Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

„Zijne Excellentie heeft hedenochtend de derde autopsie voortreffelijk doorstaan”

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

„Zijne Excellentie heeft hedenochtend de derde autopsie voortreffelijk doorstaan”

Geheimzinnigheid rond ziekbed dictators heeft met opvolging te maken

9 minuten leestijd

Niet zelden hangt er rond het ziekbed van langzaam stervende dictators een mysterieuze sfeer. Het aftakelingsproces van grote roergangers verheugt zich in een bijzondere belangstelling. Zo geeft de ziekte van de Chinese leider Deng aanleiding tot wilde speculaties. Destijds was dat bij heersers als Brezjnjev, Franco, Kim II Sung, Mao en Tito niet anders. Met grote precisie wordt genoteerd of de persoon in kwestie al in het ijs ligt of niet. Anderzijds tonen de machtscentra zich allesbehalve scheutig om openheid van zaken te geven over het ziektebeeld van hun hoogmogende heren.

Voor het leven van de Spaanse leider Franco werd in 1975 (Franco was toen 82) fel gevochten door een team van twintig artsen. Zij stonden min of meer onder curatele van zijn schoonzoon, de markies van Villaverde. De markies zou er baat bij hebben gehad Franco’s belangrijkste besluit in zijn laatste levensfase, “Operatie-prins Juan Carlos”, ongedaan te maken. De Villaverde geloofde erin dat hij Franco zover kon krijgen Borbón-Dampierre tot zijn opvolger te benoemen, met de titel koning van Spanje, waardoor zijn dochter koningin zou worden. Althans, dat is een van de vele versies die de ronde doen.

Naar het welbevinden van de Caudillo was het gissen. Een man met zo veel zelfbeheersing liet zich nimmer over zijn gezondheid uit. Drie zware maagoperaties en zeven bloedtransfusies verdroeg hij stoïcijns. Tijdens de laatste zou het hart hebben stilgestaan. Het werd door elektrische impulsen weer op gang gebracht.

Anatomische Les

Een Spaanse advocaat, Fernando Vizcaino Casas, schreef een boek over de dood van Franco. Het draagt de titel “1975 - het jaar waarin Franco rustig in zijn bed stierf”. Een tijdgenoot tekende op: „Er was aan die dood die maar op zich liet wachten, iets grandioos en onheilspellends. Franco werd letterlijk in mootjes gehakt door een stel chirurgen, op last van de markies van Villaverde, die het leven van zijn schoonvader koste wat kost wilde verlengen, al was het maar voor een paar uur”.

Een jaar na de dood Van de Spaanse leider publiceerde de Londense Sunday Times een fotomontage, een nabootsing van de beroemde Anatomische Les van Rembrandt. Daarop zag je de markies van Villaverde die de puntilla (een soort stilet waarmee een afgematte stier de doodsteek wordt toegebracht) aan zijn schoonvader gaf. De zwartgallige humor van Madrilenen had tot resultaat dat een van de laatste medische rapporten over de Generalisimo de volgende kop had: „Zijne Excellentie Generalisimo Franco heeft hedenochtend de derde autopsie voortreffelijk doorstaan”.

Pas een dag na zijn dood, op 21 november 1975, werd officieel toegegeven dat Franco ernstig ziek was geweest. Ook die mededelingen waren hoogst schimmig. Hij zou aan een hartaanval zijn overleden, terwijl eerder steeds over een griepaanval werd gesproken.

Typisch jargon

Ook de toedracht rond het overlijden van de Russische communistische president Leonid Brezjnjev (76) was in nevelen gehuld. Over Brezjnjey circuleerden reeds jaren verhalen over leukemie en kaakkanker. Foto’s van hem werden nauwgezet geretoucheerd om niet de indruk van een kwakkelende grijsaard te wekken. Toch zou de Rus in 1976 al klinisch dood zijn geweest, aldus de historicus en dissident Roi Medwedev. Het is ten slotte een felle wind die hem in november 1982 velt. Drie dagen nadat hij een parade heeft afgenomen, sterft Brezjnjev vrij onverwacht aan een opgelopen kou. Reden voor de media, inclusief deze krant, om dit in extra dikke letters op de voorpagina te brengen.

Het heengaan van Brejnjev leidde tot een explosie van typisch communistisch condoléancejargon, als „de naam van Leonid Iljitsj Brezjnjev, de waarlijke voortzetter van Lenins grote werk en vurig strijder voor de vrede en communisme, zal voor immer voortleven in de harten van het Sowjetvolk en de gehele vooruitstrevende mensheid”. Radiostations zonden uitsluitend klassieke muziek uit. Nieuwslezers waren plots in het zwart gekleed. Waarschijnlijk bij gebrek aan een politiek testament en bij een teveel aan politieke ‘infight’, werd de zieke Andropov staatshoofd. Hij overleed een jaar later.

Het verscheiden van de Joegoslavische leider Josip Broz Tito (88) verliep in 1979-1980 iets minder dramatisch, hoewel de exacte kwaal waaraan hij leed verborgen bleef. Toch kon bij stukjes en beetjes worden opgemaakt dat Tito,die altijd zijn grijze haar liet verven, het niet best maakte. Eind 1979 werd het been van Tito gedeeltelijk geamputeerd (drie dagen erna was hij even uit bed om het volk te laten zien dat de jaren van bloei nog geenszins voorbij waren). In 1980 volgde de verdere amputatie.

Bij zijn begrafenis, lang tevoren aangekondigd door middel van de activiteiten van de plantsoenendienst in Belgrado, was een bonte verzameling van de grootsten der wereld vertegenwoordigd. Allen hadden het idee dat met Tito een tijdperk aan zijn einde was gekomen. Het roulerend presidentschap dat Tito had ontworpen, viel kort erna in duigen, wat uiteindelijk resulteerde in de bloedige oorlog.

„Logische entourage”

Geëmeriteerd hoogleraar Oosteuropese geschiedenis prof. dr. Z. R. Dittrich is kort en duidelijk over de geheimzinnigheid rond het langzame sterven van dictators. „Het hoort bij de logische entourage van een regime dat men wil continueren. Men hoopt erop dat alles blijft zoals het was. Dat kan echter niet als de mein die het systeem vertegenwoordigt, wegvalt. Dat moment kun je hoogstens met behulp van medische kennis ietwat uitstellen, zoals dat in 1953 bij Stalin gebeurde”.

Het werkelijke probleem voor de erfgenamen is: hoe wordt de autoriteit (de buit) straks verdeeld? Dittrich: „Als er een sterk eenhoofdig gezag wegvalt, moet er iemand voor in de plaats komen. Meestal krijgt diegene die het sterkst uit de bus rolt, de beste kans om aan de macht te komen. Hij benut die meteen om zich van zijn concurrenten te ontdoen. Stalins opvolging in Lenins autoriteit was niet zo geheel duidelijk. Daarom speelde hij zijn rivalen tegen elkaar uit en probeerde hij zich van hen te ontdoen”.

Dittrich ziet hetzelfde scenario rond de opvolging van de eind 1994 overleden Nöordkoreaanse leider Kim II Sung. Diens zoon Kim Jong II heeft niet voldoende autoriteit gewonnen om definitief de opvolger van zijn vader te worden. „Als aangewezen erfgenaam past hij zogezegd niet in het jasje, dat is hem te groot”. Daardoor dreigt zo’n regime wel in een crisis terecht te komen, vervolgt Dittrich. „Dat is inherent aan een eenhoofdig, sterk autoritair regime. Geen uitzondering overigens als we kijken naar de opvolgingsscènes in het Romeinse en het Osmaanse rijk”.

Informatievoorziening

Het kernprobleem is hoe een systeem zich van een probleemloze successie kan verzekeren. „Dat kan door een nieuwe dictator die veel in zijn mars heeft, te benoemen. Dat kan een groep mensen zijn, maar die krijgt vroeg of laat onderling ruzie. Ook kan er een machtsvacuüm ontstaan, dat het regime in een crisis brengt”.

Door middel van geheimhouding probeert men moeilijkheden rond de opvolging van het publiek af te schermen. In een open democratie als Nederland lukt dat vanzelfsprekend niet. In totalitaire regimes is het met de informatievoorziening anders gesteld. „Geheimzinnigheid werkt hier. De mate van geïnformeerdheid van mensen in zulke systemen moet je niet overschatten. Ze zijn op geruchten aangewezen en ze krijgen pas bericht als het zover is”.

De raadselachtige sfeer rond de ziekte van de Chinese leider Deng moet vooral in het licht van de Chinese traditie worden beschouwd, verklaart Dittrich. „Chinezen kennen een eeuwenlange traditie van de autocratisch despotische monarchie, waar alles aan het hof werd bekonkeld. In een land met zo’n traditie kun je die discrete regeling rond de troonopvolging makkelijker voor elkaar krijgen dan bijvoorbeeld in ons land”.

Banda

Als absolute despoten in ouderdom geraken, steken vaak de geruchten over mogelijke kroonprinsen de kop op. De regeerder in kwestie kan dan nog best een redelijke gezondheid genieten. Voorbeelden hiervan zijn de Syrische president Assad en de ex-president van Malawi, Banda.

In negen van de tien artikelen over Banda wordt enigszins gniffelend melding gemaakt van het feit dat de exacte leeftijd van de voormalige dictator niet bekend is. Waar het om gaat, is dat de man in elk geval dichter bij de honderd dan bij de tachtig zit en al heel wat jaren langer aan deze zijde van het graf vertoeft dan zijn vijanden hadden gewenst en zijn vrienden durfden dromen. Terwijl menigeen zijn einde al jaren hoopte dan wel vreesde, wist hij de afgelopen tijd meermalen een verrassende come-back te maken.

Wie de afgelopen jaren zijn fragiele gestalte, houterige bewegingen, en voorgekookte toespraken in aanmerking nam, kon zich nauwelijks voorstellen dat het staatshoofd überhaupt nog uit bed kwam. Zoals die keer in 1990, toen hij zich traditiegetrouw tijdens de jaarlijkse Moederdag-festiviteiten liet toezingen en dansen. Zijn verschrompelde lijf was in een keurig driedelig pak van Britse snit gestoken, en hij mocht met enig succes proberen stram in de houding te staan een kind kon zien dat dit geen kwestie van vele jaren meer kon zijn.

Het langdurige bestaan van de president-voor-het-leven, zoals tot voor kort de titel was van Ngwazi Hastings dr. Kamuzu Banda, veroorzaakte in het kleine landje in zuidelijk Afrika een bepaalde ongedurigheid, maar gaf onmiskenbaar iets van rust. Banda was een regent met de vreemdste kuren, die heel wat andersdenkenden de mond had gesnoerd of van het leven had laten beroven, die bij tijden een wind van angst en achterdocht over zijn grondgebied deed waaien, kortom: hij regeerde met straffe hand.

Je moest hem wel een paar goede dingen nageven: Malawi was onder zijn bestuur een vreedzaam oord, de bevolking was gastvrij naar buiten en verdraagzaam naar elkaar. Men wist wie men had, niet wie men kreeg. Of liever gezegd: lange tijd vreesde men wel degelijk wie men na Banda zou krijgen: ‘kroonprins’ John Tembo, de rechterhand van de president en alom gehaat. Misschien was hij zelfs rechter- en linkerhand tegelijk, want volgens insiders wist de oude baas zelf allang niet meer wat hij zoal deed en zei.

Terugkeer

Eind ‘93 leek het erop dat Banda’s einde nabij was. Hij werd getroffen door een hersenbloeding en onderging in Johannesburg een hersenoperatie. Zijn herstel verliep voorspoedig. Sterker nog: hij liet, tot schrik van menigeen, weten terug te willen keren in de politieke arena. Een mededeling die, met de eerste meerpartijenverkiezingen (die in mei ‘94 zouden worden gehouden) in het vooruitzicht, de nodige verwarring teweegbracht. Overigens werd Banda glansrijk verslagen door Bakili Muluzi en gezegd moet worden dat hij z’n verlies droeg als een man.

Begin dit jaar kon Malawi getuige zijn van een andersoortige terugkeer van de voormalige dictator. In verband met moord op vier politici in 1983 moest de hoogbejaarde Banda, samen met genoemde Tembo, terechtstaan. De ex-president zou tijdens het vooronderzoek hebben laten weten dat hij zich niets van de opdracht tot de moorden kon herinneren. Dat klinkt, voor iemand van zijn leeftijd, nog niet eens zo ongeloofwaardig. Een cynicus zou daaraan toe kunnen voegen dat een president die zo veel mensen liet verdwijnen, zich vast niet alle afzonderlijke gevallen meer voor de geest kan halen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 4 februari 1995

Reformatorisch Dagblad | 36 Pagina's

„Zijne Excellentie heeft hedenochtend de derde autopsie voortreffelijk doorstaan”

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 4 februari 1995

Reformatorisch Dagblad | 36 Pagina's

PDF Bekijken