Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Een covenanter met een eigen stijl

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Een covenanter met een eigen stijl

Robert Wodrow: De werken van Robert Baillie prijzen hem in de poorten

7 minuten leestijd

Van harte stond hij achter het streven van de zeventiende-eeuwse Schotse covenanters om zich van het gehate juk van de bisschoppen te ontdoen. "Ik ben blij", zo schreef Robert Baillie, "dat we ons verenigen met de oppositie van een gewone vijand, aangezien er geen andere weg is overgelaten, om alles wat de canterburians kunnen uitvinden, in beslag te nemen."

Schotland was immers presbyteriaans en wilde geen vazalstaat van Engeland zijn. Maar Baillie veroordeelde bij dit streven elke vorm van opstand tegen koning Karel I om de beoogde zuivering van kerk en staat te bereiken. Robert Baillie koos voor een gematigde koers, wat hem niet door iedereen in dank werd afgenomen.

In 1602, dit jaar 400 jaar geleden, werd Robert Baillie in Glasgow, destijds de zevende stad van Schotland, geboren. Hier groeide hij op en studeerde hij aan de universiteit. Het was een turbulente tijd. De Schotse koning Jakobus kreeg ook de Engelse troon in handen. Gecharmeerd van de structuur van de Anglicaanse Kerk, zocht hij de episcopale kerkvorm ook in Schotland door te voren, wat op grote tegenstand stuitte. Baillie voelde aanvankelijk wel voor de bisschopsregering, maar toen het zover kwam dat de Engelse liturgie moest worden opgelegd, veranderde hij zijn standpunt, hoewel hij de aanstelling van bisschoppen met een beperkt gezag niet helemaal afwees.

Baillie schreef als jonge predikant van het onbetekenende plaatsje Kilwinning in Ayrshire zijn eerste boek tegen de "canterburians", zoals hij de aanhangers van de gehate aartsbisschop William Laud noemde. En enkele jaren later, in 1641, verscheen van zijn hand: "Parallel or Briefe Comparison of the Liturgy with the Masse-Book".

Covenant

Inmiddels was er veel veranderd. De invoering van het misboek van Laud (1637) was in de St. Giles-kerk in Edinburgh verijdeld. Een klein jaar later hadden de presbyterianen zich verenigd door vernieuwing van het reformatorisch verbond (Covenant), en in hetzelfde jaar werden tijdens de beroemde Assembly, de synode van de kerk die in de kathedraal van Glasgow samenkwam, de bisschoppen afgezet.

Baillie was een vooraanstaand lid van deze belangrijke vergadering, waar hij pleitte voor onderhandelingen met de koning ter voorkoming van oorlog. Aarzelend bleef hij tegen gewapend verzet, vandaar dat hij het Covenant pas in het najaar van 1638 ondertekende. De twee bisschoppenoorlogen bleken echter onvermijdelijk en Baillie zag de uitkomst hiervan met angst en beven tegemoet. Hij was als legerpredikant bij het eerste conflict met de koning betrokken en was blij dat hierbij geen bloed vloeide. Maar de radicale partij wilde het conflict met de vorst desnoods met geweld oplossen als Karel I weigerde concessies te doen. De middenpositie die Robert Baillie als covenanter innam, betekende geen verhindering voor een benoeming, in 1642, als hoogleraar aan de universiteit van Glasgow. Het volgend jaar werd hij hier weggeroepen om de Schotse Kerk mede te vertegenwoordigen op de Westminster Assembly, die door het Engelse parlement bijeen was geroepen.

Veel waardering hadden de Engelse puriteinen voor zijn bijdrage, waarbij hij het presbyteriale karakter van zijn kerk met verve verdedigde. Het was voor hem en de andere Schotse afgevaardigden teleurstellend dat pogingen om de Engelse kerk aan dit model aan te passen, uiteindelijk schipbreuk leden.

Kroning

Nog teleurstellender voor hem was wellicht de executie van koning Karel I. Scherp veroordeelde hij deze 'koningsmoord', die voornamelijk door toedoen van de independents (zij die zich niet wilden verenigen met de Kerk van Schotland) werd uitgevoerd.

De meeste presbyterianen in Engeland en Schotland bleven achter het koningshuis staan, hoewel zij wel gehoorzaamheid vorderden aan het Covenant. Geen wonder dat Baillie in 1649 tot de afvaardiging behoorde die Karel II verzocht, op basis van het Covenant, de kroon van Schotland over te nemen. Toen de kroning twee jaar later plaatshad, nam de independent Cromwell Schotland in en moest de vorst opnieuw vluchten. Weer werd de hoop die Baillie koesterde, de bodem ingeslagen.

Toen de covenanters verdeeld raakten over hun positie tegenover de koning, voegde Baillie zich bij de zogenaamde resolutioners, die Karel II trouw bleven. Nadat Oliver Cromwell in 1658 overleed, was het deze groep die de weg bereidde tot overkomst van Karel II. Dit bleek op een grote teleurstel ling uit te draaien. De huichelachtige vorst voerde het episcopaat weer in en bood Baillie zelfs een bisschopszetel aan. Deze weigerde en trok zich hierop, door alle teleurstellingen ontmoedigd, uit het openbare leven terug.

Robert Baillie stierf in 1662 als een gebroken man. Zo was zijn trouw aan de koning hem duur komen te staan!

Hoe was zijn positie als theoloog aan de universiteit van Glasgow? In de eerste plaats onderscheidde hij zich als fervent verdediger van het presbyteriale karakter van de Schotse Kerk. Vervolgens bestreed hij allerlei sekten en stromingen, die als stiefkinderen van de gevestigde kerken hun dwalingen zochten te verbreiden. Vooral de tolerante politiek van Cromwell, die wildgroei van allerlei stromingen tot gevolg had, was Baillie een doorn in het oog.

Als hoogleraar besteedde hij veel aandacht aan de oosterse talen, waarin hij zeer bedreven was. Ook werkte hij aan een kerkgeschiedenis, van de schepping tot zijn tijd. Na zijn dood rolde dit kloeke werk in het Latijn van de pers. Het boek werd door Hollandse godgeleerden zoals Voetius en Hoornbeeck aangeprezen.

Karakter

Baillies karakter komt het beste tot uitdrukking in zijn "Letters and Journals" die ook postuum werd uitgegeven. Hierin komt hij als zelfstandig denker naar voren. Deze eigenschap doet hem aan de ene kant zelfkritisch zijn, en meet hem aan de andere kant een scherpzinnig oordeel over de gebeurtenissen van zijn tijd aan.

Vooral de vele brieven aan zijn neef William Spang, predikant van de Schotse Kerk in Veere, geven een schat van informatie. Spang op zijn beurt bracht hem op de hoogte van het reilen van zeilen van het kerkelijk leven in de Zeven Provinciën, die hem inzicht gaven in de wijze waarop het presbyterianisme op het continent in praktijk werd gebracht.

In zijn laatste brieven beschrijft hij hoe dat Karel II alles wat de Schotse Kerk in de loop van de jaren had opgebouwd in één keer teniet had gedaan. Baillie weet op dat moment zijn emoties de baas te blijven, zoals hij gewoonlijk deed. Wel schokten hem de terechtstelling van de markies van Argyle, "de beste en uitnemendste man waarin onze staat zich lange tijd heeft mogen verheugen."

En dan het martelaarschap van James Guthrie en de behandeling die Samuel Rutherford moest ondergaan. Zij behoorden destijds tot zijn tegenstanders omdat zij geen compromis wilden sluiten met de vorst, maar nu bleken zij in hun bezorgdheid toch gelijk gehad te hebben.

Kracht en zwakheid

Robert Wodrow rekent Baillie "tot de grote mannen van zijn tijd" en prijst hem in zijn gaven. "Zijn werken prijzen hem in de poorten", zo tekent hij aan. Over zijn eigen geestelijk leven heeft Baillie niet veel geschreven. Nuchter en zakelijk was hij in zijn oordeel over kerkelijke en politieke vraagstukken. Hierin lag zijn kracht en misschien ook zijn zwakheid.

Robert Baillie richt zich meer op de structuur van het kerkelijke leven dan op haar geestelijke bagage. In zijn briefwisseling geeft hij wel steeds zijn persoonlijk oordeel weer, maar toch laat hij zich niet in het hart kijken. Hij is geen man die de persoonlijke vroomheid weet te analyseren en te verwoorden. Vandaar dat zijn brieven een heel ander gehalte hebben dan die van bijvoorbeeld Samuel Rutherford. Deze werpt ook licht op de gebeurtenissen van zijn tijd, maar weet deze altijd sterk persoonlijk in te kleuren en zijn oordeel hierover heeft dan altijd iets van een mystieke gloed.

Bij Baillie domineert het gezond verstand en een nuchtere kijk op de dingen. De verschillen in karakter en ligging kunnen, op basis van wederzijdse waardering, heel goed met elkaar harmoniëren in het koninkrijk van God. Dominantie van eigen oordeel en opvatting leidt vaak tot imitatie en maakt een gezonde meningsuiting monddood.

De onbaatzuchtige manier waarop Baillie wist om te gaan met andersdenkenden, dwong zelfs bij zijn tegenstanders respect af. Het ging hem in alles niet om het doordrijven van eigen standpunt, maar om de eer van de Koning der kerk!

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van maandag 16 december 2002

Reformatorisch Dagblad | 20 Pagina's

Een covenanter met een eigen stijl

Bekijk de hele uitgave van maandag 16 december 2002

Reformatorisch Dagblad | 20 Pagina's

PDF Bekijken