Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Een dirigent achter de klavieren

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Een dirigent achter de klavieren

VOGG-voorzitter Jan Wisse: Kwaliteit van organist kun je aan gemeentezang afmeten

7 minuten leestijd

De Vereniging Organisten Gereformeerde Gemeenten (VOGG) bestaat vijftig jaar. Sommige organisten bestempelen de vereniging nog steeds als een neobarokke, wat elitaire club. Wie echter denkt dat alleen muzikanten met oogkleppen op lid zijn, doet er goed aan zaterdag de jubileumdag te bezoeken. In de Amsterdamse Wester klinkt dan muziek van zowel Jan Zwart en Feike Asma als van Klaas Bolt, Cor Kee en Kees van Eersel. Volgens Jan Wisse, zelf groot liefhebber van Frans-romantisch repertoire, wil de VOGG zich breed oriënteren: "Onze activiteiten moeten aansluiten bij de amateur-organist."

Jan Wisse, sinds 1996 voorzitter van de VOGG, steekt zijn voorkeur voor de Frans-romantische muziek -onder meer Franck, Widor, Duruflé en Messiaen- niet onder stoelen of banken. "De brede klanken, de harmonisaties en de warme registraties waar deze muziek om vraagt, spreken me aan. Toch speel ik met evenveel plezier Buxtehude, Bach of Reger. Sweelinck spreekt me minder aan."

Wisse studeerde orgel bij Johann Th. Lemckert aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag. Na het behalen van de diploma's Docerend en Uitvoerend Musicus stak hij aan het Parijse conservatorium zijn licht op bij Marie-Louise Langlais. Hij is organist van de gereformeerde gemeente van Aagtekerke, dirigeert twee jongerenkoren, heeft een lespraktijk en geeft concerten. Hij weet van de vraagtekens die sommigen binnen de VOGG bij Frans-romantische orgelwerken zetten, omdat deze een rooms karakter zouden hebben. "Composities van Widor of Franck zijn voor mij geen roomse muziek. Net zo min als een preludium van Bach lutherse muziek is. Ik heb geen moeite met liturgische muziek als "La Nativité" van Messiaen, omdat dit werk over de geboorte van Jezus gaat. De grens ligt voor mij bij composities waarin bijvoorbeeld de Mariaverering centraal staat."

Tijdens de eredienst verloochent Jan Wisse zijn muzikale smaak niet. "Mijn Frans-romantische voorkeur vertaalt zich dan onder meer in de keuze van registers en in de voorspelen. Ik vind het belangrijk tijdens de dienst afwisseling te bieden, door bijvoorbeeld een voorspel in een romantische sfeer à la Franck, één in een modern jasje en een gemakkelijk in het gehoor liggende inleiding op de psalm te brengen."

Moet er per se een professioneel musicus aan het roer van de VOGG staan?

"Het is waardevol dat een voorzitter midden in de orgelwereld staat, kennis van veel stijlen heeft. Om je een oordeel over kunst te kunnen vormen, moet je weten wat er speelt, om vandaaruit na te kunnen gaan wat al dan niet interessant voor de leden is. Mijn literatuurkennis komt me ook op andere terreinen van pas. Wanneer ik vraagtekens heb bij iemands orgelspel of bij muziekbundels die we uitgeven, moet ik dat kunnen beargumenteren. Daarnaast is het bijvoorbeeld nodig om aan kunnen geven wat tijdens de cursus Kerkelijk Orgelspel aan bod moet komen."

Wetenschappelijk

Doel van de VOGG is voorlichting op het gebied van kerkmuziek te geven, onder meer via de cursus Kerkelijk Orgelspel. Een kerkelijke gemeente kan een beroep op de orgelbouwcommissie doen. Deze commissie geeft voorlichting en aanwijzingen bij orgelbouw en restauratie. Wanneer er een vacature ontstaat, beoordeelt de examencommissie van de vereniging desgewenst de geschiktheid van sollicitanten. De VOGG richt zich met haar activiteiten voornamelijk op de Gereformeerde Gemeenten, maar is desgewenst ook werkzaam binnen aanverwante kerkgenootschappen.

Hoe denkt de VOGG over het functioneren van een organist binnen de eredienst?

"Tegenwoordig willen veel mensen passende, haast wetenschappelijke antwoorden horen. Ze verlangen van mij als VOGG-voorzitter dat ik exact aangeef hoe de samenzang begeleid moet worden. Dat kan ik niet, omdat muziek een kunstuiting is, die je niet in een dogma kunt vangen. Je mag muziek niet met de belijdenis, waarin het hart van de kerk is verwoord, vergelijken. Kunst is altijd in ontwikkeling.

Een organist moet zelf van zingen houden, zelf ervaren hoe het is om gemeentelid te zijn. Zijn kwaliteiten kun je aan de kwaliteit van de gemeentezang afmeten. Als een gemeente slecht zingt, mag een organist nooit met een beschuldigende vinger richting gemeenteleden wijzen. Hij moet de hand in eigen boezem steken. Naarmate randvoorwaarden als het kerkgebouw, de akoestiek en de kwaliteit van het orgel slechter zijn, wordt er meer creativiteit van een organist gevraagd.

Hij moet stimuleren, zorgen dat de gemeente aan het zingen raakt. Hij is als het ware een dirigent. Omdat hij geen gebaren kan maken, je zijn gezicht niet kunt zien, dient een organist op een andere manier duidelijk te maken wat hij wil. Via tempo, harmonisatie en registerkeuze, waarbij altijd het karakter van de psalm in het oog wordt gehouden. Als het goed is, is het hoorbaar of een gemeente een boete- of een lofpsalm zingt. Een intriest vers als Psalm 79 vers 1, "Getrouwe God, de heid'nen zijn gekomen", zal dan nooit uit volle borst gezongen worden. Ik kies in zo'n geval voor wrange akkoorden, die de tekst onderstrepen. Dit roept soms reacties op, maar gemeenteleden kunnen het wel plaatsen."

Smaak

Muziek in de eredienst wordt te vaak als iets vrijblijvends gezien, vindt Wisse. "De organist is als het goed is heel actief. Functioneren binnen de eredienst is geen hobbyisme. Ik wil daarmee niet zeggen dat er alleen beroepsmusici op de orgelbank mogen plaatsnemen. Wel moet een organist alles wat de gemeentezang vraagt, beheersen. Smaak speelt daarbij geen rol. Een organist dient zich breed te oriënteren. Hij mag geen eenzijdige ontwikkeling hebben, die bijvoorbeeld stopt bij Van Noordt en Bolt of bij Asma en Schippers. Zowel het non-legato- als het legatospel is immers nodig om de gemeente te sturen."

Stellig: "Het mag nooit de bedoeling zijn de kerkganger te laten horen hoe goed je bent, jezelf te verkopen. Ik besef wel dat het een moeilijk terrein is. Als je bij een lofzang meer uit de kast haalt, krijg je wel eens te horen dat je een concert geeft. Het criterium blijft echter dat orgelspel functioneel is."

Diverse organisten binnen de Gereformeerde Gemeenten vinden de VOGG een elitaire club. Bij anderen leeft nog steeds het beeld dat de vereniging neobarokke idealen -scherpe orgels en koelbloedige muziek- nastreeft. Wisse: "Laat ik vooropstellen dat ik graag heb dat leden meedenken en hun positieve en negatieve reacties bij ons neerleggen. Mijn ideaal is een levendige vereniging. Het is jammer dat mensen soms eerst boos worden en daarna pas reageren. Laat ze hun ideeën eerder droppen.

Tegenstellingen

Kritiek leggen we niet naast ons neer. Een voorbeeld is de invulling van de partitabundel. Opmerkingen over moeilijkheidsgraad en stijl worden meegenomen. In onze jubileumbundel staat bijvoorbeeld zowel muziek die op een eenklaviers orgel als werk dat op een groter instrument uitgevoerd kan worden."

De VOGG-voorzitter onderkent dat het moeilijk is van een imago af te komen. "Het is moeilijk zaken in de juiste context te plaatsen. In de jaren zestig en zeventig, de tijd van de neobarok, waren de tegenstellingen op alle fronten scherper. Nu is dat veel minder, ook binnen de VOGG. Het is voor mij daarom veel te kort door de bocht om het verleden als fout te bestempelen. Onze huidige visie is onder meer in ons verenigingsblad Kerk & Muziek terug te vinden, dat we uit willen bouwen door meer artikelen voor een brede doelgroep te brengen. In het laatste nummer komen onder meer Klaas Bolt en Klaas Jan Mulder aan bod."

De opkomst bij activiteiten, onder meer excursies, is matig. Hoe gaat de vereniging slapende leden activeren?

"Door het roer om te gooien. De verschillende afdelingen organiseren steeds vaker praktijkgerichte workshops. Voorbeelden? Een symposium over muziekinstrumenten, Albert Clement over de acht 'kleintjes' van Bach, Jaap Zwart jr. over Jan Zwart en tijdgenoten, Geert Bierling over zijn koraalvoorspelen en René Nijsse over orgelbouw. We merken aan de betere opkomst dat deze opzet aanslaat. Onze intentie is activiteiten te organiseren die aansluiten bij de amateur-organist en hem de mogelijkheid bieden zich breed te oriënteren. Excursies zullen niet verdwijnen, omdat (jonge) organisten daarmee de gelegenheid krijgen orgels te bespelen die gewoonlijk niet toegankelijk zijn."

Gemeentezang

Komende zaterdag wil de VOGG laten horen waar ze anno 2000 voor staat. 's Morgens houdt ds. C. J. Meeuse een inleiding over begeleiding van de gemeentezang. C. W. P. Oostenbrugge, directeur van Flentrop Orgelbouw, belicht daarna de ontwikkeling van de Nederlandse orgelbouw in de laatste eeuw. De organisten Jos van der Kooy, Dick Sanderman en Jaap Zwart jr. verzorgen de middagbijeenkomst in de Amsterdamse Westerkerk. Zij spelen composities van onder anderen Feike Asma, Jan Zwart, Willem Mudde, Cor Kee, Piet Post, Adriaan C. Schuurman, Klaas Bolt, Kees van Eersel en Bernard Winsemius. De werken worden kort toegelicht en afgewisseld met samenzang en improvisaties. Beide bijeenkomsten zijn voor iedereen toegankelijk.

Jan Wisse: "De invulling van deze dag maakt duidelijk dat onze vereniging zich inzet voor orgels, organisten en gemeentezang."

De ochtendbijeenkomst in de evangelisatiepost Simon de Looier, Looiersgracht 70-72 te Amsterdam begint om 10.00 uur. De middagbijeenkomst in de Amsterdamse Westerkerk begint om 13.45 uur.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van maandag 18 september 2000

Reformatorisch Dagblad | 18 Pagina's

Een dirigent achter de klavieren

Bekijk de hele uitgave van maandag 18 september 2000

Reformatorisch Dagblad | 18 Pagina's

PDF Bekijken