Bekijk het origineel

De Klerk verrast de wereld opnieuw

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

De Klerk verrast de wereld opnieuw

Plotseling vertrek Zuid-Afrikaanse oud-president laat leegte na in Nationale Partij

7 minuten leestijd

KAAPSTAD - Volkomen onverwacht kondde gisteren de Voormalige Zuid-Aftikaanse president F. W. de Klerk zijn aftreden aan als leider van de Nationale Partij (NP), thans de grootste oppositiepartij in het land. President Mandela prees De Klerk voor zijn „historische rol bij het afschaffen van de apart

De Klerk verraste de wereld al eens eerder, toen hij op 2 februari 1990 Nelson Mandela vrijliet en Afrikaanse partijen als het ANC, het PAC en de ZuidAfrikaanse Communistische Partij onthande. De Klerk oogstte grote bewondering voor deze maatregelen. Driejaar later werd de toenmalige Zuid-Afrikaanse president voor zijn moed en doortastendheid in het afschaffen van de apartheid beloond met de Nobelprijs van de Vrede, die hij overigens moest delen met de huidige president Nelson Mandela.

Geboren als zoon van een NP-politicus, was het niet meer dan vanzelfsprekend dat ‘FW’ ook zelf in de politiek ging. De kettingrokende De Klerk, die zichzelf een Afrikaner-calvinist noemt, werd in 1972 gekozen tot vertegenwoordiger van de Nationele Partij (NP) in het nationale parlement. Na een aantal ministersposten volgde in 1982 het partijleiderschap van de NP voor de provincie Transvaal. Deze regio werd gezien als het conservatieve bolwerk van de Nationale Partij, vandaar dat De Klerk in zijn hoedanigheid van partijleider regelmatig in aanvaring kwam met president P. W. Botha, die ZuidAfrika langzaam maar zeker op een hervormingspad probeerde te zetten.

pinkende

Na de beroerte van P. W. Botha in 1989 werd De Klerk gekozen als diens opvolger. Wat de nieuwe leider ertoe dwong om enkele maanden na zijn aantreden zijn opmerkelijke toespraak te houden, is nooit helemaal duidelijk geworden. Waarschijnlijk zag hij dat het schip van de apartheid zinkende was en besloot hij te handelen. Ook economisch gezien stond Zuid-Afrika er destijds -onder druk van de wereldwijde sancties- niet goed voor.

Vlak na de vrijlating leken Mandela en president De Klerk grote vrienden. In dezelfde periode groeide De Klerks aanhang onder de zwarten sterk, wat er tijdens de verkiezingen van april 1994 toe leidde dat 600.000 zwarten op de Nationale Partij stemden. Dat is meer dan bijvoorbeeld het PAC behaalde, dat wordt gezien als een meer zwart-nationalistische partij dan het ANC. Opvallend genoeg behaalde de NP meer stemmen van niet-blanken (51 procent) dan van blanken (49 procent). Dat lag voornamelijk aan het feit dat de NP de meerderheid van de kleurlingen en Indiërs voor zich wist te winnen.

Op een golf van euforie werd na de verkiezing van 1994 een nationale regering samengesteld, bestaande uit het ANC, de NP en de Inkatha Vrijheidspartij van Mangosuthu Buthelezi. Nelson Mandela werd president, ondersteund door twee vice-presidenten: Thabo Mbeki en F. W. de Klerk. Het eerste jaar verliep de samenwerking tussen de voormalige tegenstanders goed. Zo was De Klerk regelmatig verantwoordelijk voor het runnen van het land als Mandela en Mbeki weer eens de wereld rondreisden op zoek naar economische ondersteuning.

Kritiek

Spoedig volgden echter de eerste rimpelingen tussen de regeringspartners. De Klerk kreeg in toenemende mate vanuit zijn blanke achterban kritiek op zijn té verzoenende houding ten opzichte van het ANC. Dat zou er bijvoorbeeld toe leiden dat er niets werd gedaan om het Afrikaans als taal te behouden. Tevens zou de regering te toegevend zijn ten opzichte van de vakbonden en de toenemende corruptie. Die kritiek leidde in 1996 tot het uittredenvan de NP uit de nationale regering. Iets wat president Mandela De Klerk zeer kwalijk nam: de belofte was namelijk tot de volgende verkiezingen in 1999 een coalitieregering te vormen.

Menigeen verwachtte dat De Klerk vervolgens als leider van de NP zou aftreden. Hij bleef echter - om, zoals hij het zelf zei, de NP de twintigse eeuw in te leiden. Dat betekende vooral: meer steun zien te creëren onder de zwarte bevolking. Het laatste jaar stond het verwerven van die steun echter onder druk door De Klerks houding tegenover de Waarheids- en Verzoeningscommissie. Hij bood weliswaar zijn verontschuldiging aan voor misdaden begaan tijdens de apartheidsjaren, maar weigerde hiervoor pohtieke verantwoordelijkheid te nemen.

Volgens de voormaUge balling en huidige journalist van Business Day Stephen Laufer is de oud-president te zeer bezig met zijn plaats in de geschiedenisboeken om openlijk zijn fouten tijdens de apartheidsjaren toe te geven. De NP ging zelfs zo ver om de Waarheidscommissie aan te klagen: de Klerk zou te hard zijn aangepakt tijdens het ‘verhoor. Daarbij kwam enkele maanden geleden nog het vertrek van NP-kroonprins Roelf Meyer uit de partij. Hij meent dat de NP alleen door zichzelf op te heffen, zich kan omvormen tot een partij die onder brede lagen van de zwarte bevolking electorale steun kan verwerven. Meyer nam verschillende belangrijke NP-leiders met zich mee, onder wie Pik Botha, de voormalige minister van buitenlandse zaken.

„ Onzekere factor”

„De Klerk werd in toenemende mate een onzekere factor voor de NP”, stelt Tim du Plessis, de adjunct-hoofdredacteur van het Afrikaner dagblad Die Beeld. „Hij trad terug voordat anderen hem eruit zouden duwen”.

De relatie tussen Mandela en De Klerk verslechterde de afgelopen jaren in rap tempo. Laufer meent dat hieraan de onberekenbaarheid van De Klerk ten grondslag ligt: „Hij is een echte politicus. Je weet nooit helemaal precies waar hij staat. Terwijl Mandela juist houdt van duidelijkheid”. Ander probleem was dat De Klerk met de NP toch wel met enig succes werkte aan het rekruteren van zwarten. Het ANC ziet de NP daarom als een electorale concurrent, in tegenstelling tot bijvoorbeeld het Afrikaner Volksfront of de Democratische Partij. Vooral de laatste maanden vlogen de ANC-beledigingen naar De Klerks hoofd. Zo omschreef Peter Mokaba, adjunct-minister voor toerisme en milieu, de oud-president als een „kale crimineel, die onder het bloed van onschuldige mensen zit”.

Het ANC noemde het aftreden van De Klerk dan ook „geen verlies”. Verder zei een woordvoerder van de regeringspartij dat een „vertegenwoordiger van de voormalige apartheidsregering nooit mede-architect van een nieuw, democratisch Zuid-Afrika kan zijn”. Gelukkig was Mandela iets diplomatieker en roemde hij De Klerks historische rol.

Volop applaus

Is De Klerks aanzien in Zuid-Afrika zelf tanende, in de rest van de wereld oogst hij nog steeds volop applaus. Zo spreekt hij volgende week op uitnodiging van de Tsjechische president Vaclev Havel op een symposium over de uitdagingen voor het volgende millennium. Andere gasten zijn onder rneer de dalai lama, de vroegere premier van Israël Sjimon Peres en Michail Gorbatsjov. Allemaal leiders die wellicht op een positieve manier de geschiedenisboeken zullen ingaan. De Nationale Partij staan ondertussen moeilijke tijden te wachten. Verwacht wordt dat de NP-premier van de WestKaap, Hernus Kriel, de leiderschapsstrijd zal winnen. De journalist Laufer noemt hem de „Franz-Josef Strauss van de Zuid-Afrikaanse politiek”. Hij verwijst hiermee naar de vroegere leider van de Zuid-Duitse staat Beieren, die vandaaruit landelijke ambities koesterde.

Sommige politieke analisten denken dat de Nationale Partij met het vertrek van De Klerk voornamelijk een regionale partij wordt, met als basis de West- én de Noord-Kaap. Te vergelijken met de Inkatha Vrijheidspartij, die vooral in KwaZulu-Natal electoraal sterk is. De mogelijkheid dat zwarte kandidaten als de NP-leider in de provincie Mpumalanga, David Malatsi, of het parlementslid David Chuenuyane de leiderspositie zullen overnemen, lijkt vrijwel uitgesloten.

Laufer denkt dat de partij na het uitstappen van De Klerk naar rechts zal opschuiven. Enkele meer hervormingsgezinden zullen uitstappen en zich bij de groep van Meyer aansluiten, die momenteel met enkele zwarte leiders probeert een echt alternatief voor het ANC op te zetten.

In ieder geval lijkt de positie van De Klerk als bindende factor van de NP moeilijk over te nemen. Ondanks de kritiek vanuit de zwarte gemeenschap op de oud-president, zal geen van zijn opvolgers onder zwarten het gezag en de steun vinden die De Klerk bij veel zwarten genoot, ook al leverde het niet altijd stemmenwinst op. De Klerk zal de geschiedenisboeken ingaan als de persoon die de moed had volledig met de apartheid te breken en de macht over te dragen aan een tot dan toe verbannen partij: het ANC. Weinig leiders in de wereld zijn bereid geweest in zo’n korte tijd zo veel macht op te geven. Het huidige democratische Zuid-Afrika vaart er wel bij.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van woensdag 27 augustus 1997

Reformatorisch Dagblad | 18 Pagina's

De Klerk verrast de wereld opnieuw

Bekijk de hele uitgave van woensdag 27 augustus 1997

Reformatorisch Dagblad | 18 Pagina's

PDF Bekijken