Bekijk het origineel

Gratie

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Gratie

5 minuten leestijd

“Recht” is een dierbaar woord met een positieve inhoud en klank. Dat wordt nog het meest duidelijk in confrontatie met het omgekeerde, “onrecht”, dat een ronduit negatieve klank heeft. Hoe dierbaar ons het woord “recht” ook is, vooral vanwege de verwijzing naar de ge-recht-igheid, afhankelijk van onze ervaring kan dit woord ook een allesbehalve lieflijke, maar vooral een scherpe, harde en pijnlijke echo krijgen. Neen, voor velen geldt dat zij ver boven het recht de voorkeur geven aan woorden als liefde en barmhartigheid.

Een heel andere tegenstelling of correctie op “recht” komen we tegen in het woord “gratie”, afgeleid van hetzelfde woord als ons woord genade. Genade voor recht laten gelden, is een gevleugelde uitdrukking. Duidelijk is evenwel dat “gratie” alleen een positieve klank heeft voor degene die met de scherpe kanten van het recht in aanraking is gekomen. Voor zulk een is gratie geen recht, maar een gunst. Voor anderen is gratie geen gunst, maar willekeur. Voor hen staat recht tegenover gunst en gratie. Zij verstaan “recht” als “recht hebben op”. Wie recht op iets kan laten gelden, is niet afhankelijk van gunst of gratie.

Het ligt een mens van nature beter-om rech ten op te eisen dan om gratie te moeten vragen] of smeken. Wij willen onszelf (kunnen) redden. Dan hoeven we geen “dankjewel” te zeggen.

Het strijdvaardige gebruik van het woord “recht” in de samenhang van “recht hebben op” neemt in onze tijd, waarin mensen een allergie hebben ontwikkeld tegen alles wat naar gunst, barmhartigheid, dankbaarheid én plicht zweemt, wanstaltige vormen aan. Mensen claimen rechten op zaken die niemand hen kan verschaffen. Gezondheid, welzijn, geluk bijvoorbeeld. De eis “ik heb recht op” wordt dan weliswaar niet rechtstreeks gegrond op eiiige wet die zulk een aanspraak zou verlenen, maar op een of ander grondrecht.

Zo werd nota bene onlangs een grondrecht op seks geclaimd. Het gaat daarbij om gehandicapten die extra financiële bijstand eisen, I teneinde “seksuele hulpverlening” te kunnen betalen. In dertig gemeenten in Nederland bestaat voor dat doel een voorziening in de vorm van bijzondere bijstand. Het bedrag is blijkbaar niet hoog genoeg en wordt in elk geval niet door iedere gemeente toegekend. De aanspraken van de gehandicapten werden als volgt verdedigd door iemand van de “seksuele hulp- lijn voor gehandicapten”: „Ieder mens heeft recht op seksualiteit. Het is een grondrecht, hoort bij het leven. Net als eten, drinken en slapen. Een kleurentelevisie krijg je zonder problemen van de bijzondere bijstand. Maar seks zit nog altijd in de taboesfeer”. De morele bezwaren tegen seks als koopwaar lijken geen gewicht in de schaal te (mogen) leggen.

Wet

Er is overigens ook een heel andere ontwikkeling te bespeuren als het over recht en gratie gaat. Niet alleen het woord “recht” wordt mis-bruikt, ook het begrip “gratie”. Recht en gratie zijn in ons rechtsbestel in die zin geen tegenstelling dat er een wet is die recht op gratie verleent. Een gestrafte kan om gratie verzoeken en als het verzoek wordt ingewilligd, krijgt hij vermindering of kwijtschelding van (het restant van) zijn straf.

De huidige Gratiewet wil dat gratie individueel wordt verleend; niet collectief zoals soms voorheen. Desalniettemin heeft minister Sorgdrager van justitie besloten dat veroordeelde dienstweigeraars wat haar betreft kunnen rekenen op gratie in de vorm van strafvermindering en dienstverlening. De vereniging van rechters in Nederland protesteerde tegen dit misbruik van de Gratiewet. Terecht. Lopende rechtszaken worden zo een schijnvertoning. De minister verdedigde haar standpunt met de opmerking dat, gezien de inmiddels afgeschafte dienstplicht, het maatschappelijk moeilijk aanvaardbaar is dat de weigeraars de opgelegde zeven maanden gevangenisstraf zouden moeten ondergaan. Hier wordt iets wat uitzondering op de regel zou kunnen zijn, tot algemene regel (beleid) verheven. De wet wordt opzijgezet en rechterlijke vonnissen worden eventueel, zo begrijpen wij, tegen het voorgeschreven rechterlijke advies in, gepasseerd.

Niet alleen terzake van dienstplichtweigeraars wordt het recht opzijgezet door gratie. Ook in het geval van de met uitzetting bedreigde illegaal in ons land verblijvende Turkse ba&er uit Amsterdam lijkt dit het geval. Lijkt, want van gratie in de juridische zin van het woord kan hier geen sprake zijn. Hier lijkt een uitzondering op de regel (het recht) gemaakt te gaan worden die op geen enkele wet steunt. Hier lijkt een rechterlijke uitspraak (géén recht op verblijf hier te lande) genegeerd te worden. De principes van de rechtsstaat (geen uitzondering op de regel dan bij de wet voorzien, gelijke behandeling, geen discriminatie en andere) moeten hier blijkbaar bukken voor de soevereiniteit van de volksopinie, waar sommige politici zich bij aansluiten.

Het wonderlijke doet zich hier voor dat hier een soort gratierecht wordt gecreëerd dat boven de wetgever en de rechter uitgaat, een soort majesteitsrecht dus, wat gratierecht inderdaad is, maar dat door aanhangers van de rechtsstaatgedachte wordt verafschuwd. Net als bij het algemeen niet vervolgen van strafbare feiten en van het gedogen op brede schaal, is er blijkbaar sprake van een soevereine macht die boven de wet staat. Dat zou nog verstaanbaar zijn indien het gratierecht van de bij de gratie Gods regerende vorst(in) werd erkend. Want dan zou niet de gedachte aan willekeur bij deze vormen van “gratie” opkomen, maar zou de voor ons ondoorgrondelijke samenhang van de wil Gods en het wezen Gods beleden worden. In die samenhang rust immers ook de eenheid van het recht en de liefde, van de gerechtigheid en de barmhartigheid, van de vergelding en de verzoening.

De auteur is lid van de Eerste Kamer voor de SGP.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van donderdag 14 augustus 1997

Reformatorisch Dagblad | 16 Pagina's

Gratie

Bekijk de hele uitgave van donderdag 14 augustus 1997

Reformatorisch Dagblad | 16 Pagina's

PDF Bekijken