Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

De specerijen van Ton Koopman

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

De specerijen van Ton Koopman

Verschillende uitvoeringen van Bachcantates klinken heel redelijk of behoren tot de absolute top

7 minuten leestijd

De muziekwereld zal weten dat Johann Sebastian Bach 250 jaar geleden stierf. Het Bachjaar is losgebarsten. In 2000 is Bach "merchandising". Het is alles Bach wat de klok slaat: van Bachpetjes en T-shirts tot Bachwijn en -flessenopeners toe. Een stortvloed aan cd's, gloednieuwe opnamen en gouwe ouwe, rolt van de persen. Complete en nog completere Bachedities vallen over elkaar heen. Hoog tijd voor een vergelijking tussen cantate-uitvoeringen van Helmuth Rilling, Pieter Jan Leusink en Ton Koopman.

De ongeveer 200 bewaard gebleven cantates van Bach worden tot de creatiefste hoogtepunten in de geschiedenis van de westerse muziek gerekend. Tot op de dag van vandaag klinken ze in kerken en concertzalen. Er zijn nog maar weinig mensen die zich druk maken over een historische uitvoering. De muziekwereld stond aan het begin van de jaren zeventig op haar kop toen er werd afgerekend met het mahleriaans geweld waarmee cantates en passionen gewoonlijk klonken. Wie verknocht was aan een vette symfonische klank, ging van zijn voetstuk.

Leonhardt en Harnoncourt haalden de bezem door de Bachcantates. Met de snelheid van het licht bliezen en speelden hun consorten soms piepend en krakend de noten uit oude instrumenten. Dat solisten niet altijd even zuiver zongen... Ach, dat behoorde tot de historische uitvoeringspraktijk. Inmiddels zijn die paden met asfalt geplaveid. Musici hebben geleerd weergaloos professioneel met historische instrumenten om te gaan, zodat de luisteraar geen kromme tenen meer krijgt. Bach annexeren voor de religieuze praktijk is ook verleden tijd. Zijn muziek klinkt van "reflections" in jazz en pop tot modern ballet toe.

"Bachpaus"

"Er zijn vele mogelijkheden om Bach in onze tijd uit te voeren", zegt Helmuth Rilling in een recent interview. "Ik denk niet dat er één stijl is die goed is en alle andere fout", zo voegt hij er in ieder cd-boekje aan toe. Gaat de wereld weer op haar kop?

Rilling staat als Bachspecialist bekend. Hij was de eerste die tussen 1970 en 1985 voor het kleine Duitse label Hänssler alles van Bach opnam, waaronder alle cantates. Het bezorgde hem de bijnaam "Bachpaus". Inmiddels is uitgever Hänssler aardig op weg om een nog completere Bacheditie uit te brengen, de Edition Bachakademie (172 cd's). Rilling is van dat project het artistieke geweten.

Voor de geestelijke cantates grijpt Hänssler op opnamen uit de oude doos terug. De wereldlijke cantates neemt Rilling opnieuw op, aldus de Nederlandse distributeur. "In sommige nieuwe opnamen is het verschil in stijl met wat ik vroeger deed erg groot", zegt Rilling. Helaas valt daarover nu geen zinnig woord te zeggen, want die schijfjes moeten nog komen. We grijpen dus terug op de opnamen uit 1971/1982, waarvan het 24e doosje vorige maand verscheen.

Rilling bedient zich met zijn gedisciplineerd spelend Bach Collegium Stuttgart (sinds 1985 de Internationale Bachakademie Stuttgart) van een modern instrumentarium. In cantate 72, "Alles nur nach Gottes Willen", kan mij dat niet hinderen. Rillings collegium en zijn Gächinger Kantorei spelen en zingen fris en levendig. Van gehaaste tempi, die bij Rilling voor kunnen komen, is in deze cantate geen sprake.

De onbetwiste sopraan Arleen Augér gloreert tot ongekende hoogte. De alt Hildegard Laurich en de bas Wolfgang Schöne doen daar niet voor onder. Wie wil inbrengen dat frasering, articulatie, de basso continuo en het vibrato een wat gedateerde indruk achterlaten, mag gelijk hebben. Maar voor deze twintig jaar oude "Rilling", voorzien van voortreffelijke, informatieve viertalige tekstboekjes (Duits, Engels, Frans en Spaans), hoeft niemand zich te schamen. Blijft natuurlijk de vraag hoe anders de Bachpaus het nu zou doen. Om dit te kunnen beantwoorden, moeten we wachten tot zijn wereldlijke cantates in het doosje zitten.

Koopje

Rillings versie van cantate 72 heb ik met die van de Brillant Classics Bach Edition vergeleken. Van dit label liggen sinds kort de eerste twee boxen cantates met tien cd's voor nog geen 30 gulden tussen de luiers en de scheerzeep in alle 477 filialen van Nederlands grootste drogisterijketen, het Kruidvat. Kruidvat, als hoeder van de cultuur, brengt Bach voor een koopje op 155 cd's. In tegenstelling tot andere Kruidvat-cd's kan iedere box worden nageleverd. De drogist, die daarmee zijn miljoenen verslaat, trok voor de uitvoering van de cantates de Elburger Pieter Jan Leusink aan. Leusink gaat met zijn Holland Boys Choir (voorheen het Stadsknapenkoor Elburg) en het Netherlands Bach Collegium, waarin musici zitten die eerder met Koopman of Herreweghe hebben samengewerkt, alle cantates op zestig cd's zetten.

De eerste twee boxen vallen beslist niet tegen, al is in het openingskoor van cantate 72 het Nederlandse "collegium" minder precies en doorzichtig in de stemvoering dan in de Duitse versie. Leusink mag dan wel zeggen dat het veel repetitietijd scheelt wanneer hij met zijn club gedurende twee jaar alleen maar met Bach bezig is, toch mag dit er niet toe leiden dat het lijkt alsof hij met een repetitie bezig is.

Verschillen

De sopraanaria "Mein Jesus will es tun" brengt de Elburgse dirigent daarentegen met veel dramatiek. Helaas komt daarin het stemgeluid van de Engelse sopraan Ruth Holton schriel over: het klinkt hier mager en ver weg. Het evenwicht tussen orkest, solisten en koor is ook een punt van aandacht in de andere cantates. Geen van alle zijn ze als één geheel opgenomen. Solisten zijn ingehuurd om hun partijen uit een aantal cantates te zingen, waarna deze onderdelen later tussen de koorpassages zijn gevoegd. Dit levert soms opvallende (en gelukkig ook minder opvallende) verschillen in ruimtelijke werking op. Jammer, temeer omdat de solisten vaak erg ver weg klinken.

Leusink laat een duidelijke visie op Bach horen, getuige de manier waarop hij met zangers en speellieden onder andere de cantates 37, "Wer da gläube und getauft wird", en 86, "Wahrlich, wahrlich, ich sage euch", weergeeft. Stilistisch perfect werk, niet in het minst vanwege de solisten, sopraan Ruth Holton, alt (countertenor) Sytze Buwalda, tenor Knut Schoch en bas Bas Ramselaar.

Gezien de prijs van deze Kruidvat-boxen kon er blijkbaar geen uitvoeriger tekstboekje af. Karig, dat ene velletje!

Ingrijpende ervaringen

Ook Ton Koopman vordert gestaag met zijn in 1994 aangevangen Bachcantatecyclus op Erato, waarvan deel 9 nu in de winkel ligt. Bij deze box is een boekje van Maarten 't Hart gevoegd, waarin hij over de cantates van Bach vertelt. 't Hart werd in Maassluis grootgebracht op een wat hij noemt karig dieet van 150 psalmen en 29 gezangen. Maar de cantates van Bach bleken voor hem de ingrijpendste ervaringen van zijn leven. Hij spreekt van een warme gloed in zijn binnenste. Daarom ging de treurnis van de Beatles, Elvis Presley en de Rolling Stones volledig aan hem voorbij. Daarin kan ik de niet in alle kringen gewaardeerde schrijver bijvallen. Dit geweld verbleekt bij Bachs cantates, zeker wanneer het om de uitvoering onder leiding van Ton Koopman gaat.

Deze negende box bevat onder meer de cantates 37 en 86, die ook op inmiddels uitgegeven Kruidvat-volumes voorkomen. Als de klanken van Koopmans Amsterdams Barok Orkest en Koor wegsterven en ik er toch nog eens de Kruidvat-versie naast leg, moet ik vaststellen dat Koopman tot de absolute top behoort. Van de subtiele effecten en nuanceringen die Koopman zo eigen zijn, die hij gepaard laat gaan met een verende ritmiek en pittige contrasten, lopen mij de rillingen over de rug. Zijn tempi zijn per cantate amper een minuutje sneller dan die van Leusink. Ze liggen dus helemaal niet zo ver uit elkaar. Solisten zoals de sopranen Sibylla Rubens en Caroline Stam, de tenor Christoph Prégardien, de alt Bernhard Landauer en de bas Klaus Mertens zijn natuurlijke toptalenten. De Zweedse sopraan Lisa Larsson blijft daar voor mijn gevoel enigszins bij achter.

Het tekstboekje is van uitzonderlijke klasse, onder meer vanwege de wetenschappelijke bijdrage van Christoph Wolff. Koopmans recept bevat beduidend meer specerijen dan die waarvan Rilling en Leusink zich bedienen. Maar voor dat extra smaakje moet de consument heel wat dieper in de buidel tasten. Wie op de Erato-cyclus heeft ingetekend, moet voor een box met drie schijfjes nog altijd 125 gulden neertellen.

Samengevat: Koopmans cantateuitvoeringen behoren tot de absolute top, maar zijn duur. De gouwe ouwe van Rilling klinken heel redelijk en na bijna dertig jaar nog alleszins aanvaardbaar. Met de "low budget"-uitgave van Kruidvat haalt de consument echt geen zeperd in huis.

N.a.v. cantates van J. S. Bach: Bach Collegium Stuttgart o.l.v. Helmuth Rilling; Hänssler, Edition Bachakademie, 92.023 (BWV 71-74) en 92.024 (BWV 75 en 76);

Hollands Boys Choir en Netherlands Bach Collegium o.l.v. Pieter Jan Leusink; uitgave Brilliant Classics (Kruidvat), vol. I-99363 1 t/m 5 (cd 29 t/m 33); vol. II-99364 1 t/m 5 (cd 34 t/m 38);

The Amsterdam Baroque Orchestra & Choir o.l.v Ton Koopman; Erato, vol 9: 3984-27315-2, 3 cd's.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van maandag 17 januari 2000

Reformatorisch Dagblad | 18 Pagina's

De specerijen van Ton Koopman

Bekijk de hele uitgave van maandag 17 januari 2000

Reformatorisch Dagblad | 18 Pagina's

PDF Bekijken