Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Preken zoeken actief gehoor

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Preken zoeken actief gehoor

Initiatiefnemers van bundel schetsen over catechismus, dr. Van de Bank en prof. Van der Velden, bepleiten herwaardering leerdienst

13 minuten leestijd

„Preken horen is niet alleen consumptie. Je wordt geactiveerd, en dat gebeurt juist in de leerdienst. Calvijn heeft een 'thetische' catechismus geschreven, de Geneefse catechismus. In de Heidelbergse Catechismus gebruikt men de vorm van vraag en antwoord. Het is wel de methode van die tijd geweest, maar de stof wordt niet zonder meer voorgekauwd. Je legt de woorden wel in de mond, maar het zijn de geloofsantwoorden van de catechisant".

Dat stelt dr. Van de Bank naar aanleiding van de nieuwe handreiking bij de prediking van de Heidelbergse Catechismus. Hij heeft onlangs -in aansluiting op de Duitse theoloog Rudolf Bohren- gepleit voor het uit het hoofd leren van bepaalde stukken uit de Catechismus.

„Leren is niet domweg uit je hoofd leren", zo licht hij toe. „De Engelse uitdrukking van uit het hoofd leren luidt: learning by heart. Het is dus heel existentieel. Ik pleit dan ook voor een existentiële catechese, in plaats van dat men de vragen van de volgende keer maar leert, zonder dat die uitgelegd worden".

Prof. Van der Velden constateert dat de kennis achteruit loopt. Maar dan ontstaat ook juist het besef: ik moet er iets meer van weten. „We hebben een tijd de nadruk gelegd op gevoel en ervaring, nu ontdekt men dat weten ook te maken heeft met inhoud. Het gaat in de Catechismus om het bijbels ABC, om de grondbegrippen genade, verzoening, vrede en rechtvaardiging".

Aansluiting bij heden

De bundel preekschetsen bedoelt aan te sluiten bij de inhoud en vraagstelling van de Heidelbergse Catechismus èn tegelijk de lijnen door te trekken naar het heden. Prof. Van der Velden: „Er zijn inderdaad al tal van verklaringen beschikbaar, maar de meesten zijn preken en gaan over de leer. De Catechismus is dan vooral een leerboek. Van belang is echter na te gaan hoe de Catechismus in de loop van de tijd is geïnterpreteerd en beleefd en hoe je de woorden van toen zegt in de taal van deze tijd.

De initiatiefnemers zeggen verder oog te hebben gehad voor de „tijdgebondenheid" van het leerboek. Zij wijzen op de grote aandacht voor de hemelvaart en de geringe aandacht voor de opstanding, een geloofsstuk dat de laatste eeuwen juist bij velen ter discussie staat. Ook wijzen de initiatiefnemers op de grote rol die de duivel in de Catechismus speelt. Dat wijst er volgens op dat de Heidelberger korte tijd na de Middeleeuwen ontstaan is.

Zondagsafdelingen als Zondag 10 roepen in onze tijd de nodige weerstand op, terwijl zo'n antwoord in die tijd juist als erg bevrijdend werd gezien. Prof. Van der Velden noemt ook Zondag 5 en 6, waarvoor hij in de bundel zelf de preekschetsen heeft geleverd. Het gaat hier over de vraag waarom God mens moest worden. „Pas later in deze zondagsafdeling wordt het antwoord gegeven dat men dit weet vanuit het Evangelie. Wij zouden vandaag juist met het Evangelie beginnen".

Oer-reformatorisch

Toch overheerst in dit leerboek de actualiteit, zo vinden dr. Van de Bank en prof. Van der Velden. Prof. Van der Velden: „Het gaat om oer-reformatorische noties, waarvan sommige toch in de loop van de tijd zijn ondergesneeuwd. Je ziet in de Catechismus een stukje oer-reformatorische theologie. Als je kijkt welke geweldige invloed de verkiezing heeft gehad in de gereformeerde traditie, dan is het goed om over de antwoorden heen te kijken en te zien hoe uiterst pastoraal de opstellers van de Heidelbergse Catechismus hierover spreken. Of neem de notie: Wat is uw enige troost? Dan lees je dat God ons verlost heeft van de duivel. Daarin zie je een geweldige pastorale aanpak. Maar over het lijden is na Auschwitz meer te zeggen. In dit document merk je dat op de achtergrond de brandstapels roken. Het was toen een lijden om Christus' wil. Nu is er ook veel onschuldig lijden. Dat roept nieuwe vragen op".

Moet men de Catechismus dan herschrijven?

Prof. Van der Velden: „Dat is een irrealis". Dr. Van de Bank: „Daar ben ik ontstellend voorzichtig in. In het belijden sta je in de traditie èn in het heden. De band mét het verleden is wel aanleiding om hedendaagse vragen aan de orde te laten komen. De Heidelberger geeft geen antwoorden op alle hedendaagse vragen, maar geeft wel aanleiding om die vragen te stellen".

In de inleiding staat dat de drieslag ellende, verlossing en dankbaarheid niet chronologisch opgevat moet worden. Is dat een subjectieve keuze?

Prof. Van der Velden: „Het is de vraag of de Catechismus dat chronologisch heeft opgevat of juist niet. De vraag naar de enige troost gaat vooraf aan de vraag hoe ik mijn ellende ken. Zó is de structuur van de Catechismus. Het is reformatorisch om niet bij de ellende te beginnen, maar bij de troost".

En het antwoord dat de opstellers geven op de vraag: Hoe ken ik mijn ellende, namelijk uit de Wet Gods?

Van der Velden: „Wij kennen de ellende zeker uit de Wet Gods, maar dan komt de vraag: Wie heeft die Wet gegeven? Het is de God van de exodus Die aan Zijn volk de Thora, "Weisung" geeft. Het is onbijbels om eerst de God van de Wet, en dan de barmhartige God van het Evangelie te leren. Dat is marcionisme, dat een goede en kwade God leert".

Troostboek

De hernieuwde aandacht voor de catechismusprediking wordt gedeeld door ds. K. ten Klooster uit Putten. Deze hervormde predikant vindt de catechismusprediking in deze tijd van relativerend theologiseren en dogmatische verwarring „brood- en broodnodig". De Heidelbergse Catechismus heeft, zo zegt hij, in zich de afwijzing van dwalingen en „is daarom al actueel. Maar zij is ook het troostboek voor de kerk. Het is de vraag naar de troost. De gezonde leer maakt gezond. De "vraag en antwoord"-vorm vind ik daarom goed omdat onze tijd in toenemende mate lijdt aan onkunde".

De belangstelling voor de catechismusprediking is overigens niet uitsluitend een hervormde zaak. Ook in andere kerken wordt de essentiële betekenis van de catechismusprediking ingezien. De Apeldoomse kerkhistoricus prof. dr. W. van 't Spijker zegt dat een gemeente die in de Catechismus „gepokt en gemazeld" is, tegen een stootje kan. De essentie van de leerdienst is volgens hem dat mensen doordrongen worden van het belang van de "doctrina" en "disciplina". "Doctrina", niet in de zin van een intellectualistische opvatting van de leer, zoals in de nadagen van de Nadere Reformatie opgeld deed, maar als een kerkelijke samenvatting van het Evangelie.

"Disciplina" definieert prof. Van 't Spijker in de betekenis van discipelschap, „en dat kan niet zonder de zuivere leer. Mensen worden onderwezen in de christelijke leer, en die kweekt discipelschap". De Catechismus is een leerboekje waarin de christelijke leer, de zeden en de spiritualiteit op unieke wijze samengevat worden, aldus Van 't Spijker.

Onderwijzend

Ds. M. Golverdingen, predikant van de gereformeerde gemeente in Groningen en actief betrokken bij een catechisatiemethode, vindt dat de Heidelbergse Catechismus een dwarsdoorsnede van de bijbelse leer geeft. Wel moet zijns inziens in de leerdienst het 'leerstellige' niet overheersen. Ds. Golverdingen wil daarom de nadruk leggen op het „onderwijzende" karakter van de leerdienst. De Catechismus heeft immers „een bij uitstek persoonlijke toonzetting".

Ook vindt de Groninger predikant dat de lijnen naar het heden doorgetrokken moeten worden. Als bij voorbeeld over Rome gesproken wordt, dan moet men volgens hem ook weten wat de Nieuwe Catechismus van de Rooms-Katholieke Kerk te zeggen heeft, alsmede de meest recente catechimus van Simonis en Danneels.

Naar zijn mening moet eveneens worden verdisconteerd dat de lutheranen ten aanzien van bij voorbeeld de hemelvaart andere opvattingen hebben. De behandeling van dit leerstuk zou ds. Golverdingen minder willen toespitsen op de controverse met de lutheranen, dan wel praktisch richten op de uiterst troostende wijze waarop de Catechismus spreekt over de hemelvaart. Een groot voordeel van de catechismusprediking is volgens ds. Golverdingen verder dat zij de vrije preekstof corrigeert en de predikant dwingt om onderwerpen aan de orde te stellen die men anders niet zo gauw zou kiezen.

_______________________________________________________________

De belangstelling voor de catechismusprediking lijkt weer toe te nemen. Toch staat de leerdienst, die meestal plaatsheeft in de tweede dienst, op de helling. In de grote kerken wordt vaak volstaan met één dienst. Om de catechismusprediking weer te stimuleren, verschijnt begin volgende maand een bundel preekschetsen over de Heidelbergse Catechismus onder de titel "Kennen en vertrouwen". Uitgeverij Boekencentrum nam hiertoe het voortouw, nadat op de hervormde synode de wens was geuit meer aandacht te schenken aan de leerdienst. De initiatiefnemers zijn dr. J. H. van de Bank, dr. A. Noordegraaf en prof. dr. M. J. G. van der Velden. Verder maken dr. G. Bos, prof. dr. F. G. Immink en dr. W. Verboom deel uit van de redactie. De bundel is vooral een hervormde aangelegenheid, hoewel ook prof. dr. W. van 't Spijker (Christelijke Gereformeerde Kerken) en ds. G. J. Mink (Gereformeerde Kerken) er aan meewerken. Het accent ligt vooral op de kring van de Gereformeerde Bond en de Confessionele Vereniging. „Een richting als het Gekrookte Riet paste niet in het concept", zo verklaart prof. Van der Velden desgevraagd. De bundel wil de waarde van de Heidelbergse Catechismus benadrukken, zonder de ogen te sluiten voor de 'tijdgebondenheid' ervan. De leerdienst heeft een lange traditie, al daterend van vóór de Reformatie. De Heidelbergse Catechismus kwam in 1562 tot stand, en raakte -via de vertaling van Petrus Datheen- in ons land ingeburgerd als leerboek voor de leerdienst. De geschiedenis van de catechismusprediking is een geschiedenis van „licht en donker" geweest, aldus de inleiding van dr. Noordegraaf in het boek. De theologen O. Noordmans en Th. Haitjema pleitten in deze eeuw nog voor een krachtig eerherstel van de catechismusprediking. Maar hoe moeten we de Heidelbergse Catechismus na vier eeuwen lezen en gebruiken? Bekend in de Heidelberger is de drieslag ellende-verlossing-dankbaarheid. De volgorde moet volgens dr. Noordegraaf niet biografisch of temporeel worden opgevat. „Een dergelijk heilsordelijk methodisme heeft veel schade berokkend in het gereformeerd protestantisme. Het gaat om drie momenten die onafscheidelijk samengaan in het leven van de christen". Het boek noemt de Heidelbergse Catechismus „als document" tijdgebonden en tijdbetrokken. Die gebondenheid uit zich in grote aandacht voor de controverse tussen luthersen en gereformeerden over de hemelvaart, terwijl het stuk over de opstanding maar een geringe plaats inneemt. Er is duidelijk behoefte aan catechismusprediking, zo vindt dr. Van de Bank, wetenschappelijk hoofdmedewerker aan de theologische faculteit van de Rijksuniversiteit te Utrecht. „Als je gevraagd wordt in een midden-orthodoxe gemeente om uit de Catechismus te preken, dan is dat ongekend. Die catechismusprediking komt weer". Prof. Van der Velden, hoogleraar praktische theologie aan dezelfde faculteit: „Daar waar goed uit de Catechismus gepreekt wordt, zijn er mensen die niet alleen 's morgens maar ook 's avonds komen". De initiatiefnemers willen dat de predikant zelf de lijnen doortrekt naar het heden. "Kennen en vertrouwen " wil inzicht geven in de tekst en historische achtergrond van de tekst, maar ook inzicht in de theologische discussie van vandaag en de situatie van de huidige hoorder. De huidige Hervormde Kerkorde spreekt in artikel XI, lid 2 dat er in de leerdiensten „ook" gehandeld kan worden over de belijdenisgeschriften, „in het bijzonder de Heidelbergse Catechismus". Ds. P. van de Heuvel, voorzitter van de hervormde commissie voor Kerkordelijke Aangelegenheden (KOA), wijst erop dat de prediking van de Catechismus afhangt van de modaliteit. Zij vindt vooral ingang in kringen van Gereformeerde Bond en Confessionele Vereniging. Dat in de nieuwe Kerkorde van de Verenigde Protestantse Kerk (onder artikel VII, lid 1) wel de leerdienst genoemd wordt, maar niet meer de Heidelbergse Catechismus, is volgens ds. Van de Heuvel niet bewust gebeurd. De nieuwe kerkorde van de SoW-kerk is volgens hem een gecomprimeerde samenvatting van de hervormde èn gereformeerde kerkorde en de leerdiensten worden dan in een reeks met andere diensten genoemd. Op 9 december aanstaande zal het boekwerk "Kennen en vertrouwen" gepresenteerd worden tijdens een studiedag over "De catechismusprediking". Deze bijeenkomst wordt gehouden in het hervormde seminarium Hydepark in Doorn.

_______________________________________________________________

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van Saturday 13 November 1993

Reformatorisch Dagblad | 28 Pagina's

Preken zoeken actief gehoor

Bekijk de hele uitgave van Saturday 13 November 1993

Reformatorisch Dagblad | 28 Pagina's

PDF Bekijken