Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Reformatie, Bijbelvertaling, Calvijn

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Reformatie, Bijbelvertaling, Calvijn

5 minuten leestijd

31 oktober. Op een dag als deze kunnen we niet om de Reformatie heen. Overal in het land komen mensen bijeen die dat geweldige gebeuren in de Europese kerkgeschiedenis herdenken. En vanaf veel kansels zullen de drie sola's van de Reformatie in herinnering gebracht worden. Daarbij hoort ook het sola scriptura, alleen de Schrift. Maar dan niet de Bijbel in het Latijn alleen; ook de vertaling van de Schrift in de volkstalen moet in dit verband nadrukkelijk genoemd worden. We weten van de inspanningen die Luther zich getroostte. Hij was zich ervan bewust, dat zo'n werk bijna zijn krachten te boven ging.

Bij het reformatorische bijbelvertaalwerk werd ook de grondtekst steeds belangrijker. Voor het Nieuwe Testament gebruikte men meestal een Griekse tekst, die door Erasmus was voorbereid; ook deze humanist (voor die tijd betekent dat woord: christenwetenschapper) was overtuigd van het belang van bijbelvertaling in de volkstalen: "Het is tot bijzondere roem van het Kruis, dat het met alle talen van alle natiën ... geëerd wordt". Luthers voorbeeld vond vele navolgers, eerst op basis van zijn werk, later ook meer direct uit de grondtalen.

Onder andere door Zwingli's bemoeienis hadden de Zwitserse reformatorischen reeds in 1534 een eigen Bijbel. Rond de jaren '30 van de zestiende eeuw werden in de meeste Europese landen nieuwe of herziene vertalingen gemaakt en uitgegeven; soms gebeurde dat tegen de wil van de overheid in, die, bijvoorbeeld in de Nederlanden, de drukpersvrijheid beknotte.

Proeven

Behalve voor de herdenking van de Reformatie wordt in deze dagen ook opmerkelijk veel aandacht gevraagd voor bijbelvertaalwerk. Juist deze week verschenen de eerste proeven van een aantal boeken van de Nieuwe Bijbel Vertaling in het openbaar. Dat leverde al de nodige discussies op, over principes en methoden, getrouwheid en brontaal, doeltaal en doelgroeptaal, woordelijkheid en vrijheid. Ik meng mij nu niet in die discussies.

Overigens liet de discussie over bijbelvertaalwerk ook onze voorouders in de eeuw van de Reformatie niet onberoerd. Na aanvankelijk op Luther georiënteerd te zijn volgde de Hervorming in de Nederlanden steeds meer het spoor van Calvijn. Veel Nederlanders hadden banden met of kregen onderwijs in Genève.

Hoe was het gesteld met Calvijns bemoeienis aangaande de bijbelvertaling? Het is duidelijk dat ook Calvijn hechtte aan een voor het volk toegankelijke vertaling van Gods Woord. Zijn directe inspanning bij bijbelvertaalwerk is vooral zichtbaar in zijn revisies van de Franse vertaling van Olivetanus.

Petrus Robertus Olivetanus was een neef van Calvijn. Olivetanus, ook wel Olivet genoemd, is voor zijn neef van grote betekenis geweest als iemand, die Calvijn middellijkerwijs de weg wees naar het Woord. Door omstandigheden kwam Olivet in aanraking met de Waldenzen, die op een synode in 1532 niet alleen besloten zich bij de Reformatie te voegen, maar ook een nieuwe bijbelvertaling het licht te doen zien. Kort daarvoor was weliswaar de Franse vertaling van Lefèvre d'Etaples uitgekomen, maar de Waldenzen achtten een op de grondtalen gebaseerde uitgave wenselijk. Olivet wijdde zich in de daaropvolgende jaren aan een vertaling die voor de protestanten aanvaardbaar was. In zijn ootmoed en bescheidenheid achtte hij zich nauwelijks de juiste persoon voor dat werk. Weliswaar was hij goed op de hoogte van de grondtalen; toch vroeg hij Calvijn herhaaldelijk zijn werk te overzien. Voorlopig kwam daar evenwel niet van, hoezeer Calvijn ook geïnteresseerd was, zoals later wel bleek.

Leren reiszakjes

In 1535 werd de eerste uitgave van Olivetanus' Bijbelvertaling aan de synode van de Waldenzen gepresenteerd. Voor het werk en de uitgave hadden de Waldenzen niet minder dan 1500 gouden kronen beschikbaar gesteld. In zijn voorwoord zei Olivetanus zijn werk niet te willen aanbieden aan een of ander hooggeplaatst persoon, maar "aan u, o arme, kleine kerk". Zijn doel was de schat van het Woord "uit de Hebreeuwse en Griekse kasten en koffers te halen, om na haar in Franse leren reiszakjes verzameld en ingepakt te hebben, haar aan de kerk aan te bieden". Calvijn, die vaak het Latijn gebruikt, schreef ditmaal in het Frans ook een voorwoord, waarin hij het belangrijke werk van de bekwame en bescheiden vertaler prees. Olivetanus' arbeid heeft veel voor het Franse protestantisme betekend.

Calvijns directe betrokkenheid bij de vertaling werd eigenlijk pas goed zichtbaar na Olivetanus' dood (1538). In 1540 verscheen een herziene uitgave, waaraan Calvijn meewerkte. Kennelijk had de reformator Calvijn, zoals velen in zijn dagen, niet zoveel moeite met revisies. Een door Calvijn herziene uitgave verscheen in 1546. Aan de wederom in nog sterker mate bijgewerkte editie van 1551 besteedde Calvijn veel aandacht. Sinds 1560 werd de inmiddels herhaaldelijk herziene vertaling van Olivetanus te Genève gedrukt. Calvijns opvolger Beza werkte opnieuw aan een revisie, die in 1588 uitkwam. Zo ontstond de Geneefse Bijbel, die lang zou dienen als het Woord van God voor de Franssprekende reformatorische christenen. Hoewel de invloed van de Reformatie door zware onderdrukking van de Hugenoten sterk afnam, heeft het werk van Olivetanus en Calvijn bewezen een belangrijke bijdrage te zijn aan het reformatorisch bijbelvertaalwerk.

Calvijns nuchtere visie op de wenselijkheid van herziening weerspiegelt zijn benadering van de Schrift in het algemeen. In zijn commentaren op de evangeliën heeft hij aandacht gegeven aan passages waarin de eerste drie evangeliën van elkaar lijken te verschillen. Maar die zijn middels harmonisering en imaginatie op te lossen, of doen niet ter zake: "Zo heeft de Heilige Geest hen bij hun onderscheiden manier van schrijven toch een wonderbaarlijke overeenstemming geschonken. Dat alleen al zou bijna voldoende zijn om hen geloofwaardigheid toe te kennen". En het was dezelfde Calvijn, die verschillende malen geprobeerd heeft het ontluikend protestantisme een eenheid te laten zijn.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 31 oktober 1998

Reformatorisch Dagblad | 48 Pagina's

Reformatie, Bijbelvertaling, Calvijn

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 31 oktober 1998

Reformatorisch Dagblad | 48 Pagina's

PDF Bekijken