Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Kremlin verslikt zich in Kaukasus

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Kremlin verslikt zich in Kaukasus

De oorlog in Tsjetsjenië - een strijd tegen een democratisch Rusland

8 minuten leestijd

KEULEN - Rusland is geen democratie die naar behoren functioneert. Zou die bewering nog een bewijs behoeven, dan heeft de oorlog in Tsjetsjenië dat geleverd. Ook diverse westerse democratieën zijn met afscheidingsbewegingen geconfronteerd. Canada, Groot-Brittannië of België. Niemand komt evenwel op de gedachte daartegen met bommentapijten op grote steden of tanklegers op te treden. Is Rusland soms op weg naar een dictatuur die wel functioneert?

Het is niet moeilijk argumenten op te sommen waarom deze oorlog en regelrechte ramp is. Hij schijnt haaks te staan op alle welbegrepen eigenbelang van Rusland. De krijg vergt duizenden zinloze slachtoffers, zij verspert Ruslands nieuwe route richting democratische rechtsstaat. De veldtocht brengt daarenboven het aanzien van Rusland in de wereld onmetelijke schade toe. Hebben hij die in het Kremlin tot deze oorlog besloten, dit alles niet bedacht?

Blijkbaar heeft de “oorlogspartij” in Moskou de politieke en militaire situatie verkeerd ingeschat. In zoverre herhaalt zich de misrekening van Kerst 1979, toen de Sovjet-Unie Afghanistan binnenviel. President Jeltsin en de leden van de Nationale Veiligheidsraad gingen er ogenschijnlijk van uit dat beperkte militaire acties zouden volstaan om in luttele dagen de „bewapende bandietenformaties” -een vinding van de eigen propaganda- te vernietigen.

Natuurlijk speelden andere overwegingen mee. Een oorlog tegen de Tsjetsjenen! Kon het populairder? Dit Kaukasusvolk staat immers model in Rusland voor criminaliteit, oor gewelddadigheid en mafiose rijkdom. Ressentimenten tegen Kaukasische volken hebben het antisemitisme afgelost. De “oorlogspartij” veronderstelde dat een succesvolle expeditie contra Grozni de patriottische krachten rond de overwinnaars zou verzamelen. Op deze wijze verwierf het leger als behoeder van de eenheid van het vaderland nieuwe glans.

Een toekomstvisie

Er valt echter nog meer te zeggen. Zij die achter deze oorlog staan, hebben een bepaalde visie op de toekomst van Rusland. Daarin figureert het land als een autoritaire machtsstaat, intern én extern. In die staatsopvatting zijn de enkeling en de samenleving per definitie dienstbaar aan de staat en de macht.

In deze visie spelen de naleving van de mensenrechten, de vrijheid van de media of de scheiding van de machten (de rechterlijke, de wetgevende en de uitvoerende macht) een hoogst ondergeschikte rol.

Op het internationale toneel moet de vernieuwde Russische machtsstaat onafhankelijk en zelfbewust ageren. Niet in de- zin van het doelbewust zoeken van de confrontatie, maar wel distantie in acht nemen tegenover het Westen.

Het zou een gevaarlijke illusie zijn te menen dat de Tsjetsjeense oorlog de president louter en alleen door een kleine kliek in het Kremlin is ingeblazen. De “oorlogspartij” beschikt over een aanzienlijke basis onder de oude elites, die tegelijk de nieuwe elites vormen.

Velen hebben het einde van de status van wereldmacht van de Sowjet-Unie gewoonweg niet geaccepteerd. Zij keuren op voorhand alle stappen goed die een verdere machtsuitholling, die verdere verliezen aan grondgebied dienen te verhinderen. Ook de aanwending van geweld schijnt voor velen in Rusland aanvaardbaar en normaal, voor zover dat de orde binnenshuis en s lands grootsheid naar buiten herstelt.

"Anti-oorlogspartij”

De oorlog in de Kaukasus heeft in elk geval de Russische maatschappij diep gespleten. Een “anti-oorlogspartij” formeert zich. Zij verhief haar waarschuwende stem reeds vóór de opmars naar Grozni op 11 december. De liberale krant Izwestija kopte bijvoorbeeld in haar editie van 9 december: “De oorlog in Tsjetsjenië - een oorlog tegen Rusland”.

Tot de “anti-oorlogspartij” horen democratische partijen en groeperingen. Voorop Ruslands Keuze .die tot dusverre in alle belangrijke kwesties Jeltsin had gesteund. Veel kranten alsmede de onafhankelijke tv-zender NTV mogen we eveneens tot de “anti-oorlogspartij” rekenen. Hun ontmaskerende berichtgeving en kritiek op de president en het leger overtreffen de negatieve kanttekeningen die het Westen in de eerste oorlogsweken plaatste veruit in scherpte.

Hoe sterk is de “anti-oorlogscoalitie”. Opiniepeilingen geven aan dat de meerderheid van de burgers niet achter deze oorlog staat. De dagelijkse beelden van dode soldaten en oude vrouwen temidden van ruïines verhogen de vaderlandsliefde niet. Integendeel, zij geven aanleiding tot medelijden en afschuw.

Het effect van patriottische solidariteit, de verwachting van de regering, bleef uit. In plaats daarvan gebeurde er voor Russische begrippen iets ongehoords: Prominente generaals namen en plein public afstand van de oorlog; verschillende bevelhebbers in Tsjetsjenië waren niet bereid hun soldaten ter beslechting van een burgeroorlog in te zetten; desertie is naar verluidt een wijdverbreid fenomeen.

'Domino-effect'

De krachten die deze oorlog afwijzen, zijn evenwel niet tot een gezamenlijke actie in staat. Een gesloten front tussen de liberale voorzitter van Ruslands Keuze, ex-premier Gajdar, en de communistische generaal en vice-minister van defensie, Gromov, is nauwelijks denkbaar.

Tot op heden is het ook niet gelukt de publieke opinie tegen de oorlogvoering te mobiliseren. Protestbijeenkomsten werden matig bezocht. Desinteresse en passiviteit kenmerken de stemming in de samenleving.

Mogen we het Kremlin geloven, dan wordt de oorlog voor de consolidatie van Ruslands eenheid gevoerd. De Russische én westerse rechtvaardiging van de strijd ligt in het zogenoemde domino-effect wat een afscheiding van Tsjetsjenië teweeg zou brengen. Zon secessie zou het begin van de ontbinding van de Russische staat inluiden, aldus de redenering.

Het verhaal over de honderd volken die zogenaamd slechts op het signaal uit Tsjetsjenië wachten om de Russische staat van binnenuit op te blazen, berust echter op een mythe. Meer dan 80 procent van de bevolking van de Russische Federatie is vandaag de dag Russisch in etnische zin.

Het streven naar zelfstandigheid en afsplitsing van de jaren 91 en 92 is inmiddels danig weggeëbd. Februari 1994 sloot de Russische regering een overeenkomst over de afbakening van de wederzijdse bevoegdheden met het tijdelijk nogal separatistisch ingestelde Tatarstan.

Tsjetsjenië is, kortom, de enige republiek van de Russische Federatie die in november 1991 zich eenzijdig onafhankelijk verklaarde, evenmin het Federatieverdrag van maart 1992 ondertekende, noch deelnam aan de algemene verkiezingen van december 1993 en het referendum over de grondwet in hetzelfde tijdsbestek.

Gevaar van guerrilla

Drie jaar lang dus is de zogenaamd zo gevaarlijke vonk van het separatisme niet overgesprongen. Dit vloeit mede voort uit het feit dat de onafhankelijkheid van Tsjetsjenië allesbehalve een succesverhaal was. Doedajev richtte een autoritair presidentieel systeem op, ging bruut om met elke vorm van oppositie, ruïneerde de economie en stortte de mensen in diepe materiële ellende.

Medio 1994 scheen het einde van zijn regime nog slechts een kwestie van tijd te zijn. De Russische oorlogvoering tegen Grozni heeft hem evenwel tot de onomstreden vrijheidsheld van het Tsjetsjeense volk gepromoveerd.

Al met al verdedigt de Russische strijdmacht in Grozni niet de eenheid van het land, maar brengt die juist in gevaar. Het valt namelijk allerminst uit te sluiten dat de buren van de Tsjetsjenen, de Ingoesjen, de volken van Dagestan en wie weet ook de volken in de westelijke Kaukasus tegen de Russische vreemde overheersing opstaan. We moeten dan niet denken aan een grote oorlog met veldslagen zoals de huidige in Tsjetsjenië, maar eerder aan een jarenlange guerrilla, die steeds weer opvlamt en die verhindert dat in de noordelijke Kaukasus normale, burgerlijke verhoudingen intreden, om nog maar te zwijgen van de introductie van een democratisch bestel.

Averij aan het ambt

Rusland wendt ook voor oorlog te voeren om zijn verkeersverbindingen met de Kaspische Zee en naar Azerbeidzjan veilig te stellen. In de noordelijke Kaukasus zullen in de nabije toekomst nieuwe oliepijpleidingen worden aangelegd, waardoor het zwarte goud van nieuw te ontsluiten olievelden aan de Kaspische Zee naar havens aan de Russische kust van de Zwarte Zee stroomt. Of deze opzet tegenwoordig nog realistisch is, mag betwijfeld worden.

De grootste gevaren die uit deze oorlog voortvloeien, bedreigen echter Rusland zelf Ongeacht of de veldtocht in een triomf dan wel in een nederlaag eindigt, heeft hij het aanzien en de autoriteit van de president een geduchte klap toegebracht. En daarbij gaat het niet alleen om de persoon van Jeltsin. Waardigheid en positie van het presidentsambt zijn mede in het geding.

De oorlog in Tsjetsjenië onder mijnt het centrale gezag in Rusland. Daarmee keert de gevaarlijke situatie van de jaren 1991 tot 1993 terug. Toentertijd vochten president en Opperste Sowjet een taaie machtsstrijd uit. De staat wankelde zelfs.

Met zijn staatsgreep van oktober 1993 en de ontbinding van de Opperste Sowjet besliste president Jeltsin deze worsteling in zijn voordeel. Een periode van relatieve stabiliteit trad in.

Deze stabiliteit op dun ijs smelt nu zienderogen weg omdat de president als spits van de politieke piramide allengs aan macht en prestige inboet. Punt is evenwel dat het politieke systeem van Rusland voor zijn functioneren op een duidelijk herkenbare hiërarchische top is aangewezen, zij het een keizer, leider of president.

De huidige situatie in het land is daarom ook zo labiel omdat er geen beproefde, ingeburgerde mechanismen bestaan voor het opnieuw aanwijzen van een president. Rusland beschikt zelfs niet eens over een wet die de verkiezing van het staatshoofd regelt. Een ongewisse destabilisering van de macht ligt derhalve meer voor de hand dan een dictatuur die functioneert.

Prof. dr. Gerhard Simon is verbonden aan het Bundesinstitut für ostwissenschaftliche und internationale Studiën in Keulen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van woensdag 18 januari 1995

Reformatorisch Dagblad | 20 Pagina's

Kremlin verslikt zich in Kaukasus

Bekijk de hele uitgave van woensdag 18 januari 1995

Reformatorisch Dagblad | 20 Pagina's

PDF Bekijken