Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Jan van Riebeeck als hete aardappel

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Jan van Riebeeck als hete aardappel

Zuid-Afrika geeft hedendaagse invulling aan herdenking 350 jaar Europese beschaving

11 minuten leestijd

Zes mensen kwamen er op 6 april dit jaar naar de jaarlijkse herdenking bij het standbeeld van Jan van Riebeeck in Kaapstad. Zes! Het tekent de houding van de huidige Zuid-Afrikaanse regering tegenover de stichter van de kolonie bij Kaap de Goede Hoop. Terwijl het derde eeuwfeest van Van Riebeecks landing nog uitgebreid werd herdacht, is het nu, vijftig jaar later, nogal stil rond de VOC-pionier.

L. Vogelaar

"Van Riebeeck behoort in de politiek tot de hete aardappelen: men wil zich er niet aan branden," zegt provoost H. Clark plastisch. In Kasteel de Goede Hoop, in het centrum van Kaapstad, houdt hij toezicht op de collectie van W. Fehr, voor het geval de bordjes "Moet asb. nie die toonstukken aanraak nie" onvoldoende effect sorteren.

Fehr (1892-1968), een koopman van Duitse afkomst, verzamelde uit belangstelling voor de historie van zijn familie en haar tweede vaderland tal van meubels en andere snuisterijen uit de geschiedenis van de Kaapkolonie: een Hollandse bronzen klok uit 1776, een Kaapse stinkhout versterrusbank, een Hollandse eikenhouten "laaikas" (ladenkast), een al even Nederlands koperen doopvont en nog tal van antiquiteiten meer.

Omstreden

In 1952 is de collectie in het museum te pronk gezet als onderdeel van een grootscheepse herdenking van het feit dat Jan van Riebeeck precies drie eeuwen eerder een Nederlandse nederzetting in Zuid-Afrika stichtte. Dit jaar pakt Zuid-Afrika echter niet zo breed uit. Van Riebeeck is een omstreden figuur geworden. In het dagblad Beeld werd hij onlangs afgeschilderd als racist. Voor anderen blijft hij echter de pionier die Zuid-Afrika de gereformeerde religie en de christelijke beschaving bracht, waardoor de opbouw van een welvarende samenleving begon en inheemse volken met Gods Woord in aanraking gebracht werden.

Clark kan weinig waardering voor de houding van zijn regering opbrengen. "Geschiedenis is geschiedenis. Sommige dingen waren slecht. Dat zij dan zo, maar je moet de historie niet doodzwijgen. Van Riebeeck kwam uit West-Europa en dat wordt gelieerd met kolonialisme en dús is het voor de huidige regering per definitie slecht."

De provoost, zelf van Britse afkomst, vindt dat zwaar overtrokken. "Je moet de geschiedenis gewoon nemen zoals die is. In Amerika zijn er nu mensen die van de overheid schadevergoeding eisen omdat hun betbetbetovergrootouders slaven waren. Silly; raar! Het heeft me erg verbaasd dat er zo weinig gedaan wordt aan 350 jaar Van Riebeeck."

"Ons ou-Kaapie" is vol geschiedenis, zegt een van de beheersters in het hotel waar ik bivakkeer. "En geschiedenis heeft toch niets te maken met hoe de politiek er nu over denkt? Het is onbegrijpelijk dat er zo weinig aan "Van Riebeeck" gedaan wordt."

Schipbreuk

Kaap de Goede Hoop is niet het zuidelijkste punt van Afrika, zoals vaak gedacht wordt. Die eer heeft Kaap Agulhas, 220 kilometer oostelijker. Daar ontmoeten de Indische en de Atlantische Oceaan elkaar, voor koloniale schepen een mijlpaal tijdens de lange reis van Nederland naar Indië of andersom. Kaap de Goede Hoop is het volgende schiereiland en daar boog de vaarweg af naar het noorden. De minstens 23 scheepswrakken die hier voor de kust liggen, tonen aan dat navigeren hier vanwege de vele mistbanken geen peulenschil was.

Bartholomeüs Diaz ontdekte de Kaap in 1488. De Portugese koning Johannes II noemde het schiereiland later Kaap de Goede Hoop. De rotsen torenen zo'n 240 meter boven de zeespiegel uit.

In 1647 verging het Nederlandse schip Nieuw Haerlem hier voor de kust. De opvarenden bouwden op het land een klein fort. Ze moesten bijna een jaar wachten voordat een vloot van twaalf schepen onder commando van W. G. de Jong hen oppikte en naar huis bracht.

Aan boord van een van deze schepen was Jan van Riebeeck. Hij kreeg enkele jaren later van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) de opdracht in de omgeving van de Kaap een verversingspost te stichten, die de voorbijvarende schepen van verse groenten, vers vlees en helder water zou kunnen voorzien. Voor kolonisatie had de VOC weinig belangstelling, hoewel enkele schipbreukelingen hadden aangedrongen op het vestigen van een handelspost. Toch zou uit de verversingspost uiteindelijk een kolonie en zelfs een hele natie groeien. De inlandse bevolking bleek niet in staat de benodigde levensmiddelen te leveren en daarom werden steeds meer Europese kolonisten naar de Kaap gehaald.

Kolonie

Majestueus en donker rijst achter Kaapstad de Tafelberg op, 1086 meter hoog. 's Zomers vouwen zich vaak dikke witte wolken als een tafellaken over de platte berg heen, doordat de vochtige zuidoostenwind hier koelere lucht ontmoet. Aan de noordkant van de ruige bergkam tuimelen de wolken naar beneden.

Aan de voet van de Tafelberg bevond zich de baai waar Van Riebeeck arriveerde met de negentig mensen die de maandenlange zeereis aan boord van de Dromedaris, de Reijer, de Oliphant, de Goede Hoop en de Walvisch hadden overleefd. In het nieuwe foerage- en steunpunt bouwde hij een fort "op een seer bequaem ende hooghachtigh vlacq pleijn van redelijcke aerde", gelegen "dicht aen de Soete rivier."

Van Riebeeck en zijn mannen bouwden ook een ziekenhuis en legden tuinen aan voor het verbouwen van groenten en fruit. De vroegere Compagniestuin is nu een schaduwrijk park. In het binnenland hield men vee, al werd dat ook wel -in ruil voor koper, tabak en pijpen- gekocht van de Khoikhoi (de Hottentotten).

Omdat de opbrengst van land- en tuinbouw niet toereikend was voor het bevoorraden van de schepen, gaf de VOC in 1657 een deel van zijn land uit handen, waardoor VOC-personeelsleden als "vrijburgers" eigen boerderijen konden stichten. In de loop van de volgende eeuwen vestigden de boeren zich steeds oostelijker, waardoor ook de grens van de Kaapkolonie steeds verder naar het oosten verschoof. Een groot deel van het werk werd verricht door de slaven die uit andere Afrikaanse landen, Zuidoost-Azië en India geïmporteerd werden.

Toen Van Riebeeck met de grote Statenbijbel in zijn handen voet aan wal zette, knielde hij op het strand, bad en legde de gelofte af het christelijk geloof in de nieuwe kolonie te zullen bevorderen. De herdenking van 350 jaar "Van Riebeeck" is dan ook tegelijkertijd de herdenking van 350 jaar christendom in Zuid-Afrika. Eerder hadden Portugezen al enkele zendingsposten langs de Zuid-Afrikaanse kust gesticht, maar die waren al snel weer verdwenen.

Precies twee jaar na zijn komst tekende Van Riebeeck de gelofte in zijn dagboek op dat 6 april voortaan een dank- en biddag zou zijn, zodat volgende generaties niet zouden vergeten welke zegeningen God geschonken had.

Kleinschalig

In 1998 richtte een groot aantal organisaties het forum "VOC 2002 Zuid-Afrika" op. Het presenteerde in 2000 een ambitieus plan voor een reeks herdenkingsactiviteiten, dat werd voorgelegd aan het nationale departement van Kunst, Cultuur, Wetenschap en Technologie.

Dat hulde zich echter lange tijd in diepe stilte. Uiteindelijk liet het ministerie weten dat de regering zich bij de herdenking niet zozeer wilde richten op wat Van Riebeeck tot stand bracht, maar vooral "op die lang pad wat sedert Van Riebeeck se koms op 6 april 1652 geloop is." De activiteiten richtten zich dan ook bewust niet op 6 april, maar zijn over het hele jaar uitgesmeerd. De regering wilde alle bevolkingsgroepen erbij betrekken en nadrukkelijk aandacht besteden aan het lot van de zwarte volken tijdens de kolonisatieperiode. Daarbij moet in beeld komen hoe het land groeide van verdrukking naar vrijheid.

Het gevolg was dat het forum "VOC 2002 Zuid-Afrika" eind 2000 werd ontbonden. De activiteiten die uiteindelijk op touw gezet werden, hadden een kleinschalig karakter: een conferentie van de Stigting VOC over de VOC-geschiedenis, kerkelijke samenkomsten, een reizende tentoonstelling van de Kaapse Museumdienst, een kunsttentoonstelling rond de Tafelberg, de presentatie van een cd-rom met VOC-documenten, en een seminar van de Universiteit van Stellenbosch over taal en letterkunde in de VOC-periode.

Nieuwe richtingen

Kaapstad richt zich bij de viering van haar 350-jarig bestaan vooral op de bijdrage die de verschillende bevolkingsgroepen aan de opbouw van de stad geleverd hebben. De geschiedenis van de Kaap is er een van onderdrukking én bevrijding en daarom wordt op de komst van de Europese kolonisten met gemengde gevoelens teruggezien, aldus burgemeester G. Morkel. De herdenking moet dan ook vooral dienen als een stimulans voor verdere groei van de stad. De vorige burgemeester, P. Marais (nu premier van de provincie West-Kaap), heeft de huidige gedachtegang kernachtig samengevat: "Hoewel de historische elementen van zo'n herdenking belangrijk zijn, kun je je beter richten op de Kaap van vandaag, met een oog op de toekomst."

De Iziko-musea in Kaapstad kondigden de keuze voor "nieuwe richtingen in de sociale geschiedenis" aan. Oude gebouwen als het kasteel, het Koopmans-De Wethuis, Rust en Vreugd, Groot Constantia, het Bertramhuis en het Bo-Kaapmuseum zullen "vanuit nieuwe perspectieven worden geïnterpreteerd", waardoor "meerdere groepen belangstellenden worden aangetrokken, onderwezen en geïnspireerd."

De geringe aandacht voor Van Riebeeck en de herinterpretatie van de geschiedenis is lang niet tot ieders genoegen. "Van Riebeeck sal onder die regverdige mense erken word vir die groot taak wat hy hier kom verrig het en wat gelei het tot die ontstaan van 'n Christelik beskaafde volk", schreef een Afrikaner. "Vandag eer ons as Afrikaners Van Riebeeck en sy handjievol manne wat die harde neut van Afrika kom kraak het. Dit was verseker nie tevergeefs nie."

Kasteel

Als een bewijs dat het verleden niet weg te poetsen is, torenen de muren van Kasteel de Goede Hoop boven het stadsgewoel uit. Buiten de burcht gonst de 21e eeuw. Twee zwarte jongetjes heffen hun bedelende handen smekend op. Een van hen heeft met rode verf 'wonden' op zijn gezicht aangebracht om zijn erbarmelijke toestand extra te accentueren.

Anders dan in de kolonie die Van Riebeeck stichtte, zijn de zwarte inwoners in Kaapstad nu verreweg in de meerderheid. Ze hangen op elke straathoek rond, schelden elkaar op de markt de huid vol of doen dienst als parkeerwacht, door het gemeentebestuur of door zichzelf aangesteld, dat is niet altijd helemaal duidelijk. Wie het waagt een parkeerplaats in de buurt van het kasteel te zoeken, wordt onmiddellijk 'begeleid' door enkele luid schreeuwende mannen die om de auto heen springen, met hun handen aangeven hoeveel ruimte er nog is en vol goed vertrouwen zelf in die ruimte tussen de auto's gaan staan. Met veel bombarie stellen ze zich voor: "I'm Joseph!"

Bewogen geschiedenis

Op de hoeken van het kasteel bevinden zich de bolwerken Catzenellenbogen, Nassau, Oranje, Leerdam en Buuren. Vanuit deze vooruitstekende steenmassa's kon een kruisvuur langs de muren gelegd worden. De oude kanonnen staan nu dreigend op hypermoderne kantoorgebouwen gericht.

Op bolwerk Leerdam wapperen zes vlaggen: symbolisch voor de wijzigingen in het staatsbestel die het land doorstond: vanaf 1652 een Nederlandse post, in 1795 veroverd door Engeland, van 1803 tot 1806 weer even in Nederlandse handen, daarna opnieuw onder Engelse banier. In 1928 kreeg Zuid-Afrika haar eigen vlag. De overname van de regering door zwarte politici in 1994, met de nieuwe vlag die toen in gebruik genomen werd, markeert voorlopig de laatste koerswending.

Tijdens een restauratie van het kasteel werden de fundamenten van 't Bakhuys ontdekt en gereconstrueerd. De kasteelpoort verraadt de invloed van het Hollands classicisme. Het torentje erbovenop kreeg in 1697 een klok, in Amsterdam gegoten door Claude Fremy. Dik drie eeuwen later hangt de klok nog aan de originele houten balken.

Kustlijn

In de kelder van het museum is nog een stuk te zien van de stenen waterloop die Van Riebeeck liet aanleggen naar zijn fort van modder, hout en gras. Achter het fort werd vanaf 1666 het huidige kasteel gebouwd. Het fort werd vijftien jaar later afgebroken. Het kasteel is nu het oudste gebouw van Zuid-Afrika.

Ongeveer op de plaats waar Van Riebeeck en zijn vrouw voet aan land zetten, staan nu hun standbeelden: temidden van het drukke stadsverkeer, want de kustlijn is de achterliggende eeuwen honderden meters opgeschoven.

De nederzetting rond Kasteel de Goede Hoop is lange tijd klein gebleven. Zo klein dat de straten niet eens een naam kregen. Pas na 1750 kwam de groei erin. Sporen van het verleden zijn er niet alleen in de stad, maar ook daarbuiten. Veel VOC-schepen vergingen in de Tafelbaai. In december 1988 werd een van de wrakken door drie duikers uit Kaapstad ontdekt.

In 1724 werd een nieuw fort aangelegd, Chavonnes Battery. Restanten ervan zijn in 1999 aangetroffen tijdens de bouw van een nieuw kantoorgebouw in het Victoria & Alfred Waterfront (vernoemd naar de Britse koningin Victoria en haar zoon), het boulevardgebied dat zich heeft ontwikkeld tot een van de grootste trekpleisters van Kaapstad.

Dit is de eerste aflevering in een zevendelige serie over hoogte- en dieptepunten in de 350 jaar sinds Jan van Riebeeck in Zuid-Afrika een Nederlandse kolonie stichtte en er het christendom bracht.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van maandag 16 september 2002

Reformatorisch Dagblad | 16 Pagina's

Jan van Riebeeck als hete aardappel

Bekijk de hele uitgave van maandag 16 september 2002

Reformatorisch Dagblad | 16 Pagina's

PDF Bekijken