Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

New York of Oud-Holland

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

New York of Oud-Holland

Pas laatste decennia erkenning voor Hollandse invloeden in Noord-Amerikaanse maatschappij en cultuur

7 minuten leestijd

Als één stad symbool is voor het moderne Amerika, is het New York - dit jaar precies 350 jaar stad. Al wandelend tussen de wolkenkrabbers kun je je Nederlandse bril eigenlijk niet missen: veel herinnert aan Holland. Brooklyn dankt bijvoorbeeld zijn naam aan het puur Hollandse Breukelen, Broadway heette ooit gewoon Breedeweg en de dollar verwijst naar onze daalder. Waar zouden Yankees vandaan komen?

De Engelsen hebben het natuurlijk van de Nederlanders gewonnen als het gaat om het stempel dat ze op de Amerikaanse cultuur hebben gedrukt. Neem alleen al de taal. En de naamgeving: New York heet geen Nieuw-Amsterdam meer, zelfs geen New Amsterdam. Die tijd is voorbij. Maar de Nederlander die in de omgeving van New York rondrijdt, moet een thuisgevoel krijgen, met op de borden: Watervliet, Middleburg, Nassau, New Brunswick. In veel plaatsnamen zijn Nederlandse woorden bewaard. Dat maakt het rijden over Amerikaanse snelwegen zo leuk.

Zeker in New York zelf kom je verrassend veel Nederlandse elementen tegen. Manhattan is een 'indianendeel', maar Hampstead verwijst naar Heemstede, Gravesend naar 's-Gravenzande, Flushing naar Vlissingen, Brooklyn naar Breukelen, Harlem uiteraard naar Haarlem (zo genoemd omdat het precies zo ten opzichte van New Amsterdam lag als Haarlem van Amsterdam) en Staten Island naar de Hollandse Staten, die expedities op de Hudsonrivier financierden. Ook straatnamen hebben een Hollandse oorsprong: Broadway heette dus ooit Breedeweg, en het is goed mogelijk dat Wall Street een verbastering van Waalstraat is -naar de vele Walen die hier hebben gewoond- hoewel anderen zeggen dat het wijst op de aarden wal die Stuyvesant tijdens de eerste Engelse Oorlog (1652-1654) aanlegde.

Erkenning

Stuk voor stuk onmiskenbaar Nederlandse sporen in de Nieuwe Wereld. Toch is het verhaal van Nederlands in New York altijd een beetje verwaarloosd. Dat heeft alles te maken met het feit dat de Engelsen in 1674 de macht over Nieuw-Nederland in handen krijgen. Vanaf dat moment gaan ze kennelijk de geschiedenis schrijven zoals ze die zelf zagen of graag wilden zien. Bijgevolg is de Nederlandse invloed op de Amerikaanse geschiedenis en cultuur lang als van verwaarloosbare betekenis en van weinig blijvende waarde beschouwd.

Pas zo'n dertig jaar geleden is daar langzaam verandering in gekomen. Anno 2003 houdt een instelling als de The New York Historical Society zich intensief met de Nederlandse wortels bezig, worden archeologische vondsten in de stad grondig bestudeerd en publiceren historici en ook taalkundigen over de Nederlandse oorsprong. Eindelijk erkenning

Zestig gulden

Hoe zit het precies met New York en de Nederlanders? New York wordt in 1653 een stad, maar de Nederlandse contacten dateren uiteraard van voor die datum.

Het begin ligt bij de VOC, die een weg via het noordoosten van Europa naar Oostende zoekt. De compagnie probeert de vijandelijke Portugese gebieden te omzeilen. Eerdere pogingen, zoals die van Willem Barentsz, mislukten. Maar de VOC blijft zoeken en in 1609 krijgt de Engelsman Henry Hudson de opdracht zo'n route te vinden. Hij vertrekt met het VOC-schip Halve Maen. Op het moment dat hij in het pakijs dreigt vast te komen zitten, wendt hij zijn steven in noordwestelijke richting in een poging zo naar Indië te varen. Bij New Foundland zakt hij zuidelijker af en ontdekt bij Manhattan een brede rivier - de later naar hem genoemde de Hudsonrivier.

Omdat dit geen nieuwe doorgang naar Indië oplevert, verliest de VOC interesse in het gebied, maar een aantal kooplieden ziet wel wat in de handel van beverhuiden, die hier rijk voorradig zijn. Ze stichten in 1614 de Compagnie van Nieuw-Nederland. Op een eilandje in de Hudsonrivier bouwen de kooplui het fortje Nassau - het begin van Beverwijck, het latere Albany. De Verenigde West-Indische Compagnie neemt tien jaar later de Nieuw-Nederlandse Compagnie over, maar de Heren XIX vinden Beverwijck te ver in het binnenland liggen en kiezen voor het eiland dat de indianen Manhattan noemden. Voor zestig gulden en wat ruilgoed is het Nederlands eigendom en de bescheiden nederzetting -een fort met een paar huizen- krijgt de naam Nieuw-Amsterdam.

In 1664 is het echter gedaan met Nieuw-Amsterdam, als de Engelsen het gebied innemen en Karel II het zijn broer James, hertog van York, schenkt. Vanaf dat moment heet Nieuw-Amsterdam New York. Nog eventjes heet de stad Nieuw-Oranje, als Evertsen in 1673 een laatste poging doet om het gebied terug te veroveren. De Nederlandse families schikken zich als de Vrede van Westminster (1674) bepaalt dat het gebied voorgoed Engels is. Sommigen verengelsen hun familienaam. De taal blijft echter Nederlands, zeker in de kerk, en tot 1700 hebben bijna alle burgemeesters van New York Hollands bloed.

Pancakes

Door deze vreedzame overgang zijn veel sporen van de zeventiende-eeuwse Nederlandse periode langs de Hudsonrivier bewaard gebleven. Dat is nu nog te zien aan allerlei gebouwen. De zogenaamde Dutch Colonial Style -met zijn smalle voorgevel, steile dak en bakstenen-, heeft zich tot ver in de achttiende eeuw kunnen handhaven.

Het langdurige gebruik van de Nederlandse taal in de kerk tot in het begin van de negentiende eeuw maakt dat er steeds belangstelling blijft bestaan voor het zeventiende-eeuwse Nederlands. Anderen zijn meer geïnteresseerd in de vermenging van Nederlandse dialecten met lokale indianentalen, zoals in New Jersey, ten zuiden van New York. Daar ontstaat een omgangstaal -het Mohawkdietsch, ook wel Jersey Dutch genoemd- die zich tot het midden van de negentiende eeuw weet te handhaven in bijbeluitgaven en psalmboeken.

Aan de andere kant komen veel Nederlandse woorden in het Amerikaans terecht. Neem red up (redderen), pancakes (pannenkoeken), waffles (wafels), cookies (koekjes), coleslaw (koolsalade). Veel Hollandse scheepvaarttermen belanden ook in het Engels: anchor, ballast, scow (schouw), sloop, yacht, caboose (kombuis). Brandy (brandewijn) heeft een Nederlandse oorsprong, net als cranky (bizar - van krankzinnig), easel, spook, stoop, stove en zo zijn er nog wel meer voorbeelden te bedenken. Het woord kil voor vaargeul tussen zandbanken blijft in gebruik, net als het in Nederland in onbruik geraakte bouwerij (bowery) voor boerderij.

Niet alleen in de taal, ook in de Amerikaanse keuken van vandaag zijn Nederlandse elementen te herkennen. Neem bijvoorbeeld de genoemde coleslaw en pancakes, en crullers (een soort koekje). En de stoofschotels met vlees en groenten rieken naar onze winterse hutspot. Ook de Amerikaanse doughnuts zijn onmiskenbaar van de Hollandse keuken afgekeken.

Tolerantie

Van de achttien talen die in het multiculturele Nieuw-Nederland van de zeventiende eeuw werden gesproken, is het Nederlands het invloedrijkst op het Engels geweest. Maar ook traditionele Nederlandse waarden sloegen overzee aan, niet het minst omdat de Nederlanders in de kleine kolonie de touwtjes lang in handen hadden. Noties van tolerantie, vrijheid van meningsuiting, ondernemingsgeest, economische rechtvaardigheid en wat heet de "purity of the Dutch Reformed Church" -staat voor bijbelgetrouwe theologie en politiek- zijn in de Amerikaanse maatschappij onuitwisbaar en hebben grotendeels een Nederlandse achtergrond.

Het huidige Amerikaanse onderwijs- en gevangenissysteem, de bancaire tradities, de wisselbouw (landbouwgrond wisselend gebruiken), landterugwinning en glastuinbouw hebben Nederlandse wortels. De Noord-Amerikanen maakten dankzij de Nederlanders kennis met sleeën, schaatsen en golfen, net als met zeep, linnen ondergoed en allerlei uitvindingen, van het vingerhoedje tot de zaagmolen. Deze laatste was praktisch voor de ontginning van Noord-Amerika.

Unie van Utrecht

Nog niet zo lang geleden zijn wetenschappers begonnen om de Nederlandse nalatenschap in de grondslagen van de Verenigde Staten te onderzoeken. De taal en ideologie van de Declaration of Independence weerspiegelen bijvoorbeeld zo sterk de Nederlandse Acte van Verlatinge van 1581, dat het erop lijkt dat Thomas Jefferson deze als model heeft gebruikt. Zo zou ook de Unie van Utrecht (1579) aan de basis van Benjamin Franklin's "Join, or Die"-filosofie van 1754 en de uiteindelijke Articles of Confederation en de Amerikaanse constitutie hebben gelegen.

Niet alleen de godsdienstvrijheid die de Unie van Utrecht vastlegt, maar ook persvrijheid, de officier van justitie per district en het geheim stemmen zijn instellingen die hun weg naar Nieuw-Nederland vinden. Net als de opzet van het stadsbestuur van New York, nu precies 350 jaar geleden: de "schout, burgomasters, and schepens" zijn van onverdacht Nederlands makelij.

Naar aanleiding van 350e verjaardag van de stad New York is er op 31 januari en 1 februari in Amsterdam een internationaal congres, georganiseerd door het Roosevelt Study Centre in Middelburg, samen met het Amsterdamse gemeentearchief, VU en UvA. Informatie 0118-631590 en www.roosevelt.nl.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van maandag 20 januari 2003

Reformatorisch Dagblad | 16 Pagina's

New York of Oud-Holland

Bekijk de hele uitgave van maandag 20 januari 2003

Reformatorisch Dagblad | 16 Pagina's

PDF Bekijken