Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Onpersoonlijke machten als bedreiging

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Onpersoonlijke machten als bedreiging

Normatieve verwording belangrijker dan vrees voor 'machtsovername'

9 minuten leestijd

Techniek vervangt vaak mensen. Dat bleek een paar weken geleden bij het zinken van een Griekse veerboot. De ramp met de Express Samina bij het eiland Paros kostte tientallen mensen het leven. Op het moment van de catastrofe bevond zich niemand van de bemanning op de brug. In de luchtvaart kan een automatische piloot de vlieger ontlasten. Op een schip kan toegepaste exacte wetenschap de rol van de stuurman overnemen. Alleen indien hij bewilligt. Hoe bang moet de mensheid zijn voor een situatie dat onpersoonlijke machten het roer overnemen? Via robots, computers en wereldwijde netwerken?

Techniek vervangt vaak mensen. Wie een telefoonnummer draait en zijn persoonlijk nummer intoetst bij de Flying Dutchman Helpdesk -een KLM-voordeel ten dienste van veelvuldig vliegende reizigers- verneemt via een sprekende computer zijn puntensaldo. Zelfs als het ding zich zou vergissen, is dat niet catastrofaal, maar tamelijk onschuldig. Hetzelfde valt te zeggen van veel andere technische voorzieningen. Zoals belparkeren. Dat was een van de nieuwigheden op de in april geopende beurs Intertraffic2000. Of de vervolgproef met intelligente snelheidsaanpassing (ISA) zoals de provincie Noord-Brabant die wil houden.

Soms blijkt de zaak riskanter. Een snelheidsbegrenzer zoals cruise control biedt de automobilist op lange afstand als het niet te druk is uitnemend comfort. Maar zoals een voet van het rempedaal kan afschieten en onverwacht gas kan geven, kan er ook met cruise control iets misgaan. Ongeacht de vraag of een zanger in Amsterdam, Bakker, die enige tijd geleden iemand onbedoeld doodreed met zijn auto, gelijk had toen hij vertelde dat zijn wagen "op hol was geslagen."

Techniek als gave

Het was allemaal anders bedoeld. "De zin der techniek is veelomvattend en rijk" schrijft dr. ir. E. Schuurman in "Techniek: middel of moloch?" "Daartoe behoort onder andere de bevrijding van lichamelijke en geestelijke routine-arbeid, de hulpverlening bij het keren van de aanvallen van de natuur, het lenigen van velerlei nood, het opheffen van lasten, het vrijmaken van tijd, het bevorderen van rust, het ontwikkelen van nieuwe mogelijkheden, waardoor de cultuur zich ontsluit."

En de Engelse biochemicus en priester Arthur R. Peacocke, die op zich tamelijk liberaal lijkt, wordt in zijn "Van DNA tot God" bijna lyrisch. Evolutionisten kijken met bewondering naar de veronderstelde ontwikkelingen. Peacocke: "De wetenschappen staan vanwege hun draagwijdte en verscheidenheid een perspectief op de wereld toe waarvan de volledige emotionele en poëtische kracht slechts door een twintigste-eeuwse Dante onder woorden gebracht kunnen worden (...) Zo scherpt de wetenschap de vraag aan: Wat voor soort heelal is dit, dat de oorspronkelijke fluctuatie in een quantumveld en de oermassa aan baryonen, quarks, neutronen en lichtquanta zich in een eeuwigheid van tijd door hun eigen ingebouwde potentialiteit en vorm, kan ontwikkelen tot menselijke wezens die waarden zoals waarheid, schoonheid en goedheid aannemen en een Mozart kunnen worden, een Einstein - of zelfs een Jezus van Nazareth?"

Techniek heeft als gave een zekere onschuld. God beoogde in volmaakte zuiverheid met alles wat hij gaf Zijn eigen eer. Maar de kwestie is: Op welke manier gebruikt het in zonde gevallen schepsel de door God geboden mogelijkheden? Daar gaat het fout met de techniek. Ook met robots, computers en netwerken. Dat heeft iets van een doem, een vloek, een oordeel. De schepping zucht door menselijke schuld.

Gevaarlijke gave

De gave kan tot gevaar verworden. Het feit dat techniek mensen vervangt of taken overneemt kan het leven ingrijpend wijzigen. De Industriële Revolutie was verantwoordelijk voor een soort van fabrieksproletariaat. Gedurende vele jaren was er sprake van uiterst slechte arbeidsomstandigheden. Fabrieken waren bedompt en kenden onvoldoende veiligheidsvoorschriften. Ze bleken soms gevaarlijk. De werktijden waren lang. Aan vrouwen- en kinderarbeid viel niet te ontkomen.

Maar techniek in opmars biedt ook andere effecten. Iedereen beseft dat de mechanisering die in de achttiende eeuw op gang kwam, de stoommachine als energiebron en de elektrotechniek uit de negentiende eeuw in doorgedreven vorm niet alleen voordeel, maar ook risico's behelst. Economische groei als beleid staat ter discussie. Zij kost te veel. De zware belasting van de schepping, de uitputting van grondstoffen en energievoorraden en de schade aan lichamelijke of geestelijke gezondheid blijken velen te verontrusten.

Tegelijk geldt dat de techniek daarmee weer niet is uitgepraat. Juist het milieu vormt een nieuw groeigebied. Menselijk streven en vernuft richten zich in toenemende mate op langer gebruik van producten en op ontwikkeling van een economie waarin vervaardigde gebruiksvoorwerpen opgebouwd zijn van herwinbare materialen.

En in het krachtenveld van techniek als gave en gevaar dreigt dan de door sommigen voorziene absolute overheersing en ongenormeerde afhankelijkheid van de onpersoonlijke machten die zich via computertechnologie en wereldwijde netwerken manifesteren. In het vorige decennium ontwikkelden een paar knappe koppen, Patrick Naughton en Jonathan Payne, de programmeertaal Java. De daar destijds eveneens bij betrokken Bill Joy schreef niet lang geleden in het tijdschrift "Wired" een persoonlijk gekleurde verhandeling met als kop "Why the future doesn't need us."

Talloze vage figuren speculeerden gedurende de achterliggende tientallen jaren over streepjescodes, het getal 666 en dergelijke. Maar het verhaal van Joy is niet zomaar een stukje al of niet religieuze fantasie. Het is de boodschap van een deskundige. Hij vertelt in het artikel dat de mensheid druk bezig is onheil over zich af te roepen. Bill maakt zich zorgen over robotica, biotechnologie en nanotechnologie. Dat laatste betreft de techniek die zich tot doel stelt moleculen en atomen één voor één in een structuur of patroon te plaatsen.

Als niemand de onstuitbaar voortgaande ontwikkelingen op dit gebied een halt toeroept, zegt Joy, moet de mensheid niet vreemd opkijken als robots de mens verdringen naar de marge. Oorzaken daarachter zouden hun explosief groeiende 'intelligentie' zijn en het vermogen antwoorden te geven en hun makers tegen te spreken.

Relativering

Terughoudendheid is geboden. Computervirussen richtten mondiaal gigantische schade aan. Maar het bleek telkens weer mogelijk die te herstellen. En het ontbreekt robots aan mechanisch vernuft, aan voldoende lang werkende batterijen, aan hersens en hartstocht. Ze blijven onvergelijkbaar met mensen. "Robotica-experts zien het bouwen van een robot die zich kan reproduceren vooralsnog als een onmogelijke opdracht, veel lastiger dan het bouwen van een intelligente robot", zo schreef Dirk van Delft recent in NRC Handelsblad.

Toch valt een zekere mate van dreiging vanuit de techniek niet te ontkennen. Dat wisten we al ver voor het bestaan van de chip en de microprocessor. Mensen die in een organisatie of in de techniek een ondergeschikte detailfunctie vervullen, kunnen zich soms moeilijk aan de indruk onttrekken dat een onpersoonlijk apparaat hun voorschrijft wat zij hebben te doen.

Dr. H. van Riessen schreef reeds in 1967 in zijn "Mondigheid en de machten": "Terwijl vroeger de natuur en de traditie machten buiten de mens waren, waarvoor de mens moest zwichten en die hem maar weinig vrijheidsruimte lieten, is thans, nu wij daarvan verlost zijn door de macht, die wij zelf gevormd hebben en waarmee wij de wereld beheersen, de merkwaardige toestand ontstaan, dat dit maaksel zich met een zekere zelfstandigheid losmaakt van zijn maker, deze bindt en zich zelfs tegen hem keert." Dat is een waarschuwing. Waarbij niet valt te ontkennen dat sedert de eerste uitgave van de bedoelde studie het technisch vernuft zich stormachtig heeft ontwikkeld.

De zaak kan uit de hand lopen. Bedreiging is reëel. De vrees manifesteert zich terecht dat een mens steeds afhankelijker wordt van de techniek. Maar er bestaat een heel ander risico dan waarover mensen zich druk maken in hun vrees dat "onpersoonlijke machten" het roer overnemen. Een andere kwestie dan de beduchtheid van Bill Joy voor computergestuurde en zichzelf sturende mechanische, technische wezens die de mens naar de marge dringen. Er is -laat ik het zo zeggen- een gevaar achter het gevaar. De ethische verwording die schuiltgaat achter de misbruikte gave.

Techniek is breder dan robots, computers en internet. Ook op medisch gebied doen zich ontzagwekkende ontwikkelingen voor. Daarbij speelt de vraag of alles wat kan ook mag. Dr. W. J. Ouweneel verwijst in zijn "Operatie supermens" naar aan het eind van de jaren '70 gebruikte termen als "gynaecologisch overspel", "kunstmatige prostitutie" en "ontucht vanuit het diepvrieskolfje." En in de verdere vertechnisering van de wereld zullen mensen in toenemende mate ethische waarden en normen vergeten en grenzen overschrijden.

Secularisatie heeft onze cultuur gestempeld. Wetenschap, techniek en organisatie fungeren als aanjagers achter onze menselijke, vermeende autonomie. Daardoor laten wij ons des te meer binden aan de genoemde onpersoonlijke machten. En het meest te duchten gevaar hierin is voortgaande zedelijke ontwrichting die reeds een rol speelde toen de mens in het paradijs als God wilde zijn.

Schijnbevrijding

De zanger Keith Palmer, alias Maxim, is niet in staat een muziekinstrument te bespelen. Hij vertelde pas via een vraaggesprek hoe hij desondanks een cd maakte. Hij maakte gebruik van gedigitaliseerde geluidsfragmenten, samples. "Dat is de bevrijding die elektronica ons heeft gebracht. Je hoeft tegenwoordig alleen nog maar ideeën te hebben. Vaardigheid is overbodig. Dat heeft de muziek gedemocratiseerd."

Daar zit een diepe gedachtewereld achter. Elektronica die de mens de noodzaak ontneemt om de vaardigheden waarmee God hem schiep in praktijk te brengen en alles concentreert in lust -dat is de cultuur waarin Maxim zich beweegt-, mag hooguit schijnbevrijding heten. Aan de cd-speler zit nog een knop. Maar het eigenmachtig technicisme dat achter deze herrie schuilgaat vormt een bedreiging voor de mensheid in haar positie tegenover de Schepper.

Welke macht?

Techniek maakt het ons mogelijk kennis te maken met de nood van de wereld. Zij is ook in staat om de ellende buiten te sluiten. Door de televisie af te stemmen op een andere golflengte. Het is mogelijk, schrijft David Mol in "Onze digitale god", om via je eigen persoonlijke digitale krant je eigen wereldbeeld te scheppen. "De techniek wordt onze digitale god, die in zich zin verschaft, die de problemen oplost, die ordent. Maar diezelfde technische digitale god maakt ons als mens in het digitale tijdperk zelf tot god."

Techniek speelt soms een vervangende rol voor menselijke activiteiten. Soms is het risico daarvan te overzien. Als een kapitein niet op de brug staat, terwijl zijn veerboot op een rots loopt. Hoe bang moet de mensheid zijn voor een situatie dat onpersoonlijke machten het roer overnemen? Die angst mag niet primair zich mogelijk verzelfstandigende robots betreffen. De 'vader' van Java ten spijt. Maar waar de techniek aansluiting zoekt en vindt bij het innerlijk bederf van een mens die God verliet, vormt dat de eerste reden tot ongerustheid.

Uiteindelijk zal de autonomie van de boze machten buiten ons ook slechts schijn blijken. Wie bij de kern blijft -afhankelijkheid van God- overleeft alle machtsovernamen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 14 oktober 2000

Reformatorisch Dagblad | 44 Pagina's

Onpersoonlijke machten als bedreiging

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 14 oktober 2000

Reformatorisch Dagblad | 44 Pagina's

PDF Bekijken