Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Een „irregulier theoloog

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Een „irregulier theoloog"

Theologen herdenken in Miskotte-jaar honderdste geboortedag van vertolker Barth en jodendom

9 minuten leestijd

Kornelis Heiko Miskotte (1894-1976) noemde zichzelf een irregulier theoloog. Op een kunstzinnige en dichterlijke wijze speelde hij zijn partij mee in het orkest van de dogmatiek. Miskotte was kenner van het jodendom, aanhanger van de Doorbraak-gedachte en de vertolker van Barth in Nederland. Aan de Universiteit van Amsterdam is zijn invloed onmiskenbaar.

De theologische faculteit is „doordrenkt" van Miskotte, zo zegt prof. dr. N. T. Bakker, aan de vooravond van de herdenking van de honderdste geboortedag van de markante theoloog. Miskottes invloed is volgens hem vooral te vinden in het midden van de Hervormde Kerk, maar ook heeft hij „veel binding" met de Gereformeerde Bond. 

Miskotte kwam op 23 september 1894 ter wereld. Zijn familienaam komt, zo suggereert W. Balke in een artikel, waarschijnlijk van het erf "Miskotten" dat tiendplichtig was aan de pastorie in Ommen. Op dat stuk land stond een kot (schaapskooi), waarin voor de rooms-katholieken de mis werd gehouden. 

De familie Miskotte stamde uit een oude boerengeslacht in Den Ham. De geestelijke ligging van de plaatselijke hervormde gemeente werd bepaald door ds. K. Havinga, een man met een „milde kohlbruggiaanse inslag" (Balke). In het naburige Lemele schreef H. Berkhof tijdens de oorlogsjaren zijn "Geschiedenis der Kerk". 

Kornelis Heiko nam zijn milieu in die zin mee, dat hij oorspronkelijk van plan was te promoveren op de leer der heiliging bij Kohlbrugge. 

Taalkunstenaar

De jonge Miskotte studeerde theologie aan de Rijksuniversiteit te Utrecht maar voelde zich van jongs af geïnspireerd door de kunst en de muze. Miskotte had altijd iets onordelijks, hij was niet in een systeem te vangen. Ook was hij taalkunstenaar, soms op het barokke af. Dr. De Kruijff, die een proefschrift aan hem wijdde, kenschetst Miskotte als iemand met een openheid voor het vreemde, de bereidheid tot ontmoeting. 

Miskotte zei zelf „open" te willen zijn, „zonder vooroordeel, zonder bewuste mening. Zo de straat op, het park door, de markt over, de velden in!" Literatuur en theologie zijn de belangrijke ingrediënten van zijn gedachtengoed. 

Miskotte ontpopte zich tot een theoloog die midden in de cultuur wilde staan, apostolair, solidair, bewogen als hij was met de moderne mens. Voor hem moest de oude boodschap van het Evangelie verstaanbaar worden gemaakt. Van de ethischen -vooral van J. H. Gunning- leerde hij naar hen een brug te slaan. Maar toen de ster van de dialectische theologie van Karl Barth oprees aan het theologische firmament, was het uit met de ethischen. Barth werd zijn grote voorbeeld. 

Vertolker van Barth

De waardering voor Barth groeide allengs, eerst door de lezing van diens Römerbrief. Dat was in 1923, toen Miskotte in Kortgene stond. Later volgde de lectuur van Barths dogmatische werken. Miskotte werd in de jaren dertig een belangrijke vertolker van Barth. Zozeer zelfs, dat Miskotte eens, tijdens een verjaardag van Frans Breukelman, ontdaan raakte toen Barth de mening opperde dat zijn opvolger het misschien anders en beter zou doen. Volgens Miskotte was Barth succesvol geweest in het ontwerpen van een dogmatiek die zich baseerde op de Bijbel.

Barths these dat de openbaring loodrecht van Boven komt, betekent het oordeel over alle menselijke religiositeit. Miskotte was het daarmee eens. In Barths 'crisis-theologie' zag Miskotte een aanval op het christelijk religieus denken. De positieve betekenis lag voor hem in het hervinden van de vrijmacht van God en in de openheid voor de areligieuze en ongodsdienstige mens. 

Miskotte is hervormd predikant geweest in Kortgene, Meppel, Haarlem en tijdens de oorlogsjaren in Amsterdam. Vanaf 1943 werkte hij in Amsterdam-Zuid onder buitenkerkelijke intellectuelen. Het grootste gedeelte van zijn leven was hij als hoogleraar verbonden aan de theologische faculteit te Leiden. Miskotte was ook nauw betrokken bij het hervormde geschrift "Christen zijn in de Nederlandse samenleving" (1953). 

Verder genoot hij bekendheid door zijn artikelen in het tijdschrift ;In de waagschaal". Alles waarin wij leven en wat wij doen, móet in Gods waagschaal gewogen worden, ons politiek en theologisch bedrijf ingesloten. Dat verklaart ook de breedheid van Miskotte, benauwd als hij was voor vereenzelviging van genade in menselijke instituties. Hij ging niet voor niets met de Doorbraak mee. 

Tegen heidendom

Miskotte is een van de weinige Üieologen die zich profetisch keerden tegen de opkomst van het nationaal-socialisme als moderne vorm van heidendom. Hij schaarde zich bij de Lunterse Kring, een groep predikanten, met onder meer dr. J. Koopmans, die tijdens de Tweede Wereldoorlog haar positie bepaalde ten aanzien van de bezetter. Miskotte werd in 1943 de opsteller van de Doomse stellingen, de Nederlandse pendant van de Barmer Thesen. De invloed van Miskotte bleek vooral door zijn veelvuldig bezig zijn met het Oude Testament en Israël. De band met de Amsterdamse faculteit der godgeleerdheid is vooral op dit punt duidelijk. De faculteit is „doordrenkt van Miskotte", zo zegt de Amsterdamse dogmaticus prof. dr. N. T. Bakker. Hij doelt hiermee op het belang van de exegese, het zich richten op het onderzoek van de grondwoorden. 

Het accent aan de Amsterdamse School op "het geschiedende Woord", Gods daden (dewariem), gaat volgens prof. Bakker op Miskotte terug. De Amsterdamse School doelt daarmee op het gegrepen worden door het werkelijkheidsgehalte van het Woord, dat volgens prof Bakker veel werkelijker is dan historische feiten. Prof Bakker zegt dat Miskotte Adam en Eva weliswaar als „onhistorische" figuren heeft gezien, die daarom niet minder werkelijk hebben geleefd.

Waarde van jodendom

Hij zegt dat Frans Breukelman de lijnen in dit opzicht heeft doorgetrokken en alles veel explicieter maakt. 

Het Oude Testament heeft volgens Miskotte een eigen geestelijke wereld. Grote bekendheid geniet hij door zijn trilogie "Het Wezen der Joodsche religie" (1932, tegelijk zijn dissertatie), "Edda en Thora" (1938, de joodse godsdienst als tegenwicht tegen de heidense Germaanse religie van het Derde Rijk) en "Als de goden zwijgen" (over het verband van het Oude Testament en het nihilisme). 

Miskotte liet zich inspireren door talrijke joodse denkers, zoals Martin Buber, Franz Rosenzweig en Max Brod. Hij leerde erdoor dat mens en God elkaar nodig hebben (het wederkerigheidsprincipe), dat de leer der heiliging belangrijk is, en dat het heil aards is, een tegenwicht tegen de vergeestelijking van het geloof. Het Oude Testament is volgens Miskotte de eigenlijke Bijbel en het Nieuwe Testament een commentaar erop. 

Miskottes theologie is moeilijk in een paar zinnen samen te vatten. Dr. De Kruijff heeft zijn theologie opgehangen aan het schema van de drie soorten mensen die Miskotte onderscheidt: heidenen, joden en christenen. Het zijn drie geloofshoudingen ten opzichte van de openbaring. Het heidendom verabsoluteert het gegeven mens-zijn (de natuurlijke mens), het jodendom is het principieel verzet tegen heidense berusting in het bestaande (de ethische mens), en het christendom leert de nieuwe mens die leeft vanuit de genade in Christus. 

Door Miskotte is er aandacht gekomen voor het jodendom als een zelfstandige religie, die geen aanvulling of vervulling nodig heeft. Vanuit het Oude Testament doemt "de Naam" op als tegenwicht tegenover "de (af)goden". 

Miskotte is benauwd voor vereenzelviging van openbaring en bestaande instituties. Het heidendom blijft steeds een gevaar voor de christen, zoals dat onder meer tot uiting kwam in het nationaal-socialisme. Het jodendom is dan nodig om de christen aan zijn anti-heidense oorsprong te herinneren, alsmede aan het feit dat de wereld nog onverlost is.

Waarom nog christen?

Het is de vraag wat Miskotte nog aan positiefs over het christendom te zeggen heeft, na al deze pro-joodse opvattingen. Een christen is volgens Miskotte iemand die geheel leeft van de openbaring en van het Woord Gods. Jood en heiden is men van nature -beiden sluiten zich aan bij de natuur (de heiden direct en de jood indirect)-, de christen daarentegen leeft van de Geest: christen wórdt men. 

Heel duidelijk zegt Miskotte: Alle mensen zijn heidenen, joden zijn bekeerde heidenen, christenen zijn heidenen of joden die „in het geloof gesteld zijn". Miskotte zegt dat joden en christenen bijeen horen, op één kleinigheid na, namelijk dat de synagoge Christus verwerpt. Miskottes positie ten opzichte jodendom is onduidelijk, maar die onhelderheid wortelt in de zaak zelf, namelijk de onheldere afwijzing van de joden van Christus. 

Prof. Bakker vindt Miskottes liefde tot Barth én het jodendom niet tegenstrijdig. „Zet voor Christus de Naam bij Miskotte, en je hebt de eenheid". Ook bij Barth is de Naam volgens hem niet los te zien van het accent op de "verbondsgeschiedenis". Bovendien begint Barths "Kirchliche Dogmatik" met de leer van het Woord van God, waarbij de verkondiging een van de gestalten is van het Woord. „Aan de andere kant is het Oude Testament nooit zo'n eye-opener geweest dan bij Miskotte. Barth stond niet vijandig tegenover het jodendom, zoals tegenwoordig nogal eens wordt beweerd, maar hij was er gewoon minder in geïnteresseerd".

Synthetisch figuur

Zo'n twintig jaar geleden was de invloed van Miskotte groot, vooral in het midden van de Hervormde Kerk, de zogenoemde midden-orthodoxie. „Miskotte was een heel synthetisch figuur die rechts en links kon verzoenen. Dat is nu in de Hervormde Kerk minder geworden. Er is een sterkere polarisatie. Kerkelijk gezien moet je zeggen dat Miskottes invloed een beetje minder is geworden. Dat is op conto te brengen van de invloed die de Duitse theoloog Pannenberg uitoefende op de Nederlandse theologie (bijv. Berkhof). De invloed van Miskotte is nu vooral te vinden in de Amsterdamse School. Daar leeft hij en vandaaruit gaat een grote uitstraling uit naar de Hervormde Kerk". 

Ook .in de Gereformeerde Bond is er altijd een „sterke binding" met Miskotte geweest, vooral door „het haast tastbare respect voor het Woord, dat veel meer is dan de Schrift en de verkondiging". „Maar Miskottes tijd moet nog komen", denkt hij. „De actualiteit van zijn theologie is dat hij een weg wijst uit het nihilisme. Miskotte heeft gezegd dat we eerst worden platgetreden door Amerika, daarna door het Oosten. Als de christelijke gestalten in het Avondland verdwijnen, worden Miskotte en Barth, die aan gene zijde van de problematiek hebben getheologiseerd, weer actueel. Met de opvatting van het christendom als een aspect van algemene religiositeit, komt men het nihilisme nooit te boven". 

Dit is het eerste artikel in een serie van twee ter gelegenheid van de herdenking van de honderdste geboortedag van K. H. Miskotte. In het tweede artikel, dat over twee weken verschijnt, zal een aantal theologen uit de gereformeerde gezindte reageren op zijn theologische nalatenschap.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van donderdag 10 maart 1994

Reformatorisch Dagblad | 24 Pagina's

Een „irregulier theoloog

Bekijk de hele uitgave van donderdag 10 maart 1994

Reformatorisch Dagblad | 24 Pagina's

PDF Bekijken