Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

MUZIEK OP MAANDAG

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

MUZIEK OP MAANDAG

6 minuten leestijd

Engels orgel in Pieterskerk (I)

Met de start van een Engelse orgelweek in de Pieterskerk te Leiden vond zaterdag ook de inauguratie -zo noemde burgemeester Goekoop dat- van het uit Engeland afkomstige Thomas Hill-orgel plaats. „Ruim 260 jaar heeft de Pieterskerk het moeten doen met één orgel. Al die tijd hebben we gezocht naar een ander orgel”. Zo dikte de Leidse burgervader, die tevens voorzitter is van de stichting Pieterskerk, de orgelzoektocht aan. Voor een select en genodigd gezelschap, voor een groot deel bestaand uit high society, vervolgde hij luidkeels: „We hebben dat tweede orgel niet gevonden in de directe omgeving. Enkele jaren terug dachten we nog met de ontmanteling van de Stadsgehoorzaal het moderne orgeltje daarvan te zullen krijgen. Maar de redding kwam uit Engeland. Voor ons niet onbekend, vanwege de 50-jarige zusterband met Oxford”. I Welnu, Leiden weet daar sinds zaterdag alles van.

Met het overgewaaide Hill-orgel is de Pieterskerk ook een week lang met allerhande Engels gekleurde activiteiten gevuld. De orgelliefhebbers hadden geen zin om de zaterdagmiddag te vullen met een Morris Team dat met stokken, belletjes en witte zakdoeken Engelse mannendansen demonstreerde. Evenmin hadden zij behoefte aan een folkmuzikant, een circuit van Engelse kinderspelletjes en een op een videoscherm geprojecteerde reeks van Engelse komieken. Onder aanvoering van Gerard Verloop brachten de orgelminnaars een groot deel van de middag door in de Waalse Kerk, rond het befaamde pedaalclavichord van Dick Verwolf en het Steevens/Van Assendelft-orgel. Ze kregen daar ook een toelichting op het Hill-orgel, door niemand minder dan Gerard Verloop zelf, projectleider bij de restauratie. Om 16 uur waren zij weer terug in de Pieterskerk, om te luisteren naar de Engelse organist Andrew McCrea en het Christ Church Choir uit Oxford.

Tussen alle flauwekul door wordt het Hill-orgel deze week bespeeld door Hans van Nieuwkoop, de Engelse organist Winterbottom, de Leidse Michel Ras en zelfs door Flevolands commissaris van de Koningin, Han Lammers. Volgens burgemeester Goekoop was deze „grootmogendheid” een fel tegenstander van de thans in een uiterst consequente vorm gestarte restauratie van het Van Hagerbeer-orgel en derhalve een even groot tegenstander van de komst van het Engelse orgel. Kennelijk is de commissaris een ander licht opgegaan, want hij is nu enthousiast.

Engels orgel in Pieterskerk (II)

De Nederlandse geschiedenis van het thans in de Pieterskerk geplaatste orgel begint op 10 december 1989. Gerard Verloop krijgt op die dag een noodkreet uit de kerk aan St. John's, Brownswood Park, in Londen. De slopers staan daar al hoefschrapend gereed met shovel en kogel om de kerk te slopen. Binnen drie weken moet het uit 1883 daterende Thomas Hill-orgel uit de kerk verwijderd zijn, anders gaat het eveneens op de schroothoop. Verloop redt het instrument. Een koppel medewerkers van orgelmaker Sicco Steendam uit Roodeschool demonteert het orgel en verpakt het voor verzending naar het Groningse hoge noorden.

Wanneer in 1990 de stichting Pieterskerk besluit het Van Hagerbeer-orgel te restaureren naar de toestand van 1640, valt tevens de beslissing dat de kerk een tweede orgel moet krijgen ten dienste van onder andere de begeleiding van koorzang en het samenspel met ensembles. Het oog valt daarbij op het Engelse orgel van Hill & Son. Er wordt een restauratieplan uitgewerkt, waarbij zaterdag met ere de naam van nu wijlen dominee A. J. (Bram) Kret viel. Zelfs de Rijksdienst voor Monumentenzorg ondersteunde het plan en bestempelde het orgel meteen tot “monument”. Volgens burgemeester Goekoop is iets dergelijks nooit eerder in de geschiedenis vertoond.

Hoewel men aanvankelijk nogal gereserveerd tegenover orgelmaker Sicco Steendam stond, werd de man zaterdag in alle toonaarden geprezen wegens zijn doortastendheid en grote inzet. Evenmin werd er een geheim van gemaakt dat die inzet wel eens tot botsingen had geleid. Maar met zijn vakmanschap heeft hij het eigene van het Engelse orgel geen geweld aangedaan, zo luidde de kwalificatie, die volledig terecht was. Met acht mannen werkte Steendam veertien maanden aan het orgel. In totaal waren daarmee 12.000 uren gemoeid. De 1800 pijpen scoren met een percentage van 99,8 procent origineel pijpwerk hoger dan alle nog originele Hill-orgels. Met de overhandiging van een orgelpijp, aangeblazen door eerste burger Goekoop, ging het orgel over in handen van de Stichting Pieterskerk. En met de uitreiking van de sleutel van St. Petrus werd het ideële gebruik van het instrument gelegitimeerd.

Engels orgel in Pieterskerk (III)

De Londense orgelmakerij van Thomas Hill dateert van 1832, maar was eigenlijk de opvolger van een bedrijf dat in de 18e eeuw al was begonnen. Iedere maand verliet een orgel de werkplaats. Daarmee was Hill een orgelmakerij van ongekende omvang, groter dan welke Nederlandse firma ooit. De opdracht voor St. John's te Londen, opusnummer 1857, werd niet als een heel bijzondere gezien. De instrumenten van Thomas Hill waren echter behoudend op het gebied van de klankgeving. „En wat toen behoudend was, wordt nu ervaren als weldadig en klassiek”, zegt Gerard Verloop. Hij bestempelt het nu Leidse Engelse orgel als een instrument dat enigszins op de Barok georiënteerd is, een beetje Nederlands en een beetje Frans. Vooral de mixturen van het orgel geven hem aanleiding tot dat stempel. Niet een voluit Engels orgel dus, maar enigszins gereserveerd Engels.

Verloop heeft met deze identificatie het gelijk aan zijn kant. Ik heb Engelse orgels gehoord die het klankbeeld van een groot harmonium niet overstijgen. Dit Thomas Hill-orgel doet daar niet aan denken.

Hans van Nieuwkoop demonstreerde zaterdag op voortreffelijke wijze het orgel met Psalm 104 (melodie van “In Bethlehems stal”), het Allegretto uit de 4e Sonate van Mendelssohn en het Tweede Choral van César Franck. Hoewel het orgel bescheiden klinkt in de kathedrale ruimte van de Pieterskerk, is het fraai van klank. De afzonderlijke stemmen zijn mooi en het totaal vormt een eenheid.

Steendam mag dan geen specifieke affiniteit hebben met een dergelijk instrument (ik heb die evenmin), de wijze waarop hij deze klus heeft geklaard is een compliment waard. Na ruim 260 jaar is de wenteltrap als opgang tot de orgelgalerij weer in gebruik. De Pieterskerk heeft gekregen wat ze wilde, een tweede instrument. Het wachten is nu op de terugkomst van het Van Hagerbeer-orgel, maar dat duurt nog een jaar of vier.

Treffend vond ik de wens die Gerard Verloop zaterdag uitsprak bij de introductie van het Hill-orgel: „Moge de lof van God gezongen blijven worden. Want als dat niet gebeurt, zullen de stenen van dit gebouw spreken”.
(A. M. Alblas).

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van maandag 23 januari 1995

Reformatorisch Dagblad | 16 Pagina's

MUZIEK OP MAANDAG

Bekijk de hele uitgave van maandag 23 januari 1995

Reformatorisch Dagblad | 16 Pagina's

PDF Bekijken