westen doen indien de Oosteuropese chaos straks het nog stabiele Midden-Europa zal bereiken? En als het economisch zwakke Slowakije in de kolk van Oosteuropese wantoestanden zal worden meegesleurd? Waarschijnlijk niets. Want het Westen heeft zich ook tot niets verplicht.

Lichtzinnigheid

Zonder de nodige veiligheidsgaranties is het opgeven van de federatieve republiek Tsjechoslowakije op zijn minst voorbarig geweest. Nog ruim voor de splitsing waarschuwde de Tsjechoslowaakse president, Havel, dat het uiteenvallen van de republiek in twee staten een „ernstige geopolitieke destabilisering van geheel Midden-Europa" met zich zou brengen (zie ook deze krant van 13 juni 1992). Zijn woorden waren tot dovemansoren gericht, zowel in Tsjechoslowakije als in het Westen. Het optimisme van de westerse, maar ook van de Tsjechische en Slowaakse, politici omtrent de toekomst van Europa schijnt grenzeloos te zijn. Of is het geen optimisme, maar onvergeeflijke lichtzinnigheid?

De auteur is hoofddocent Midden- en Oosteuropese Geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen.

 

 

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van donderdag 31 december 1992

Reformatorisch Dagblad | 20 Pagina's

Een fluwelen scheiding

Bekijk de hele uitgave van donderdag 31 december 1992

Reformatorisch Dagblad | 20 Pagina's

PDF Bekijken