Bekijk het origineel

Von Siebold, de man die wij vergaten

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Von Siebold, de man die wij vergaten

13 minuten leestijd

Aan het begin van de vorige eeuw was Japan een verborgen keizerryk. Gedurende tweehonderd jaar afgesloten van de buitenwereld had het land zich op een eigen en unieke manier ontwikkeld. Ondanks de Nederlandse handelspost op het piepkleine eilandje Deshima in Nagasaki, was Japan gehuld in een dichte nevel van mysterie. Een weetgierige Duitse dokter in dienst van de Nederlandse regering sloeg deze nevel voor altijd uiteen. Een verhaal over de man die wij Nederlanders vergaten, maar die Japanners nog immer eren: Philip Franz von Siebold.

„Het grote luik was minutenlang onder water. Door het verschrikkelijke schommelen, klimmen en vallen van het schip scheurde alles los: stoelen, banken, tafels, kisten en koffers rolden door elkaar. Er was niets meer om je aan vast te grijpen". Zo schreef Von Siebold in zijn dagboek toen hij in augustus 1823 de Japanse kust naderde. Matrozen stonden klaar met bijlen om de masten om te hakken. Maar Von Siebold bleef uitermate laconiek onder de naderende ondergang van het schip en nam zelfs een kijkje aan dek. Deze uitzonderlijke nieuwsgierigheid en evenwichtigheid van geest maakten Von Siebold de grote ontdekker van Japan.

Von Siebold kwam uit een vermaarde familie in Würzburg. Een familie die reeds vele prominente geleerden had voortgebracht. De jonge Von Siebold trad na zijn studie medicijnen als chirurgijn-majoor in dienst van het Nederlands-Indische leger. Het wetenschappelijk ontdekken van nieuwe werelden trok hem meer aan dan een baan op de universiteit of in een ziekenhuis.

Opdracht

Aangekomen in Batavia opende zijn beroemde naam vele deuren. De toenmalige gouverneur-generaal Baron van der Capellen nodigde Von Siebold onmiddellijk bij hem thuis uit. Van der Capellen had moderne ideeën over de koloniale politiek. Die waren niet altijd louter koopmansgericht. Hij richtte onder andere scholen op voor de plaatselijke bevolking en liet veel wetenschappelijk onderzoek verrichten.

Onder de indruk van de jonge geleerde gaf hij Von Siebold een soortgelijke opdracht. Het beter leren kennen „van de handel met Japan, de natie zelf, de staatsindeling, de grondstellingen van haar politiek, het land en haar producten". Ook kreeg de 27-jarige Von Siebold de opdracht „duidelijkere begrippen over de Europese cultuur, kunst en wetenschap te verbreiden".

Een enorme opgave, die Von Siebold met beide handen aangreep. Een ook bijna onmogelijke opdracht, omdat het Ja )anners streng verboden was contact te lebben met buitenlanders. De shogun, de Japanse militaire opperbevelhebber en dictator, zag alle buitenlandse invloeden, inclusief de handel, als een bedreiging van zijn macht. Aan de Nederlanders op Deshima was het zelfs niet toegestaan het eilandje te verlaten. Slechts eenmaal in de vier jaar mochten zij Deshima achter zich laten voor een missie naar Edo, zoals Tokio toen heette. Voor dit bezoek golden echter de strengste regels. Maar Von Siebold was opgewassen tegen deze onmogelijk lijkende uitdaging.

Taal

De eerste beproeving kwam toen het schip met Von Siebold aan boord voor de rede van Nagasaki lag. In 1808 was het Engelse oorlogsschip Phoedon onder Nederiandse vlag de baai binnengevaren. De Engelsen hadden Nederlanders en Japanse officieren die aan boord kwamen, gevangen gezet. Sindsdien hadden de Japanners verscheidene maatregelen genomen. Voordat er officieren en Nederlanders van Deshima aan boord kwamen. namen de Japanners gijzelaars en ondervroegen iedereen aan boord.

Tot grote verbazing en schrik van Von Siebold spraken de Japanse tolken beter Nederiands dan hij. Dit bracht hem in „grote verlegenheid". Alleen aan Nederlanders was het toegestaan Deshima te betreden. Een jaar eerder was een Belgische arts zelfs het land uitgestuurd. Maar Von Siebold beschikte over een enorme hoeveelheid geluk. “Hochdeutscher” werd vertaald als “Yama-oranda” of berghollander. In het onherbergzame Japan waren er vele vrijwel onverstaanbare dialecten. De Japanners accepteerden daardoor zijn eigenaardig Nederlands en Von Siebold mocht het land in.

Eiland

Het leven op Deshima was geen pretje. Een bijna drie meter hoge muur omheinde het waaiervormige eilandje met een oppervlakte van slechts 15.387 vierkante meter. De behuizing bestond uit zeven huizen en acht warenhuizen. Nederlanders konden het eiland niet verlaten en behalve tolken, enige zakenlieden, Japanse autoriteiten en een selecte groep geisha’s was het Japanners niet toegestaan het eiland te betreden. Het eiland was klein, er was geen bewegingsvrijheid en het werd streng bewaakt. Von Siebold ervaarde Deshima aanvankelijk als een gevangenis.

Japan was in de vorige eeuw, ondanks de lange isolatie van de rest van de wereld, een ontwikkeld land. Tegen de tijd dat Von Siebold arriveerde, had er voor bijna tweehonderd jaar vrede geheerst. Door de ligging over vijftien breedtegraden bracht Japan een overvloed aan agrarische producten voort. De nijverheid en handel stonden op een zeer hoog niveau. Japan had Europa niet nodig. Het kon uitstekend bestaan zonder handel met Euroja. Maar handel was waarom de Nederanders op Deshima zaten. Om die handel te bevorderen was het de taak van Von Siebold zo veel mogelijk informatie te vergaren.

Botanische tuin

Von Siebold nam jagers in dienst voor het verzamelen van Japanse fauna. Hij leerde Japanners insecten te verzamelen en begon een botanische tuin op Deshima. Tegen de tijd dat hij vertrok in 1829 herbergde deze tuin meer dan duizend zeldzame planten en gewassen van over geheel Japan. Gezien de beperkte bewegingsvrijheid was het verzamelen van geografische en politieke informatie echter vrijwel onmogelijk.

Von Siebold overkwam deze restricties op uitermate ingenieuze wijze. Sinds jaar en dag trokken Japanse artsen van over het gehele land naar Nagasaki om te putten uit de bron van westerse wetenschap. Von Siebold begon deze artsen lessen te geven in medicijnen en botanie. De Nederlandse gezant of “opperhoofd” in Deshima wist het tevens te bewerkstelligen dat Von Siebold patiënten in de stad kon behandelen. Hij verrichtte verbluffende genezingen. Eén patiënt kon na tien jaar blindheid weer zien door een operatie aan de pupillen.

Door deze wonderen van de westerse geneeskunde maakten de Japanse autoriteiten een- uitzondering voor Von Siebold. Zij stonden hem toe een stuk land in Nagasaki te kopen. Von Siebold begon hier een kliniek met school. De faam van Von Siebold verspreidde zich razendsnel en de Narutaki-kliniek en -academie trokken een stroom van Japanse geleerden. Tot grote verbazing van Von Siebold spraken dezen vaak vloeiend Nederlands. Omfinancieelminderbedeelde geleerden het verblijf op de academie mogelijk te maken, nam hij enigen aan als bedienden. Deze fungeerden als ‘bewakers’ tijdens zijn wetenschappelijke excursies en zoektochten naar geneeskrachtige kruiden. Langzaam maar zeker wist Von Siebold zich de Japanse samenleving binnen te werken.

Hulp

De regering in Batavia gaf Von Siebold hierbij alle hulp. Een grote stroom financiële middelen vloeide hem toe. Uit Batavia kwamen ook twee assistenten. De tekenaar De Villeneuve, die het toenmalige Japan en zijn bewoners letterlijk in beeld bracht, en de apotheker Burger, die het lesgeven in natuurkunde, scheikunde en mineralogie overnam van Von Siebold.

Von Siebold reikte een doctorsgraad uit wanheer studenten hun studies afsloten. Voor de inaugurele dissertatie gaf hij zijn studenten thema’s op gebieden die hem interesseerden. Dit gaf hem de kans informatie te winnen over het volk, de politiek, de staatsinrichtingen en zelfs gebieden die hij zelf niet mocht betreden. Betaling voor de studie gebeurde meestal in natura. Von Siebold wist hierdoor, behalve kennis, tevens een geweldige hoeveelheid eigentijdse gebruiksvoorwerpen en specimens van de Japanse flora en fauna te vergaren.

Een groot gedeelte van deze verzameling valt heden ten dage nog te zien in het volkenkundig museum te Leiden. Japanse geleerden staan immer versteld als zij voor het eerst de verzameling zien. Veel van de voorwerpen bestaan niet meer in Japan. Zelfs de kennis voor het maken van veel voorwerpen is verdwenen. Dankzij Von Siebold is een miniatuurJapan van de vorige eeuw in zijn volledigheid zichtbaar.

In 1826 kreeg Von Siebold de grote kans waarop hij zo gehoopt had. Hij kon mee met de hofreis van de Nederlandse gezant of “het opperhoofd” naar Edo. Hij kreeg het zelfs voor elkaar zijn assistent Burger als secretaris van het “opperhoofd” mee te nemen. Von Siebold was door zijn succes nu zo vol vertrouwen dat hij begon te plannen langer in Edo te blij ven en dan apart terug te reizen. Die vrijheid zou hij echter nooit verwerven.

Von Siebold bereidde zich uitermate zorgvuldig voor op de vijf maanden durende reis van het zuiden van Japan naar het noordoostelijk gelegen Edo. Zijn dragers stonden versteld toen zij zagen wat zij zoal moesten meesjouwen: moderne meubels, tafelwaar, zilver, kristallen gla zen, een barometer, glazen buizen van Torricelli voor het meten van hoogte, een hygrometer, een thermometer, een chronometer, een sextant, microscopen, een volledige apotheek, chirurgische instrumenten en zelfs een piano. Dit was enerzijds mogelijk en anderzijds noodzakelijk door het politieke stelsel van Japan in de vorige eeuw. De plaatselijke vorsten of daimyo van

Japan woonden vaak afgelegen en ver verwijderd van het hof van de shogun in Edo. De shogun had altijd de angst dat een ondernemende daimyo te zelfstandig zou worden en naar de macht zou grijpen. Om dit te voorkomen verplichtte de shogun de daimyo zes maanden per jaar in Edo door te brengen. Het onderhouden van twee residenties, de verplichte geschenken voor de shogun en het peperdure heen en weer gereis volgens de strenge en kostbare etiquette nam zo veel tijd en kosten in beslag dat geen daimyo ooit aan het organiseren van verzet toekwam.

De zware etiquette voor de hofreis schreef zelfs de rustplaatsen, het aantal dragers, een aan de hand geleid paard met kostbaar zadel en tuig en vele kostbare geschenken voor. Veel van wat Von Siebold meenam, was voor de koffers van de shogun bestemd.

Zwaarbeladen

Om al dit reizen door de daimyo naar en van Edo te vergemakkelijken, had de shogun verscheidene wegen aangelegd die de grote steden met Edo verbonden. De belangrijkste daarvan was de beroemde Tokaido, in 1832 vereeuwigd door de artiest Hiroshige. De Tokaido liep van Osaka via Kyoto naar Edo. Het was deze drukbereisde, goed van herbergen en restaurantjes voorziene verbindingsweg die het mogelijk maakte voor Von Siebold om zo zwaarbeladen op stap te gaan. Bovendien had Von Siebold al de meetapparatuur nodig om het onbekende land in kaart te brengen. Dit was zelfs Japanners niet toegestaan. Maar Von Siebold trok zich daar weinig van aan. De eerste.helft van de reis was voornamelijk per boot vanaf Kyushu tot aan een haven dicht bij Kobe.

Voor de ogen van zijn bewakers en Ja panse officieren verrichtte hij die diepteen breedteberekeningen van alle waters die zij bevoeren. Tijdens de reis over land snelde hij vaak met zijn assistent Burger vooruit om allerlei berekeningen te maken. Eenmaal werden zij verrast door een politiepatrouille, die stomverbaasd was plotseling twee buitenlanders tegen te komen die met een instrument naar de zon staarden. Von Siebold en Burger wisten hen echter te overtuigen dat de metingen werden gemaakt om na te gaan of het reisprogramma, dat immers vo gens strenge etiquette vastlag, nog klopte. In zijn dagboek schreef Von Siebold laconiek: „De stoet met onze chronometer kwam helaas te laat voor ons aan om ook de lengtegraad van dit gebied te berekenen". De man was niet van zijn stuk te brengen.

Tijdens de reis ontmoette Von Siebold vele Japanse geleerden en daimyo en wist hij zijn verzameling van kennis en gebruiksvoorwerpen drastisch uit te breiden. Aangekomen in Edo versleet de missie het grootste gedeelte van het 37 dagen durende verblijf met pijnlijk lange beleefdheidsbezoeken aan het hof van de shogun en verscheidene daimyo.

Gehurkt zaten zij de hele dag, soms vijftien uren lang, op rijstmatten terwijl een schare nieuwsgierige hovelingen hen omringde, aanraakte en aanstaarde. In zijn dagboek beschrijft Von Siebold één zo’n bezoek: „Voor ons bevond zich een lange wand, die uit schuifdeuren bestond. Het gedeelte dat bij ons van glas voorzien is was hier met dun papier beplakt. In dit dunne papier waren kleine openingen gesneden, door welke we verscheidene delen van de ons nieuwsgierig beloerende paleisdames konden zien. Afwisselend zag men de ogen door het gat kijken, soms gelukte het een kleine mond, een deel van het kapsel en de schelle kleuren van de kleding te herkennen".

Von Siebold had in Edo tevens contact met vele Japanse geleerden met wie hij kennis uitwisselde. Een van hen was de Japanse astronoom Kageyasu Takahashi, een ambtenaar in dienst van de shogun. Takahashi beloofde Von Siebold verscheidene verboden kaarten van het land. Uiteindelijk stuurde hij deze naar Deshima. Deze uiterst gedetailleerde kaarten veranderden drastisch het westerse cartografisch beeld beeld van Japan. Zij bleken al snel onmisbaar.

Toen in 1853 de Amerikaanse commandeur Perry met een machtige vloot de baai van Edo invoer en het land dwong zijn deuren te openen, was dit grotendeels mogelijk door de informatie op deze kaarten. De onschuldige uitwisseling zou Von Siebold en Takahashi echter noodlottig worden. Takahashi zou zijn behulpzaamheid binnen enkele jaren met de dood moeten bekopen.

Zwaar gehavend

Terug in Deshima, begon Von Siebold weer met lesgeven in Narutaki. Tevens bereidde hij zich voor op zijn vertrek, dat gepland was voor december 1828. Een gedeelte van de wetenschappelijke verzameling was reeds verpakt in 89 kisten aan boord van het schip toen er op 18 september 1828 een verschrikkelijke tyfoon opstak.

De storm gooide het schip zwaargehavend op het strand. Pas in december kwam het schip weer vlot. Zijn huis, de botanische tuin en de nog niet verpakte voorwerpen waren ook zwaarbeschadigd. De afreis werd voor onbepaalde tijd uitgesteld. Von Siebold gebruikte deze tijd om de schade te verhelpen en met de door Takahashi gezonden kaarten te werken. Daarbij werd hij op 16 december door een tolk verrast. De autoriteiten hadden de tolk gearresteerd en vrijgelaten op de belofte dat hij zou meewerken aan een onderzoek tegen Von Siebold. Tevens moest de tolk de kaarten weer in handen krijgen die hij alS’ boodschapper voor Takahashi aan Von Siebold had gegeven.

Voor Von Siebold was dat een grote schok. Vier jaar hard werken dreigden verloren te gaan. Maar hij verloor zijn tegenwoordigheid van geest voor geen moment. Aan de tolk gaf hij kaarten waarvan hij duplicaten bezat. De tolk liet hij terugkeren naar het stadhuis van Nagasaki met de belofte de dag erna de eigenlijk vereiste kaarten in handen te krijgen. Von Siebold werkte de hele nacht door om de waardevolle kaarten te kopiëren. Toen de tolk verscheen, kon hij de originelen zonder problemen overhandigen.

Von Siebold was nu onder strikt huisarrest en alleen. De autoriteiten arresteerden alle medewerkers, leerlingen, vrienden en mensen met wie hij contact had gehad. Een langdurig onderzoek begon, maar Von Siebold weigerde namen te noemen. Hij bood aan zich te laten neutraliseren en levenslang onder toezicht van de Japanse autoriteiten in Japan te blijven. Hij verrichtte geen spionage, legde hij uit, maar wetenschappelijk onderzoek. Deze houding maakte indruk op de Japanners. Het oordeel dat op 22 oktober 1829 over hem geveld werd, luidde: levenslange verbanning. Voor Takahashi was dit te laat. De verhoren waren te veel voor hem geweest. Hij overleed aan de gevolgen van de folteringen.

Leiden

Op 1 januari 1830 veriiet Von Siebold Japan en liet hij zijn Japanse vrouw Otaki en hun driejarig dochtertje Ine achter. Terug in Europa wachtte een enorm welkom de nu beroemde wetenschapper. In de volgende jaren organiseerde hij de immense hoeveelheid informatie, schreef hij tientallen dissertaties en stichtte hij het volkenkundig museum in Leiden, waar hij zich vestigde.

Zijn boek “Nippon, Archiv zur beschreibung vor Japan” was de eerste gedetailleerde beschrijving van het land. Samen met de cartografische kennis die hij had verzameld oefende het een uitzonderiijke invloed uit op hoe de westerse wereld met Japan zou omgaan.

Von Siebold revolutioneerde de Japanse cartografie en werd grondlegger van de japanologie. Hij had een enorme invloed op de studie van westerse wetenschap in Japan. Zijn werk met Japanse studenten in Narutaki stimuleerde de stichting van universiteiten op westerse leest. Vele moderne Japanse universiteiten zijn gesticht door zijn leerlingen. Geen andere westerling, voor of na hem, heeft ooit zijn werk geëvenaard.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 28 december 1996

Reformatorisch Dagblad | 28 Pagina's

Von Siebold, de man die wij vergaten

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 28 december 1996

Reformatorisch Dagblad | 28 Pagina's

PDF Bekijken