Bekijk het origineel

Lof voor een statige klank

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie

Lof voor een statige klank

Met componist Bach vormt orgelmaker Silbermann de top van de Barok

5 minuten leestijd

Een Silbermann-orgel is wereldwijd een begrip. Van heinde en ver trekken orgelbouwers naar de Elzas en Saksen om de nog overgebleven instrumenten van de Silbermannen te bewonderen, op te meten, na te bouwen of er inspiratie uit op te doen. Vandaag herdenkt Freiberg in Saksen de 250e sterfdag van Gottfried Silbermann. Samen met zijn oudere broer Andreas en diens zoon Johann Andreas staat hij te boek als de beroemdste orgelmaker van de achttiende eeuw.

"Niemand kan een goed orgel bouwen, als hij niet met een zekere mate van genade door God gezegend is." De uitspraak moet van Johann Sebastian Bach zijn. Hij was veruit de belangrijkste componist in de tijd en de streek waar Gottfried Silbermann orgels bouwde. Samen met de componist Johann Sebastian Bach (1685-1750) vormt de orgelmaker Gottfried Silbermann (1683-1753) het hoogtepunt van de Barok.

Gottfried had als orgelbouwer naam gemaakt bij zijn vijf jaar oudere broer Andreas, met wie hij in Straatsburg samengewerkt had. De gebroeders Gottfried en Andreas en Andreas' zoon Johann Andreas bouwden gezamenlijk in een tijdsbestek van een eeuw 116 orgels. Andreas werkte met name in de Elzas, Gottfried in Saksen. Een deel van deze instrumenten is bewaard gebleven en nog goed bespeelbaar. Hun meesterschap heeft de orgelbouw van die tijd in techniek en klankschoonheid op een beslissende manier beïnvloed.

Geboren in 1683 in het dorpje Kleinbobritsch, verhuisde Gottfried als driejarige naar het verderop gelegen Frauenstein. In 1701-1702 volgde hij zijn vijf jaar oudere broer Andreas naar Straatsburg, waar hij bij hem als orgelmaker in de leer ging. In 1710 keerde hij naar Frauenstein in Saksen terug, waar hij een jaar later in de dorpskerk een orgel bouwde. In 1714 maakt hij zijn meesterwerk: een 44 stemmen tellend instrument voor de Dom in Freiberg. In 1982-'83 werd het omvangrijk gerestaureerd, waarbij de originele dispositie bewaard bleef. Ondanks oorlogen en branden zijn van de 46 orgels van zijn hand er nog 31 overgebleven, waarvan vier in Freiberg.

Het orgeltje dat hij 1732-1733 voor de dorpskerk in Etzdorf bouwde, staat sinds 1939 in de crypte van de St.-Petridom in Bremen. In 1994 is het acht stemmen tellende instrumentje in de oorspronkelijke dispositie gereconstrueerd. Een kopie ervan bevindt zich in het museum in Frauenstein. Ter gelegenheid van Silbermanns 300e geboortedag opende men daar in 1983 het Gottfried Silbermann Museum, waar tal van originele documenten die het werk van Silbermann betreffen onderdak zijn gebracht. In 1990 werd de Gottfried Silbermann Gesellschaft opgericht.

Loftrompet

Al tijdens zijn leven werd de loftrompet over zijn instrumenten gestoken. Organist Johann Gottfried Donatie spreekt in zijn boek over het orgel van het slot Burgk in Thüringen geestdriftig van "O Silber Klang" en Johann Friedrich Agricola, leerling van Bach, bestempelt de instrumenten van Silbermann als "van voortreffelijke schoonheid." Hij roemt het gebruik van goede en duurzame materialen, de grote eenvoud van constructie en aanleg, de buitengewoon prachtige en volle intonatie en de zeer lichte en gemakkelijke bespeelbare klavieren. Ook Mozart oordeelde dat het uitzonderlijke instrumenten waren.

De vraagt rijst waar die uitzonderlijkheid van een Silbermann-orgel dan wel uit bestaat. Naast de karakteristieke dispositiesamenstelling, de aanleg, de uiterst precieze speelaard en de zeer henkenbare Silbermann-vormgeving is dat met name de statige klank. De Duitsers noemen dat "Gravität". Een kenmerk van Silbermann is de heldere, zilverachtige klank, mild in het plenum, krachtig in de tongwerken en buitengewoon zangrijk in de fluiten. Het geheel is voorzien van een stevige klankbodem als pedaal. Johann Andreas vertelt hoe Bach met zijn oom Gottfried op verzoek van een stadsraad een orgel keurde en dit een "paardenorgel" noemde, omdat je als een boerenknol moest werken om erop te spelen. Of dit het orgel betrof van de Wenzelskirche in Naumburg, dat Silbermann en Bach in 1746 samen moesten beoordelen, vermeldt de geschiedschrijving niet.

De overlevering vertelt ons ook dat wanneer Gottfried Silbermann ergens een opdracht voor de bouw van een orgel kreeg, hij eerst naar de betreffende kerk ging, zich daar in het midden van de ruimte posteerde, vervolgens met zijn stok op de vloer tikte en aan de hand van het geluid dat in de ruimte resoneerde de dispositie en intonatie van het orgel ontwierp. Een dergelijk verhaal doet ook de ronde over Arp Schnitger. Wat ervan waar is zullen we nooit met zekerheid te weten komen.

Ziekbed

Dat menige hedendaagse orgelmaker door een Silbermann-orgel geïnspireerd wordt, is een ding dat zeker is. Zo bouwden de gebroeders Reil te Heerde in 1985 in de Augustijnerkerk te Wenen een 'Bach-orgel', geënt op de dispositie en aanleg van Silbermann-orgels. In hetzelfde jaar bouwde Jürgen Ahrend (Loga bij Leer) in de voormalige jezuïetenkerk te Porrentruy, in het Zwitserse kanton Jura, een kopie van het orgel dat Gottfried Silbermann in 1728-'30 bouwde voor de Georgenkirche te Glachau.

De laatste jaren was er sprake van dat het orgel dat Silbermann in 1736 voor de Frauenkirche te Dresden bouwde en dat in 1945 werd verwoest, zou worden gereconstrueerd. Dit voorjaar werd echter besloten dat in de te reconstrueren orgelkas de Straatsburgse orgelmaker Daniel Kern een nieuw orgel gaat bouwen.

Het laatste orgel dat Silbermann bouwde was dat van de kathedraal in Dresden. Tijdens de bouw ervan overleed hij. Het verhaal gaat dat hij dood uit het orgel gedragen werd. Meer waarschijnlijk is dat hij een ziekbed van enkele maanden heeft gehad, getuige de nagelaten rekeningen van doktoren en apothekers.

Na zijn dood op 4 augustus 1753 zette zijn neef Johann Daniel de orgelmakerij voort. De belangrijkste leerlingen van Gottfried Silbermann waren Zacharias Hildebrandt, Joachim Wagner en Adam Gottfried Oehme.

De 250e sterfdag van Silbermann is de afgelopen maanden herdacht met concerten, een symposium en excursies. In Freiberg worden van 10 tot 21 september de Gottfried Silbermann Tage voortgezet met onder andere een orgelconcours.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van maandag 4 augustus 2003

Reformatorisch Dagblad | 12 Pagina's

Lof voor een statige klank

Bekijk de hele uitgave van maandag 4 augustus 2003

Reformatorisch Dagblad | 12 Pagina's

PDF Bekijken