Bekijk het origineel

Herinneringen aan de holocaust

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Herinneringen aan de holocaust

7 minuten leestijd

Het “Verzameld Werk” van G. L. Durlacher is een buitengewoon menselijk, warm en tegelijk hartverscheurend getuigenis van de holocaust. De vijf opgenomen boeken en nagelaten teksten houden de herinnering levend aan een der zwartste bladzijden uit de geschiedenis van de mensheid.

Vorig jaar overleed G. L. Durlacher. Hij was 67 jaar oud. Zijn leven was bijna zoals dat van zoveel anderen: voor de oorlog geboren, gestudeerd in de jaren vijftig, vrouw, kinderen, maatschappelijke loopbaan. Maar één naam verandert alles; de naam die Durlacher altijd zo moeilijk over zijn lippen kreeg: Auschwitz. Het was voor hem een naam die hij jarenlang in de duistere uithoeken van zijn geheugen wegstopte. Hij metselde „het verleden in zijn geheugen dicht”. Totdat het niet meer kon. Totdat, zoals hij zelf schrijft, na bijna veertig jaar de specie het niet meer hield.

Durlacher is gaan schrijven over zijn oorlogservaringen, maar ook over zijn kinderjaren in Duitsland en over de tijd na de oorlog. Hij wilde, zoals hij ergens schrijft, zijn herinneringen toetsen aan de herinneringen van anderen. Wat schuilt er aan realiteit achter de zwarte en gruwelijke, soms vage beelden in zijn geheugen? Om een antwoord op die vraag te krijgen, reisde Durlacher de wereld af en hij verdiepte zich in de holocaustarchieven in Israël, Amerika en andere landen. Hij ontmoette ‘jongens’ met wie hij verbleef in Auschwitz, Theresienstadt en Westerbork. Met dit werk -schrijven en onderzoekenwilde Durlacher het “waarom” en het “hoe” van de catastrofe achterhalen en daarmee ook zijn eigen coördinaten. „Hoe hadden wij geleefd en overleefd, hoe was onze bevrijding, hoe onze thuiskomst? En waarom hield de wereld zich blind en doof tijdens de zwartste uren in de oorlog en daarna?”

Kamparts Mengele

Hoe deze zoektocht verliep, beschreef Durlacher in “De zoektocht” (1991). Zijn onderzoek richtte zich vooral op de overlevenden van een groep jongens die om een onbegrijpelijke reden aan de dood ontsnapte. De duizenden joden uit het Familienlager Birkenau stonden op het punt allen vergast te worden, toen plotseling de jongens, binnen bepaalde leeftijdsgrenzen, door kamparts Joseph Mengele gekeurd werden.

Ook Durlacher staat dan in de rij: „Hoe moetje eruitzien om niet uit de rij gestuurd te worden? Ik span mijn spieren, adem diep om de borstkas te vergroten (...) De angst en onzekerheid kunnen wij niet delen. Woorden hangen in ons strottenhoofd, de ogen staan strak in hun kassen. Wij wachten op iets of iemand, op verandering, honderd jongens in rijen van vijf. Fietsend verschijnt Mengele op de appèlplaats. Wat hij en Schwartzhuber tegen elkaar zeggen, versta ik niet, maar ineens staat hij voor ons, keurend als een boer voor het vee. Stelt vragen aan korten en langen, die als gedrilde soldaten in de houding springen. Bij iedere afgekeurde sta ik strammer, de vuisten aan de dijen, het hoofd van graniet. Hij loopt voorbij en laat mij ongemoeid”. Zonder de afgekeurde jongens marcheert de groep vervolgens naar het “Mannerlager”, waar zwaar werk wacht. Geen van de achterblijvenden in het Familienlager zal overleven. Als Durlacher bijna geheel bezweken is aan de ontberingen van het harde werk, breekt de bevrijding aan.

Overlevenden

In “De zoektocht” bezoekt Durlacher een aantal overlevenden uit de groep geselecteerde jongens. Hij treft ze aan in het nieuwe leven dat ze in vooral Amerika opgebouwd hebben. Bijna allemaal zijn ze succesvol geweest in het maatschappelijke leven. Na de oorlog haalden ze diploma’s, ze trouwden, kregen kinderen. Daarbij hebben vrijwel allen hun kampervaringen naar een uithoek van hun geheugen verdrongen. Soms weten vrouw en kinderen nauwelijks dat hun man of vader de verschrildcingen van Hitlers dodenkampen persoonlijk meemaakte.

Durlachers bezoek en de indringende vragen die hij steeds stelt, vormen dan ook zonder uitzondering een ingrijpende confrontatie. Het verleden wordt weer pijnlijk tegenwoordig. Nogal eens stuiten zijn vragen op afweer, maar na verloop van tijd ko men toch de verhalen los. Al sprekend komt de ene gebeurtenis na de andere naar boven, het ene zwarte beeld na het andere komt aan het licht. Durlacher luistert, vraagt door en voelt de pijn in zijn hart. De pijn en de tragiek, de diepste diepten van de menselijke ellende schrijft Durlacher bewogen op. Ook als zijn gespreksgenoot de voorkeur geeft aan verdringing.

Gaten in het geheugen

Zo schrijft Durlacher zonder verwijten over Harry, een ingenieur, die pas na veel doorvragen zijn verleden toegang gaf in het heden: „Met zijn aarzeling, zijn verzet tegen de lavastroom uit het verleden, vereenzelvig ik mij. De gaten in het geheugen zijn zo vertrouwd. Ze beschermen hem en mij, misschien ons allen. Zwijgend zitten we in het halfduister tegenover elkaar. Dan, met vlakke stem, alsof hij onder hypnose verkeert, gaat hij onverwachts door: „Tegelijk met moeder kwam ik aan in de sauna. We moesten ons uitkleden. Ik wilde wegrennen en vocht met de badkapo’s. Ik krabde en beet, maar ze hielden me vast. (...) Harry valt weer terug in dof zwijgen. Het gemurmel van het televisietoestel in de keuken en het gerinkel in de vaatwasser maken de stilte hoorbaar. Hij staart in de leegte alsof daar beelden geprojecteerd zijn. Haast onverstaanbaar gaat hij verder zonder op de chronologie van zijn verhaal te letten. Flarden van verschrikking dié onmiddellijk op mijn eigen netvlies staan. Bij een selectie wordt hij naar links gestuurd en zijn moeder naar rechts. In een onbespied moment wenkt de “Schreiber” hem naar de kant waar zijn moeder staat, de kant van het leven. In het Familienlager B II B blijft hij nog maanden bij haar”.

Het relaas van Harry is voor Durlacher even herkenbaar als schokkend. Na een lange nacht van praten en emoties vertrekt hij weer. Harry brengt Durlacher weg en zegt hem: „Over die jaren praat ik bijna nooit.

Dat van gisteravond was niet reëel, mag dat ook niet zijn. Ik heb een positieve visie op de mens. Ik ben optimist. De mensen gaan vooruit, worden intelligenter, zijn beter opgeleid. Crises komen en gaan”. Zo blijkt Harry zijn maliënkolder tegen het verleden weer aangedaan te hebben.

Auschwitz

Zoals gezegd is “De zoektocht” slechts een van de vijf in dit “Verzameld werk” opgenomen boeken. Het bevat ook “DrenkeUng” (1987), over Durlachers jeugd in het Derde Rijk, en de verhalenbundels “Quarantaine” (1993) en “Niet verstaan” (1995). Het “Verzameld werk” opent met “Strepen aan de hemel” (1985), waarin Durlacher zijn herinneringen aan het verblijf in Auschwitz en de terugkeer naar Nederland beschrijft. Ook komt de vraag aan de orde waarom de geallieerden niet eerder ingrepen. Waarom werden de crematoria en de gaskamers niet gebombardeerd?

Al in april 1944 maakten geallieerde jachtvliegtuigen de eerste luchtfoto’s van Auschwitz. Durlacher zag vanuit het kamp hoe die vliegtuigen witte condensstrepen trokken aan de hemel. Op de foto’s zijn de rookpluimen van de crematoria en rijen gevangenen duidelijk zichtbaar. Op voor Durlacher onbegrijpelijke en onaanvaardbare wijze gaf men destijds geen voorrang aan de hulp aan de joden. Ongeloof, onbegrip, onmacht en politieke onwil liggen hier verstrengeld in een onontwarbare knoop. Durlacher: „Het gevoel dat de wereld min of meer discreet wegkijkt of onbewogen toekijkt als er honderdduizenden om je heen systematisch gedood worden en je zelf weet dat elke dag dat je nog leeft een wrange grap van het toeval is, kan niet adequaat verwoord worden”. Wel vaker zegt Durlacher dat de taal niet langer voldoet om te beschrijven wat er om hem heen gebeurt. Zo zegt het woord “slecht” op een bepaald moment niets meer. Wat hij vanuit het “redelijk” leefbare Familienlager ziet aan de andere kant van het kamp, valt met “slecht” of “verschrikkelijk” niet meer aan te duiden.. Er zijn letterlijk geen woorden voor te vinden.

Kruiswoord

Het zal duidelijk zijn dat Durlachers “Verzameld werk” een uitzonderlijk indringend boek is. De gesprekken met de ‘jongens’, de beelden van de kampen, de ervaringen na de oorlog -vaak gekenmerkt door onbegripheeft Durlacher op een uiterst gevoelige, sympathieke manier beschreven. De lessen die hij trekt uit de geschiedenis, zijn te midden van de hedendaagse actualiteit nog springlevend. Daarom is dit boek een monument tegen het vergeten. Welteverstaan: tegen het vergeten door mensen. Dit boek is geen roep om rechtvaardigheid of om behoud richting God. Hoewel het motto aan het begin van het boek een kruiswoord van Jezus is, “Eli Eli Lama Sabachthani”, is er voor Durlacher geen Ander die aangesproken kan worden. Ook is die Ander niet pijnlijk afwezig. Hij is er gewoon niet. Het “Verzameld werk” van Durlacher verdient het door velen gelezen te worden.

N.a.v. “Verzameld werk”, door G. L. Durlacher; uitg. Meulenhoff, Amsterdam, 1997; ISBN 9029054379; 591 blz.; ƒ 49,90; geb. ƒ 75.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van maandag 1 september 1997

Reformatorisch Dagblad | 16 Pagina's

Herinneringen aan de holocaust

Bekijk de hele uitgave van maandag 1 september 1997

Reformatorisch Dagblad | 16 Pagina's

PDF Bekijken