Bekijk het origineel

Kleine zwaan en fonteinkruid

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie

Kleine zwaan en fonteinkruid

Slecht broedseizoen voor hagelwitte vogel uit Rusland

5 minuten leestijd

Honderdzestien kleine zwanen bij elkaar. Het heeft even geduurd, maar ik heb deze hagelwitte verrassing uit het Hoge Noorden gevonden. In de Arkemheen, de polder tussen Nijkerk en Spakenburg. Tot maart zullen ze er waarschijnlijk pleisteren.

Kleine zwanen zijn beduidend kleiner dan de knobbelzwaan, bekend van parkvijvers en slotgrachten, maar toch altijd nog groter dan de witte boerderij gans. De wereldpopulatie wordt op 16.000 geschat; pakweg 0,75 procent van alle kleine zwanen houdt zich dus vandaag in de Arkemheen op.

Zachtjes klinkt hun klagerige, diepe roep over de weilanden. Hier en daar loopt een hele familie. Twee sneeuwwitte kleine zwanen met geelzwarte snavels, dat zijn de volwassen dieren. En twee grijsbruine exemplaren met roze snavels, die zijn de afgelopen zomer uit het ei gekropen. Een grote buizerd, die op enkele meters afstand nieuwsgierig toekijkt, deert de statige kleine zwanen blijkbaar niet. Ongestoord grazen ze verder. Slechts hier en daar staat een zwaan echt op de uitkijk: de lange nekken steken dan recht omhoog en de ronde koppen kijken waakzaam in het rond.

Broedsucces

Kijken naar kleine zwanen is dankbaar werk. Want het is -ook voor leken- betrekkelijk gemakkelijk de dieren te observeren en enkele aardige conclusies te trekken, ‘s Winters, als de kleine zwanen onder meer in Nederland overwinteren, kan bijvoorbeeld heel goed het broedsucces van de afgelopen zomer worden vastgesteld. Na een lange rit door de Arkemheen en de Eempolders (meer richting Baarn) is mijn conclusie dat de kleine zwanen een slecht broedseizoen achter de rug hebben. ’ Ik heb in totaal 175 exemplaren geteld. Daarvan hadden maar negen dieren hun grijsbruine pakje aan. Zo weinig jonge dieren op zo veel volwassen, dat ziet er niet gunstig uit.

Jan Beekman, werkzaam bij het Nederlands Instituut voor Oecologisch Onderzoek (NIOO), bevestigt mijn conclusies. „Het broedseizoen van de kleine zwaan was dit jaar uitgesproken slecht. Er zitten slechts 2,5 procent jonge vogels tussen. Normaal is dat 10 tot 12 procent”. Hoewel de oorzaak niet geheel duidelijk is, wijt Beekman het slechte broedresultaat onder meer aan het late voorjaar in de broedgebieden. De kleine zwanen hadden daardoor minder gelegenheid om tot broeden te komen.

Overigens gaat het de laatste jaren uitzonderlijk goed met de kleine zwaan. Beekman: „Rond 1980 zaten er iedere winter zo’n 8000 kleine zwanen in Neder land. Nu zijn dat er tussen de 17.000 en 19.500. Er zijn jaren geweest dat 18 tot 20 procent van de kleine zwanen jonge vogels waren”.

Ringen

Er is nog meer te beleven aan kleine zwanen. Dat merk ik als ik vlak bij Eemnes ben gekomen. Daar grazen plotseling drie kleine zwanen met opvallende grote ringen rond hun hals: twee gele en een blauwe. Op de ringen staat een code, maar de zwanen lopen helaas te ver weg om die met een verrekijker af te lezen. Met een goede telescoop zou dat wel kunnen. Zo kunnen kleine zwanen op hun hele over winteringsreis nauwkeurig worden gevolgd. Als er tenminste genoeg mensen zijn die de ringen aflezen. Navraag bij Beekman leert dat de kleine zwanen in de broedgebieden in Rusland met blauwe ringen worden geringd en tijdens de winter in Nederland en Duitsland met gele ringen.

De snavel van de kleine zwaan is hét herkenningspunt. Kenners kunnen namelijk na lange observaties de vogels individueel herkennen door de geelzwartverdeling op de snavels. In Nederland valt dat niet mee, omdat de dieren daar elke winter in wisselende groepen rondzwerven. Maar in de broedgebieden -in het uiterste noorden van Rusland en Siberië- tekenen onderzoekers de geelzwartverdeling van iedere kleine zwaan na op papier. Na verloop van tijd kunnen ze iedere kleine zwaan individueel herkennen. Zo is uitstekend onderzoek te doen naar de dieren, en nog wel zonder enig hulpmiddel om de herkenning gemakkelijker te maken.

Fonteinkruid

Kleine zwanen overwinteren in Nederland voornamelijk langs de grote rivieren, langs de randmeren van Flevoland, in Zuidwest-Friesland, het Lauwersmeer en Zeeland. Buiten ons land liggen de belangrijkste overwinteringsgebieden in Ierland en Groot-Brittannië. Dat kleine zwanen -die erg lijken op de iets grotere wilde zwanen- in Nederland overwinteren, werd voor het eerst echt vastgesteld in de jaren twintig van deze eeuw.

Dr. C. G. B. ten Kate, leraar biologie op het gymnasium van Kampen, ontdekte toen dat de zwanen die in het winterhalfjaar in grote aantallen verschenen in het brakke water langs het Kampereiland en de Veluwekust, kleine zwanen waren. Lange tijd foerageerden de dieren vooral op de knollen van het fonteinkruid, dat groeide in het ondiepe water aan de randen van het IJsselmeer. Toen het fonteinkruid op veel plaatsen verdween door watervervuiling, schakelden de dieren moeiteloos over op gras en verschenen ze overal in de polders.

Tegenwoordig worden ze ook steeds vaker gezien op velden met wintertarwe. Maar intussen gaat het met de waterkwaliteit weer de goede kant op en kunnen de kleine zwanen hier en daar weer van hun oorspronkelijke lievelingsmenu genieten.

Fluitzwaan

Een enkele keer kan tussen de tientallen -op het eerste gezicht alle gelijke- kleine zwanenkoppen een zeldzame verrassing schuilgaan: een fluitzwaan. Dat gebeurde eind november nog bij het Zuidlaardermeer in Groningen. Daar ontdekten vogelaars deze Amerikaanse soortgenoot van de kleine zwaan. Het verschil met de kleine zwaan is alleen zichtbaar op de snavel: de fluitzwaan heeft slechts een miniem geel streepje op de snavel, die van de kleine zwaan is voor zeker een derde geel. Het was de vierde keer dat een fluitzwaan in Nederland werd gezien.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 19 december 1997

Reformatorisch Dagblad | 32 Pagina's

Kleine zwaan en fonteinkruid

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 19 december 1997

Reformatorisch Dagblad | 32 Pagina's

PDF Bekijken