Bekijk het origineel

Markus Wolf: man zonder gezicht

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Markus Wolf: man zonder gezicht

De memoires van de legendarische Oost-Duitse spionagechef

8 minuten leestijd

APELDOORN - Markus Wolf, de legendarische Oost-Duitse spionagechef, heeft zijn toernee afgesloten. Wekenlang las hij avond aan avond voor uit zijn memoires. Na de pauze vfas er gelegenheid tot het stellen van vragen. Eén vraag bleef onbeantwoord: vfie Markus Wolf in vferkelijkheid is. De man zonder gezicht.

Zijn organisatie was betrokken bij de acties van de terrorist Carlos, de RAF en de PLO. Guillaume manoeuvreerde hij op het kantoor van Willy Brandt. Hij stond jarenlang te boek als Moskou’s man in Berlijn.

Zijn specialiteit was het om de harten van eenzame secretaresses op West-Duitse ministeries te veroveren. Mooie mannen, zogeheten “Romeo’s”, legden contact met hen. Zodra de vrouwen tot over hun oren verliefd waren, werd de druk opgevoerd en moesten ze geheimen verraden.

Ontvoering of moord, voor geen middel schrok Markus Wolf terug. Maar toch loopt de leider van de vroegere Oost-Duitse spionagedienst nog vrij rond. Hij is zelfs de held. Wolf kwam eind mei, na jaren van rechtszaken, met twee jaar voorwaardelijk er genadig van af. Tegelijkertijd, het tijdstip had niet beter gekozen kunnen worden, kwamen zijn memoires uit. Kassa.

Vaderland

Wie is Markus Wolf precies? In “Markus Wolf: Man zonder gezicht” geeft hij zelf antwoord op deze vraag. In 1923 ziet hij het levenslicht in het Zuid-Duitse stadje Hechingen. Zijn vader is een uitzonderlijk begaafd joods arts, die in de Eerste Wereldoorlog zich als vrijwilliger aanmeldde, zoals meer joodse intellectuelen deden om uitdrukking te geven aan hun hechte band met het vaderland. Zwaargewond, gedesillusioneerd komt hij terug als humanistisch communist.

Markus’ vader is een onconventionele man. Hij raakt aanhanger van natuurgeneeskunst, wordt vegetariër,toneelschrijver en zal bij vier vrouwen vijf kinderen hebben, al blijft hij zijn leven lang gelukkig getrouwd met de moeder van Markus en diens jongere broer Konrad. Als in 1933 Hitler aan de macht komt, staat het gezin voor de keus: uit Duitsland vertrekken of blijven. Als ze de koffers pakken wordt het de Sowjet-Unie. Een logische keus getn de politieke ideeën van vader )lf.

Stalins rijk wordt Markus Wolfs tweede, vaak zelfs zijn eerste vaderland. Hij wordt gelovig communist, begrijpt weinig van de stalinistische terreur. Als “man van Moskou” maakt hij na de oorlog in de DDR een snelle carrière. Op zijn 29e wordt hij chef van de buitenlandse inlichtingendienst. Hij wordt de “man zonder ’ gezicht”, want het duurt tot 1979 voor hij in het Westen door een Oost-Duitse overloper wordt geïdentificeerd op een foto die eerder dat jaar in Stockholm is gemaakt. Daarna zal hij de “Paul Newman”, naar een Amerikaanse filmacteur, van de inlichtingendienst gaan heten.

Anekdotes

Als een rode draad loopt door het boek de twijfel of hij met zijn keus voor het communisme wel goed deed. Maar tot een duidelijk antwoord komt Markus Wolf niet. Hij pakt ook niet uit over allerlei kwes ties zodat vroegere medewerkers er nu nog de dupe van kunnen worden. Ook onthullingen biedt Wolf niet. Wat hij schrijft over zijn agent Guillaume, die na een jarenlang bestaan als ‘slapende mol’ het in de SPD brengt tot medewerker van kanselier Brandt en wiens ontmaskering in 1974 tot Brandt val leidt, tot verdriet van Wolf trouwens, is allang bekend.

Minder interessant, maar wel grappig zijn de anekdotes -die Wolf vertelt. Bijvoorbeeld over Castro, die voor Wolf nog altijd een vriend blijft, al moet hij nodig eens met politieke en economische hervormingen beginnen. De communistische leider wordt op een keer in OostBerlijn betrapt als hij langs de regenpijp uit zijn hotel ontsnapt op zoek naar drank en dames van plezier.

Nog aardiger is een voorval in het land van de “aartsvijand” Amerika. Verbijstering maakt zich van Wolf meester als de turbo-prop van Aeroflot op weg naar Havana plots een noodlanding in New- York moet maken. Het is 1965 -de Koude Oorlog in volle gang- en de hilariteit op het vliegveld is groot over de landing van ‘de Rus’.

Wolf -in gezelschap van enkele KGB-agenten- beschrijft hoe twee Chinezen in grote paniek raken en van de weersomstuit de inhoud van hun koerierskoffer met belangrijke papieren verorberen. „Kauwen en slikken waren nog het enige wapen dat hun overbleef in de strijd tegen het dreigende gevaar van de klassenvijand. Moesten wij ze in naam van het internationale proletariaat hulp aanbieden?” Op moment dat Wolf en de KGB’ers willen gaan helpen, kan het vliegtuig de trip voortzetten.

Soms zijn er mooie anekdotes die iets zeggen over de moeizame manier waarop de DDR op het oude grondgebeid van Pruisen haar plaats in de wereld zocht. Wel vijf galauniformen bijvoorbeeld hebben de hogere inlichtingen-collega’s van Moskou. Soms is dat nog niet genoeg. Op een plechtige bijeenkomst in Moskou dragen de Duitsers dezelfde smokings als de obers. Wolf, die een Russisch-orthodoxe metropoliet die avond naar het toilet begeleidt, krijgt derhalve een fooi van drie roebel.

Twijfels

Hoe vermakelijk de episodes soms zijn, ze laten één vraag onbeantwoord: de vraag namelijk wanneer Wolf en zijn ouders na hun vertrek uit nazi-Duitsland naar de SowjetUnie, in de gaten kregen dat zij van de regen in de drup waren beland, eerst in Moskou en daarna in Stalls creatie die DDR zou gaan heten.

Al vroeg, schrijft Wolf, heeft hij zijn twijfels. „Al in 1953 bij de Berlijnse arbeidersopstand”. En verderop in zijn biografie: „Het gebrek aan democratie werd eind jaren zeventig steeds duidelijker. Eenvoudige mensen wilden reizen, intellectuelen wilden vrijheid van meningsuiting”. Zijn eigen dochter, van beroep journaliste, klaagde dat ze alleen mocht schrijven wat van bovenaf werd opgelegd. Voor Wolf zijn het geen redenen zich bij de oppositie aan te sluiten. Hij blijft trouw aan de partij.

Tot 1986 blijft Wolf leider van de spionagedienst, een functie die hij ruim dertig jaar heeft vervuld. Daarna voelt hij zich vrijer om zijn mening te geven. Hij schrijft het boek “Die Troika” over de hechte vriendschap van zijn broer met andersdenkende vrienden. Tussen de regels door is verkapte kritiek op het regime te lezen.

Het boek veroorzaakt opschudding orndat de roemruchte spionnenleider de discussie over perestrojka in Oost-Duitsland een impuls geeft. Sommigen zien dan in Wolf de Gorbatsjov van de DDR. „Ik pleitte voor veranderingen. Men dacht dat ik voldoende kon bereiken. Dat kon ik niet”.

Onschuldig

De vermaarde topspion wast in zijn biografie voortdurend zijn handen in onschuld waar het gaat om de uitwassen van de DDR. Wolf: „Ik heb de gevangenissen in de DDR nooit van binnen gezien, maar de omstandigheden meten er verschrikkelijk zijn geweest”. Gevluchte RAF-leden die in de DDR ‘werden ondergebracht. Pas na de hereniging zou Wolf ervan hebben gehoord.

Spreekt Wolf hier de waarheid? Als chef van de spionagedienst is hij tegelijkertijd plaatsvervanger van minister Erich Mielke van staatsveiligheid (Stasi) en daarmee jarenlang verantwoordelijk voor de Oost-Duitse dictatuur.

Alle contacten met terroristen, beweert Wolf, verliepen via Mielke persoonlijk. „Misschien mocht ik mij ook wel gelukkig prijzen dat Mielke er de voorkeur aan gaf dat ik niets wist, want dat stelde mij in staat mij op mijn eigenlijke taak te richten: het verzamelen van inlichtingen uit het buitenland”. Wolf is, naar eigen zeggen, als spionagechef niet op de hoogte gesteld van de bouw van de Muur.

Marionet

Volgens twee Britse politicologen, Childs en Popplewell, is Wolf aangesteld tot chef van de spionagedienst omdat hij een willoze marionet van de Sowjet-Unie zou zijn geweest. De twee Britten beweren in hun boek “The Stasi: The East German Intelligence and Security Service” dat Wolf, die tijdens de oorlog in Moskou werd opgeleid en die vloeiend Russisch spreekt, al op zijn dertigste als spionagechef werd aangesteld door de toenmalige DDR-leider Ulbricht, in het bijzijn van twee Russische functionarissen. In Moskou maakte men zich nogal eens zorgen over de stalinistische lijn van Ulbricht na de dood van Stalin.

Een extra bewijs voor de banden van Wolf met de KGB zien Childs en Popplewell in het sluimerend conflict tussen hem en Mielke. „Wolf heeft zich tegenover Mielke -volgens velen de machtigste man binnen de DDR- al die tijd alleen maar kunnen handhaven door zijn zeer goede banden met de KGB-leiding”. Er zou zelfs sprake van een werkverdeling zijn geweest: Wolf nam West-Duitsland voor zijn reke ning, de KGB zou zich op de rest van de wereld richtten. Vanzelfsprekend sluisde Wolf al zijn informatie door naar Moskou. In zijn eigen boek is hierover vanzelfsprekend niets te lezen.

Unicum

Het succes van Wolfs spionagedienst wordt door Childs en Popplewell niet ontkend. „Dat een zo ongelukkig, van buitenaf gecreëerd namaaklandje zo’n legendarische geheime dienst kon opzetten, mag een raadselachtig unicum worden genoemd”. Het grote succes blijkt onder andere uit het feit dat er al die jaren maar één Oost-Duitse overloper is geweest. Pijnlijk steken hier de tientallen West-Duitse overlopers tegen af Alles wees” erop dat Wolfs dienst nooit is geïnfiltreerd, althans niet op hoog niveau. Andersom had Wolf zo zijn mannetjes op hoge posten in West-Duitsland.”

Ook nu nog is er niet echt veel over de Stasi bekend, melden Childs en Popplewell. „Tijdens de val van de DDR heeft de KGB heel secuur alle belangrijke spionagearchieven vernietigd. Ook over het functioneren van Wolf krijgen we nog het meest te horen uit de mond van Wolf zelf’. En wat is daar waar van? Waar de fictie ophoudt en de werkelijkheid begint, weet Wolf alleen. Markus Wolf blijft een man zonder gezicht.

N.a.v. “Man zonder gezicht. De legendarische Oost-Duitse spionagechef’, Marlens Wolf; uitg. Balans, Amsterdam 1997; 436 biz; ISBN 90 5018 360 3; ƒ 39,50.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van woensdag 3 september 1997

Reformatorisch Dagblad | 18 Pagina's

Markus Wolf: man zonder gezicht

Bekijk de hele uitgave van woensdag 3 september 1997

Reformatorisch Dagblad | 18 Pagina's

PDF Bekijken