Bekijk het origineel

1600: Slag van Maurits

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie

1600: Slag van Maurits

Nieuwpoort herdenkt triomf van jonge republiek op machtig Spanje

9 minuten leestijd

Terwijl de kruitdampen in de duinen langzaam optrekken, glijdt prins Maurits van zijn paard, knielt neer in het zand en bidt: "O Heere, wat zijn wij arme, zondige mensen, dat Gij ons heden, tot eer en glorie van Uw naam, zodanig geluk meedeelt. U zij de roem en dank tot in eeuwigheid." De Slag bij Nieuwpoort is een feit, onuitwisbaar. 400 jaar na dato dreunt de overwinning nog na in de hoofden van vooral oudere Hollanders.

Langzaam keert een zandschip van de Noordzee terug naar het Belgische vasteland. Tussen twee kolossale steigers door vaart het in de richting van de IJzer, een smalle inlaat in de duinen. Het diepgeladen schip heeft volgens de naamplank Yerseke als thuishaven, maar zoekt voor de komende nacht beschutting achter de hoge kademuren van Nieuwpoort. Bij de vismijn liggen al enkele kotters.

Aan de overkant van het riviertje rijst, te midden van de duinen, de vuurtoren omhoog. Daar, zegt de Nieuwpoortse generaal b.d. R. Bernaert, vond op 2 juli 1600 de Slag van Maurits plaats. De gepensioneerde officier heeft het verloop van de oorlog onderzocht en er, ter gelegenheid van de 400-jarige herdenking, een informatief boekje over geschreven.

Bernaert: "De omstandigheden waren net als nu: een lage zon, een harde wind. Het leger van Maurits kon geen kant uit: achter was de IJzer, rechts de zee, links de duinen en voor de vijand. Het was erop of eronder. Aanvankelijk leken Maurits' dagen geteld, maar na vier uur vechten slaagde hij erin Spanje een pak rammel te geven. Dat was ongehoord. Maurits redde niet alleen zijn leger, maar ook de republiek der Zeven Verenigde Nederlanden."

Bommenregen

Noch bij de vuurtoren, noch elders in Nieuwpoort herinnert ook maar iets aan de overwinning van prins Maurits. En zij was nog wel een van de grootste die de jonge republiek tijdens de Tachtigjarige Oorlog behaalde! De roem van Maurits klom tot ongekende hoogte, al werd in de heroïsche verhalen weleens vergeten dat de strijd het leven van zeker 5000 soldaten kostte en dat de overwinning in concreto weinig opleverde.

Dat er in Nieuwpoort geen sporen van de slag meer zijn, komt volgens generaal Bernaert door een andere slag die het stadje zwaar trof: de Eerste Wereldoorlog (1914-1918). Nieuwpoort werd toen letterlijk weggevaagd. Dag in, dag uit kregen de inwoners van de Duitsers een bommenregen te verduren. "Geen steen bleef overeind", aldus Bernaert.

Nieuwpoort is na de Eerste Wereldoorlog helemaal nieuw van de grond opgetrokken. Historische gebouwen als het stadhuis, de Graanhalle en de Onze Lieve Vrouwekerk aan de Markt kregen zo veel mogelijk hun oorspronkelijke stijl terug. Her en der verschenen gedenkplaten met namen van slachtoffers aan de verwoestende loopgravenoorlog. Bij het sluizencomplex staat een groot monument voor Koning Albert I, die de Duitsers bij de IJzer staande wist te houden.

Generaal Bernaert beseft dat de Slag van Maurits bij de Nieuwpoorters minder tot de verbeelding spreekt dan bij de Nederlandse toeristen die zomers massaal op bezoek komen. "Voor Nederland heeft Nieuwpoort 1600 zowat dezelfde symbolische betekenis als de Guldensporenslag 1302 voor Vlaanderen", zegt de generaal.

Toch vindt Bernaert een grootschalige herdenking door de Belgen dit jaar op z'n plaats. De generaal is zelf de stuwende kracht achter tal van festiviteiten die op stapel staan. Zo wordt eind deze maand een tentoonstelling in de Stadshalle geopend. Het gemeentebestuur vernoemt een park in Nieuwpoort-Bad naar prins Maurits. Voor hem is een standbeeld in de maak, dat op 1 juli wordt onthuld. De Belgische krijgsmacht organiseert dan een parade.

Veldpredikers

Generaal Bernaert, die krijgsgeschiedenis doceerde, wordt niet moe om de oorlogshandelingen op die gedenkwaardige zondag in 1600 uit de doeken te doen. Hij begint zijn verhaal met Johan van Oldenbarnevelt, het staatshoofd van de jonge republiek, die prins Maurits opdracht gaf in twee kuststeden, Nieuwpoort en Duinkerken, de kapers uit te roken. Zij brachten de Hollandse handelsvloot zware schade toe.

Begin juni 1600 beslisten de Staten-Generaal het plan van Van Oldenbarnevelt uit te voeren. Maurits, de tweede zoon van Willem van Oranje, kreeg het bevel over het leger in handen. De prins, toen 33 jaar oud, nam de opdracht met tegenzin aan, zegt Bernaert. "Maurits en zijn neef, Willem-Lodewijk van Nassau, vonden het veel te gewaagd. Volgens hen was het Spaanse leger sterker dan de statenleden dachten."

Een van de veldpredikers die met Maurits meeging, was Johannes Wttenbogaert, de latere spreekbuis van de remonstranten. Op dat moment had hij warme vrienschapsbanden met Maurits. Later, toen in de Nederlandse kerk een hooglopende tweestrijd ontbrandde, zou de prins de banden met Wttenbogaert radicaal verbreken en dede kant kiezen van de contraremonstranten.

Verrassing

Maurits' tegenzin nam bij de voorbereidingen alleen maar toe. Een leger stond snel op de been: in totaal 13.000 infanteristen, 2700 ruiters en 2800 man hulppersoneel werden in de haven van Rammekens ingescheept. Maar een stevige wind vanuit het zuidwesten zorgde voor langdurig oponthoud. Na een week was het geduld van de prins op -de aanval moest een verrassing zijn en langer wachten was daarom onverantwoord.

Maurits wijzigde zijn plan. Hij stuurde zijn leger niet rechtstreeks per schip naar Oostende om vandaaruit naar Nieuwpoort en Duinkerken op te rukken, maar besloot de infanteristen met 1300 platbodems onder begeleiding van een oorlogsvloot over te zetten naar Zeeuws-Vlaanderen en vandaaruit te voet naar de kuststeden te marcheren. De vloot zou ondertussen naar Oostende varen voor logistieke ondersteuning.

Op 21 en 22 juni kwam het leger aan bij Philippine. Het begon vervolgens aan een mars die de geschiedenis zou ingaan als "de grote tocht". Bernaert heeft berekend dat de kolonne zeker 16 kilometer lang moet zijn geweest. "Kleermakers, vrouwen en kinderen, kooplui, hoefsmeden, iedereen-met-van-alles-en-nog-wat volgde."

De tocht ging over smalle, modderige wegen en veranderde gaandeweg in een drama wegens gebrek aan betrouwbare landkaarten en gidsen. Dat kwam het moreel van de soldaten bepaald niet ten goede. Tot overmaat van ramp ontstond er ook nog een tekort aan water. De putten konden de behoefte van duizenden mannen en paarden niet aan. Afgemat bereikte het leger Nieuwpoort.

Slagveld

De volgende dag zou het beleg van het stadje beginnen. Maar dat pakte anders uit. Want ondertussen was de rooms-katholieke aartshertog Albrecht van Habsburg -gehuwd met Isabella, dochter van Philips II- tot in de puntjes geïnformeerd over Maurits' handelingen. Vanuit Gent zette hij met een leger van 12.000 geoefende soldaten de achtervolging in. Op 2 juli naderden zijn troepen de duinenrij van Nieuwpoort.

Het bericht van Albrechts opmars bracht grote ontsteltenis bij Maurits teweeg. Toch koos hij voor de confrontatie. "Maurits was zeer ongerust", aldus Bernaert. "En hij zat ook in nauwe schoentjes: achter hem was de IJzer, aan zijn rechterhand de duinen en links de zee. Hij heeft toen alle soldaten trouw laten zweren. De vloot stuurde hij weg, zodat niemand kon vluchten. Het zou een strijd op leven en dood worden."

Om half vier 's middags barstten de gevechten in volle hevigheid los. Duizenden mannen op anderhalve vierkante kilometer hakten op elkaar in. "Het slagveld was binnen de kortste keren in rook gehuld. Het vechten was sowieso al zwaar: een musket woog al gauw 10 kilo. Vanwege de vloed vond de strijd bovendien in de duinen plaats. Dat maakte het alleen nog maar zwaarder. De mannen vochten in linies: als de eerste lijn was uitgeput, kwam de tweede in actie. De strijd was zeer bloedig. Het zand was ongetwijfeld rood gekleurd."

Om half zeven leek de toestand voor Maurits wanhopig: een deel van zijn manschappen was al in de zee gedreven. Op dat kritieke moment deed een strategische zet zijn kansen keren: de prins schakelde drie 'verse' eskadrons ruiters in. Hij had die al die tijd achter de hand gehouden. Zodra de mannen zich in de strijd wierpen, brak er onder de Spanjaarden paniek uit. De soldaten sloegen massaal op de vlucht. Albrecht wist ternauwernood te ontsnappen. Zijn witte sierpaard, met lange, tot op de grond hangende manen, werd buitgemaakt.

Na de strijd viel Maurits in het zand en deed op zijn knieën een dankgebed : "O Heere, wat zijn wij arme, zondige mensen, dat Gij ons heden, tot eer en glorie van Uw naam, zodanig geluk meedeelt. U zij de roem en dank tot in eeuwigheid."

Feestelijk banket

Maurits dwong door de overwinning bij vriend en vijand groot respect af. Zijn naam werd voortaan in heel Europa met ontzag genoemd. De zege werd overal in het land gevierd. Maurits zelf kreeg een dag later in Oostende door Oldenbarnevelt een feestelijk banket aangeboden.

De raadpensionaris en de staten kan een flinke portie overmoed worden aangerekend, stelt Bernaert vast. "Ze offerden de militaire realiteit op aan politiek-economisch opportunisme." Volgens de generaal is het onbegrijpelijk dat de staten na de overwinning eisten dat het beleg van Nieuwpoort werd hervat. "Eens te meer werden de vijandelijke mogelijkheden onderschat", vindt de generaal.

De Slag bij Nieuwpoort mag Maurits veel roem hebben opgeleverd, concrete resultaten werden niet geboekt. Nieuwpoort en Duinkerken bleken een brug te ver. Bernaert: "De staatsen belegerden opnieuw de stad, maar konden haar, wegens de overstroomde polders, niet innemen. Een week later werd het beleg afgeblazen en keerde Maurits onverrichterzake naar het noorden terug. De grote tocht door Vlaanderen was mislukt."

Gevaarlijke klip

Toch had de afloop veel slechter kunnen zijn. In feite heeft Maurits bij Nieuwpoort het voortbestaan van de jonge republiek gered, zegt Bernaert. "Als de prins had verloren, was de weg voor het Spaanse leger naar de Nederlanden bij wijze van spreken gebaand. Bij een nederlaag zou immers het grootste deel van het militaire potentieel vernietigd zijn en de republiek ten dode opgeschreven. Nieuwpoort was een gevaarlijke klip waarop de republiek bijna schipbreuk liep."

Dat laatste is ook de reden waarom de slag eeuwenlang in het geheugen van de Hollanders werd gegrift: 1600 - Slag bij Nieuwpoort, een van de hoogtepunten in de Tachtigjarige Oorlog. "O strand van Nieuwpoort", dichtte Isaäc da Costa ooit, "waar der helden blinkend bloed in 's lands gedenkrol schreef: "Ja, God bleef Neêrland goed!""

En mr. Groen van Prinsterer schreef: "In vreugde en vreze beide werd God eendrachtiglijk gedankt en geloofd; met één mond bekende ieder man, dat Zijn oog voor het land gewaakt en de ondergang van religie en policie genadelijk afgewend had."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 16 juni 2000

Reformatorisch Dagblad | 22 Pagina's

1600: Slag van Maurits

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 16 juni 2000

Reformatorisch Dagblad | 22 Pagina's

PDF Bekijken