Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Het belang van de kanttekeningen

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie

Het belang van de kanttekeningen

Uitgaven van Den Hertog, De Banier en GBS geven blijk van blijvende interesse

9 minuten leestijd

De belangstelling voor de kanttekeningen van de Statenvertaling is in de gereformeerde gezindte nog lang niet uitgeput. Op drie verschillende locaties binnen deze gezindte in Nederland wordt gewerkt aan een uitgave van de kanttekeningen c.q. aan een uitgave van de Statenbijbel met kanttekeningen. Uitgeverij De Banier presenteert deze week het vierde en laatste deel van een complete editie met kanttekeningen, verzorgd door het echtpaar C. A. Tukker-Terlaak, Den Hertog komt volgende maand met een geheel nieuwe uitgave van de driedelige Statenbijbel, terwijl ook de Gereformeerde Bijbelstichting (GBS) met een team werkt aan een eigen uitgave.

Woordvoerders van de drie betrokken projecten benadrukken het eigen karakter van hun uitgaven. Bij Den Hertog en De Banier gaat het om een ‘commerciële’ uitgave, terwijl de GBS als stichting in de positie verkeert langer en grondiger aan de uit gve te kunnen werken. „We zijn nu eenmaal gebonden aan ons budget”, zegt een woordvoerder van Den Hertog. „Wè hebben begrepen dat het werk van de GBS voorlopig nog niet klaar is, terwijl het voor ons van groot belang is de lezer voor de toe komst een betrouwbaar werk in handen te kunnen geven, zeker als het gaat om de Bijbel. Daar mogen geen fouten in zitten”.

Directeur C. A. Otte van De Banier benadrukt dat zijn uitgeverij voor het eerst . de complete tekst van de kanttekeningen heeft uitgegeven, aangepast aan het hedendaagse Nederlands en voorzien van verklaringen waar nodig. Overigens komt De Banier in november met een herdruk van de Van Ravensteyn-Statenbijbel van 1657, de meest betrouwbare editie van de Statenvertaling, die als basis heeft gediend voor latere uitgaven, ook van de kanttekeningen.

Vaste plaats

De bekende driedelige zwarte editie van de Statenbijbel met kanttekeningen van Den Hertog heeft inmiddels een vaste plaats verworven in veel huiskamers. Het boekwerk, waaraan indertijd waarschijnlijk een aantal onbekende werkstudenten me dewerking verleend heeft, was door J. H. Kok uitgegeven. Den Hertog beschouwt de editie als een goed werk, dat tientallen jaren in een behoefte heeft voorzien. Onlangs bood de uitgeverij deze editie tegen sterk gereduceerde prijs aan. Ze is inmiddels nagenoeg uitverkocht. „Men was niet geheel tevreden over de kwaliteit van de oude uitgave”, laat uitgever W M. den Hertog weten. „Iedereen wist dat er fouten en onvolkomenheden aan kleefden, maar bij gebrek aan beter werd hij steeds herdrukt. De editie, oorspronkelijk van 1913, werd in 1956 nog in fotografische herdruk (gebaseerd op de uitgave van 1922) op de markt gebracht. Sindsdien zijn er vele herdrukken gevolgd”. Al in de jaren zeventig en tachtig gevoelde Den Hertog de noodzaak van een verbeterde uitgave. De uitgeverij nam in 1992 het principebesluit om de hele editie te herzien. Een coördinerende rol vervulde redactrice mevrouw drs. J. E. van de Wege-de Rooy.

„We hadden al heel wat signalen van buitenaf gekregen dat er fouten in zaten, zij het gelukkig geen onoverkomelijke. Maar we kunnen het in 1997 niet meer maken een uitgave te bezorgen die stamt uit het begin van deze eeuw en waarin onvolkomenheden zitten die lezers echt niet op prijs stellen. Lezers worden kritischer. ook ten aanzien van vertalingen van oude schrijvers. We willen wel benadrukken dat mensen niet de idee moeten hebben dat ze bekocht zijn. Het was hoog tijd voor een verbeterde uitgave, zij het met behoud van de oorspronkelijke tekst van de kanttekenaren”. Niet alleen woorden in de hedendaagse spelling zijn in de nieuwe editie aangepast (zoals “mensen” in plaats van “menschen”), maar ook is herziening nodig geweest van woorden die verwijzen naar goddelijke Personen en die in de meeste oude edities niet met een hoofdletter zijn aangeduid. Vooral dat laatste was een belangrijk argument tot herziening van de editie. „In oude Bijbels uit vorige eeuwen komen zelfs nauwelijks of geen hoofdletters voor als naar God of Christus verwezen wordt met “hij” of “zijn”. Die gewoonte is pas in deze eeuw ingeburgerd. Wanneer in de kanttekeningen verwezen wordt naar Christus, wordt dat nu ook iiï de bijbeltekst zichtbaar gemaakt”.

Van Ravensteyn

De tekst van de nieuwe versie van de driedelige Statenbijbel is gebaseerd op de Van Ravensteyn-editie van 1657, die algemeen beschouwd wordt als de beste en meest zuivere Statenbijbel die ooit is verschenen. Den Hertog presenteert haar uit gave dan ook als “de Statenbijbel met kanttekeningen naar de uitgave van de weduwe van Paulus Aertsz. vaii Ravensteyn 1657”. Gedragslijn bij de correctie was de kanttekeningen precies weer te geven zoals ze in de ‘Ravensteyn’ staan. „We wilden weer terug naar de bron”, benadrukt mevrouw Van de Wege. Den Hertog was zeer terughoudend in de veranderingen. Veel van de moeilijke woorden in de kanttekeningen blijven gehandhaafd en worden in een verklarende woordenlijst apart toegelicht. Het gaat om moeilijke Oudnederlandse woorden zoals “schofferen” (schenden) en “tukachtig” (listig), of bekende woorden die in de Bijbel een andere betekenis hebben, zoals: “verbaasd” (verschrikt) en “versieren” (verzinnen). Verder licht het lijstje woorden toe die uit het Frans afkomstig zijn, zoals “desperaat” (wanhopig) en “superstitie” (bijgeloof).

Minder terughoudend is de uitgave geweest ten aanzien van de naamvallen. Vooral derde en vierde naamvallen zijn in de kanttekeningen verwijderd, mits de helderheid van het betoogde niet in het gedrang kwam. In de editie van 1913 waren alle Franse woorden om onduidelijke redenen weggehaald. Nu zijn de woorden zoals “excuus” en “passie” weer ingevoerd, zij het ook weer toegelicht in de woordenlijst. Terwille van het leesgemak zijn er in de tekst van de Statenbijbel opschriften geplaatst.

De Banier

De uitgave van De Banier onderscheidt zich van de driedelige van Den Hertog, omdat de tekst van de Bijbel zelf niet is weergegeven. Er is nu een complete uitgave tot stand gebracht van de “Kanttekeningen van het Oude en Nieuwe Testament”. „Dit is nog nooit eerder gebeurd”, zegt Otte. „Iedereen kan nu bij zijn eigen Bijbel de kanttekeningen als bijbeluitlegger gebruiken”. Het voordeel is naar zijn mening dat de kanttekeningen gemakkelijk afzonderlijk geraadpleegd kunnen worden, als leidraad bij bijbelstudie en voor verenigingen. Het is een uitgave die naast de Bijbel gelegd kan worden en bovendien in een handzaam formaat beschikbaar is. „Geen gezoek, toegankelijker en dus gebruiksvriendelijker”.

Aan de tekst van de kanttekeningen zelf is niets veranderd. Het principe van de uitgave omvat drie kolommen. De eerste kolom geeft het woord in de bijbeltekst weer dat de kanttekenaren willen verklaren. De tweede kolom bevat de volledige tekst van de kanttekeningen zelf De tekst is aangepast aan de hedendaagse spelling. Jehova is vervangen door Jahweh, “Hij” en “Zijn” worden met een hoofdletter geschreven waar een van de goddelijke Personen bedoeld wordt. Verder worden onder meer tweedenaamvalsuitgangen vermeden, behalve in staande uitdrukkingen, zoals de Geest des Heeren.

Taalkundig

De derde kolom, die voor rekening komt van dr. C. A. Tukker, bevat een verklarende toelichting, waarin vooral taalkundige opmerkingen gemaakt worden. Het gaat onder meer om verklaring van onbekende woorden, een nadere toelichting op aangehaalde schrijvers en bronnen en ook bijbelteksten die de kanttekenaren aangehaald hebben en die voor de toelichting op teksten van belang zijn. Dr. Tukker heeft zich echter willen hoeden voor het geven van een commentaar.

De uitgeverij wilde vooral een gebruiksvriendelijke en overzichtelijke uitgave van de kanttekeningen, benadrukt Otte. Naast het commerciële motief is er volgens hem ook een ideëel motief „Ik verzorg meer dan twintig jaar bijbelstudies en vroeg me altijd af: Waarom gebruiken we zo weinig de kanttekeningen? De kanttekeningen waren vaak ondergesneeuwd, of bijna op een altaar geplaatst zonder dat ze echt gebruikt werden. Daarom hebben we besloten om ze uit de Statenbijbel te halen en zelfstandig uit te geven, in de hoop dat er meer belangstelling voor zou komen. Dat laatste is zeker gebleken”.

Naast het vierde en laatste deel van de kanttekeningen, dat morgen gepresenteerd wordt, geeft De Banier ook een toelichting op de kanttekeningen uit dat door dr. C. A. Tukker geschreven is. Het boekje “Aantekeningen bij Kanttekeningen” geeft een uitgebreid overzicht van de achtergronden van de kanttekeningen, de statenvertalers als kanttekenaren en de keuze van bronnen. Ook wordt uitvoerig ingegaan op het verwijt van anti-j udaisme in de kanttekeningen.

GBS

De GBS wil in haar eigen uitgave -Bijbel plus kanttekeningen- zo correct mogelijk de editie-Van Ravensteyn aanpassen aan de huidige spelling, zo meldt directeur L. M. P. Scholten. De GBS wil het werk „grondig” doen, zegt hij. Dat betekent dat ook buitenlandse vertalingen geraadpleegd worden, zoals de Engelse, de Franse efi de Duitse. Soms kan dat licht werpen op bezittelijke voornaamwoorden als zijn of haar. „Via een buitenlandse vertaling weet je hoe de vertaler iets gelezen heeft”, aldus Scholten. De GBS raadpleegt ook de Hebreeuwse en de Griekse grondtekst, omdat de kanttekenaren regelmatig vertaaikwesties aan de orde stellen.

De GBS is al geruime tijd bezig met een commissie van zes personen, die een of twee dagen per maand bijeenkomen. Scholten verwacht dat het project nog „enkele jaren” in beslag zal nemen. Het principebesluit van de GBS is in 1980 al genomen en het werk ging pas goed van start in 1988. De GBS wil overigens ook komen tot een uitgave waar de kanttekeningen ook echt kanttekeningen zijn, dus gegroepeerd naast de bijbeltekst. Dat maakt het lezen van de kanttekeningen volgens Scholten gemakkelijker dan het steeds weer heen en weer kijken naar de noten onder aan de pagina.

Alle drie betrokken partijen erkennen dat drie uitgaven over ongeveer hetzelfde onderwerp vragen op kan roepen. Men heeft echter geen behoefte om op elkaar te reageren. De uitgeverijen hebben een eigen doelgroep en zijn ook gebonden aan een bepaald budget. Den Hertog: „We hebben er meer geld ingestoken dan voor ons bedrijf verantwoord was. Maar we willen deze Bijbel toch voor een betaalbare prijs op de markt houden. Wachten op de uitgave van de GBS was ook moeilijk, omdat lezers steeds meer moeite kregen met de bestaande editie en de kanttekeningen van de GBS nog niet klaar zijn. Zouden we nog langer wachten, dan zou het vertrouwen in onze uitgave teruglopen. Jaar lijks komen vele driedelige Statenbijbels op de markt en we hebben als uitgever de plicht de mensen een goed en verantwoord product aan te bieden”.

Van één ding is mevrouw Van de Wege van Den Hertog overtuigd. „De Bijbel is niet zonder de kanttekeningen te lezen. In de kanttekeningen staat vaak hoe een woord anders vertaald kan worden. Dat alles mis je wanneer je de Bijbel zonder kanttekeningen hebt. We moeten niet vergeten dat op de Dordtse Synode de beslissing genomen was alleen de Bijbel te vertalen mét daarnaast toelichtende kanttekeningen en andere mogelijke vertalingen. Deze vertalingen hadden volgens de statenvertalers evenveel waarde als wat we nu kennen als de bijbeltekst. Laten we daarom de Bijbel altijd compleet lezen, met de kan tekeningen”.

Dit artikel werd u aangeboden door: Reformatorisch Dagblad

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 12 september 1997

Reformatorisch Dagblad | 36 Pagina's

Het belang van de kanttekeningen

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 12 september 1997

Reformatorisch Dagblad | 36 Pagina's

PDF Bekijken