Bekijk het origineel

De catacomben van de Koude Oorlog

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

De catacomben van de Koude Oorlog

In een ondergronds noodhospitaal in Amsterdam staat een groep skeletten keurig in het gehd

10 minuten leestijd

Als de bom viel, tnoest er toch wit worden gered. Daarom werd een net van ondergrondse noodvoorzieningen gerealiseerd. Commandoposten, schuilkelders, calamiteitenhospitalen. Volslagen ontoereikend, maar ze gaven in ieder geval het prettige gevoel dat aan de veiligheid van de burger werd gedacht. Momenteel wordt naarstig gezocht naar alternatieve bestemmingen voor de catacomben van de Koude Oorlog. Het gevaar is voorbij. „In ‘92 heeft de regering besloten dat het hier nooit meer oorlog wordt„.

De sfeer is er bizar en lichtelijk drukkend. Aan alle kanten domineert grijs beton. Alleen de deuren zijn fris van kleur. Grasgroen. Erachter liggen de zalen, het merendeel leeg, sommige voorzien van antieke ziekenhuisbedden, andere tot de nok gevuld met meubilair en afgeschreven apparatuur.

„Hier kun je weer wat anders zien„, grijnst Hans Eekel, hoofd huisvestingsbeleid van het Academisch Medisch Centrum (AMC) in Amsterdam. Nadat hij een deur heeft ontsloten en het licht aangeknipt, geeft het vertrek z’n lading bloot. In dozen en op schappen ligt een imponerende voorraad mensenbeenderen.

Achterin staat een groep skeletten, keurig in het gelid. Het macabere ervan wordt versterkt door het feit dat ze stuk voor stuk misvormd zijn. Geraamten van bochelaars in een noodhospitaal dat werd gebouwd met het oog op een atoomoorlog. Een wrangere combinatie is nauwelijks denkbaar.

Interessante procedure

Toen het nieuwe universitaire ziekenhuis van Amsterdam in 1982 werd opgeleverd, was dat inclusief een ondergrondse kliniek. Tienduizend vierkante meter groot, betaald door het ministerie van binnenlandse zaken en bedoeld voor de bescherming van de burgerij. Mocht er onverhoopt een atoombom vallen, dan beschikte ‘s lands hoofdstad over een atoomvrije kliniek. Binnen 48 uur operationeel te maken.

„Ze hadden alleen niet nagedacht over de selectie„, zegt Eekel. „Moesten eerst de patiënten van boven naar beneden? Of ging volk van buiten voor? En wie bepaalt bij de deur wie erin mag? Ik kan een paar heren noemen die waarschijnlijk vooraan staan, maar wat doen we met de rest? Dat kan een interessante procedure worden„.

Ontsmettingsruimte

De klamme geur van de atoomdreiging is het sterkst geconserveerd in de ontsmet tingsruimte, waar douchekoppen de onsmakelijke associatie met een gaskamer oproepen. Een brancardsluis in de betonnen muur verbindt de sanitaire ruimte met de gang waarlangs de patiënt volgens protocol moest worden aangevoerd. Zodra hij door de sluis was geschoven, wachtte hem de volle straal, om nucleaire fall-out van z’n lijf te spoelen. Besmette kleding kon meteen de verbrandingsoven in.

Het draaiboek is nooit in praktijk gebracht. Wel bood het noodhospitaal gedurende een aantal jaren in de winter nachtopvang aan pakweg zeventig daklozen. Tijdens de Golfoorlog werd de ondergrondse kliniek in gereedheid gebracht voor de opvang van tweehonderd gewonden. Tot daadwerkelijk gebruik kwam het niet.

Op de staat van onderhoud valt geen natte vinger te leggen. Alleen aan controles wordt jaarlijks 120.000 gulden uitgegeven. Wanneer de nood aan de man komt, moet alles het doen: verwarming, verlichting, filters, stopcontacten, dieselmotoren, noodaggregaten, luchtbehandelingssysteem, douches.

Grootse plannen

Dr. Bart van der Boom mag zich éen deskundige noemen als het om de civiele verdediging gaat. In opdracht van Binnenlandse Zaken is hij bezig met het beschrijven van de geschiedenis van de organisatie Bescherming Bevolking: de befaamde BB, die in 1952 werd opgericht en halverwege de jaren tachtig roemloos ten onder ging.

Aanvankelijk lagen er grootse plannen gereed. Met de Tweede Wereldoorlog nog vers in het geheugen, werd besloten dat onder het hele land openbare schuilkelders en noodvoorzieningen gerealiseerd dienden te worden. Ter bescherming tegen een bombardement door het Rode Leger. Wie thuis was, diende in dat geval spoorslags plaats te nemen onder de trap of in de conservenkelder. Voor het volk op straat moest pubheke schuilgelegenheid gecreëerd. De capaciteit werd begroot op honderdduizend mensen.

Kostenprobleem

De uitvoering van de plannen kwam moeizamer van de grond, ontdekte Van der Boom. „Vanaf het begin was er het kostenprobleem. Men had de handen vol aan de wederopbouw van het land. Er was een enorm woningtekort. En het idee om bunkers in plantsoenen neer te zetten stuitte op weerstand van de bevolking„.

Op grond van deze feiten werd het beleid aangepast. De bouw van schuilkelders werd gekoppeld aan de aanleg van civiele

Scepsis

Dat werd er door de uitvinding en perfectionering van de waterstofbom niet beter op. De kracht daarvan bleek nog vele malen groter dan die van de klassieke atoombom. De scepsis over de realiteit van bescherming tegen een kernoorlog nam toe.

„Er zat een rare spanning tussen het ijveren voor civiele verdediging en de afschrikkingsgedachte achter atoomwapens„, constateert Van der Boom. De afschrikkingsgedachte zegt: „Er komt geen atoomoorlog, want die overleeft niemand„. Het is wat tegenstrijdig als je vervolgens bunkers gaat bouwen voor het geval er toch oorlog komt.

De voorstanders wezen met name op de signaalfunctie die ervan uitgaat. Je toont de tegenstander dat je op oorlog voorbereid bent. De schuilkelders werden een soort symbool van weerbaarheid. Maar om er echt offers voor te brengen, daar had niemand interesse in. Daardoor is de civiele verdediging altijd een marginaal verschijnsel gebleven. Niet alleen bij ons, ook in de andere West-Europese landen. Met uitzondering van Zwitserland en Zweden. In Zwitserland is al heel vroeg wettelijk bepaald dat elk gebouw een schuilkelder moet hebben„.

Wenken

In 1961 reikte de BB aan alle Nederlanders een handzaam boekje uit, met de sprekende titel „Wenken ter bescherming van uw gezin en uzelf„. Door het publiek werd het met gemengde gevoelens ontvangen. De pers beoordeelde de publicatie niet onwelwillend. Afgezien van een aantal cynische columnisten. Met name het advies om bij een bombardement onder de trap te gaan zitten, was koren op hun molen.

„Onder sommige omstandigheden waren de tips best nuttig„, nuanceert Van der Boom. „Als er een waterstofbom op de Rotterdamse haven wordt gegooid, zijn alle Rotterdammers de sigaar. Dat wisten ze bij de BB ook. Maar in Dordrecht leef je nog wel. Dan is het handig om te weten wat je moet doen om niet te sterven aan fall-out. Het probleem was dat veel mensen zo ver niet wilden denken.

Het tweede wat opvalt, is dat de voorlichting voortdurend achterliep bij de feiten, door de snelheid van de ontwikkelingen. In 1960 verscheen „Bescherm uzelf„, een boekje van een dame met tips hoe te voorkomen dat kinderen onder een auto lopen, of wat te doen als je van de keuken- trap valt.

Op dezelfde huishoudelijke toon gaf ze adviezen voor het geval er een kernbom zou vallen. Om fall-out buiten de deur te houden, moest je alle naden dichtmaken. Dat kon met plakband, maar ook met groene zeep. Het voordeel van groene zeep was volgens deze mevrouw dat je na de oorlog de zaak meteen schoon kon gaan maken„.

Commandoposten

Naast de schuilkelders voor het grote publiek werden ondergrondse commandoposten gebouwd en ingericht. Bestemd voor de BB of het lokaal gezag in tijden van oorlog. Een deel van de posten werd separaat gebouwd, een deel in combinatie met een civiel object.

De commandopost van de BB-kring Barendrecht werd verstopt onder het nieuwe gemeentehuis van Barendrecht. Een zwaar vergrendelde ijzeren deur biedt toegang tot het atoomvrije complex, dat is uitgerust met zandfilters. Tegen de wand van de sluis achter de deur hangt een douchekop, om nucleaire neerslag van het lichaam te spoelen.

Bij de inrichting van de commandopost is rekening gehouden met de noodzaak van een langdurig verblijf In het slaapvertrek staan drie stapelbedden gereed, compleet met lakens, kussens en dekens. Een minimale keukenvoorziening en een chemisch toilet maken het mogelijk een eenvoudige maaltijd te bereiden en fecaliën te lozen.

Bandrecorder

Sinds het begin van de jaren tachtig wordt de commandopost gebruikt als zenuwcentrum bij oefeningen in het kader van de rampenbestrijding. „Je bent ingevolge de Rampenwet verplicht een ruimte beschikbaar te houden voor de rampenstaf„, verklaart ambtenaar rampenbestrijding mevrouw G. H. Stoopendaal. „Dit complex is daar uitermate geschikt voor. We hebben hier alles bij de hand: fax, drie aansluitingen op het nationaal noodnet, een inductorverbinding met Rotterdam„. In de vergaderruimte hangen kaarten van Barendrecht en omgeving. Met een ouderwetse bandrecorder kan zo nodig de besluitvorming worden vastgelegd voor het nageslacht. Tv met video en een radiotoestel maken de technische uitrusting compleet.

Zolang er geen alternatieve bestemming voor de commandopost is gevonden, worden ook alle noodvoorzieningen in stand gehouden. De filters, de dieselmotoren, de noodaggregaten. Zelfs het drinkwater in de twee plastic tanks wordt regelmatig ververst. Waarvoor, is mevrouw Stoopendaal niet geheel duidelijk. „Met een kernoorlog houdt niemand meer rekening. Dat heeft ook geen enkele zin. Je kunt een paar mensen een poosje in leven houden, maar wat dan?„

De doorsnee burger heeft er geen flauw benul van waar de schuilkelders voor het gemene volk te vinden zijn. Laat staan dat er enig zicht is op de capaciteit. Volgens dr. Van der Boom was het een bevmste keuze van de BB om daar wat vaag over te blijven. „Ten eerste was er het pijnlijke punt dat de capaciteit zo gering was. Daarnaast wilde men niet onnodig paniek zaaien. De algemene opvatting was, dat je pas bij ernstige internationale spanning moest aangeven waar de burgerij een schuilplaats kon vinden.

De veronderstelling dat aan een conflict altijd internationale spanning voorafgaat, was op zichzelf niet onredelijk. Anderzijds is een belangrijk aspect van een moderne oorlog de verrassing. De raketten konden er met een kwartier zijn. En hoe hoog moest de spanning oplopen, eer je de burgerij ging waarschuwen? Daar lag een dilemma. De bevolking informeren over de locatie van de schuilkelders, zou er waarschijnlijk toe leiden dat de spanning nog verder toenam. Typerend is dat er nooit zo’n soort staat van paraatheid is uitgeroepen. Zelfs niet tijdens de Cuba-crisis. Als. er ooit een moment geweest is dat er wel degelijk een oorlog had kunnen uitbreken, was het toen„.

Kabinetsbesluit

Begin jaren negentig besloot de overheid geen nieuwe schuilplaatsen meer te bouwen en de bestaande kelders af te stoten. Het ministerie van volksgezondheid, dat verantwoordelijk is voor het beheer van het Amsterdamse noodhospitaal, sloot in 1986 al een dubbelgebruiksregeling met het AMC. Eenderde van het complex is sindsdien in gebruik als opslagruimte en archief Patiëntengegevens, financiële administratie en bestuursnotulen staan er in honderden meters stelling opgetast.

De achterliggende jareil onderhandelde Hans Eekel met het ministerie van VWS over een nieuwe bestemming voor de ondergrondse kliniek. Gedacht wordt aan verbouwing tot een parkeergarage voor tweehonderd personenwagens. Het zal een forse operatie worden. Te beginnen met de ontruiming. „Als het zo ver is, moeten we maar een brief uitdoen„, zegt Eekel. „Heren, we gaan verbouwen, wil iedereen z’n spullen op komen halen„. Dat kan nog leuk worden„.

Dat het slopen van het calamiteitenhospitaal een immense kapitaalvernietiging betekent, wil het staflid van het AMC niet ontkennen. „Maar wij zijn heel gehoorzaam en volgen de beslissingen van de overheid. Ik heb begrepen dat bij kabinetsbesluit in 1992 besloten is dat het hier nooit meer oorlog wordt. Heel simpel. Als de rest van de wereld zich daar ook aan houdt, hoeft niemand zich zorgen te maken„.

Tot 31 augustus is in het Leger- en Wapenmuseum te Delft de expositie „Architectuur van de Koude Oorlog„ te zien. De fototentoonstelling toont werk dat Bart Sorgedrager maakte, grotendeels ondergronds, in de monumenten van de atoomangst.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 1 augustus 1997

Reformatorisch Dagblad | 24 Pagina's

De catacomben van de Koude Oorlog

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 1 augustus 1997

Reformatorisch Dagblad | 24 Pagina's

PDF Bekijken