Bekijk het origineel

Het Franse ongemak

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie

Het Franse ongemak

Heimwee als het noodzakelijke bindmiddel van een obstinaat volk

8 minuten leestijd

Antiamerikanisme een exclusief Franse aangelegenheid? Mais non! Tijdens en na de oorlog tegen Irak greep het virus van Peking tot Pannerden weer eens behoorlijk om zich heen. In Frankrijk viel het gewoon in wat extra vruchtbare bodem. Het land mag zich namelijk vanouds rekenen tot een van de kampioenen op het gebied van anti-Amerikaanse allergieën.

Iedereen kon het de afgelopen maanden volgen. De Fransen keerden zich rigoureus tegen het plan van president Bush om de Iraakse leider Saddam Hussein een afstraffer te geven. Het leidde tot een hoogoplopend conflict tussen de twee mogendheden. Nog weken erna klaagden Fransen op hun beurt over de anti-Fránse gezindheid in de Verenigde Staten, die onder meer bleek uit de boycot van de rode wijn.

De Franse aversie tegen een Amerikaanse dominantie komt niet zomaar uit de lucht vallen. Ze stoelt op een lange traditie. Misschien worden de Fransen wel zo geobsedeerd door het idee langzamerhand een tweederangsmogendheid te zijn vergeleken met de Verenigde Staten, dat ze daarom liever Saddam wat gifgas laten houden dan de kant van Uncle Sam te willen kiezen, zo schreef een columnist sarcastisch en niet geheel ten onrechte.

Le Pen

Redacteur buitenland van Het Parool en jarenlang correspondent van Le Monde in Nederland René ter Steege noemt duidt die houding aan met de titel van zijn boek: "De Franse uitzondering". Met "uitzondering" wordt die typisch Franse eigenzinnigheid en trots bedoeld. Frankrijk heeft meer moeite dan Engeland om te wennen aan de status van middelgrote mogendheid, zo citeert Ter Steege Thomas Ferenczi in zijn boek.

Het is de Fransen volgens Ter Steege een doorn in het oog dat de Amerikanen tegenwoordig een beter georganiseerde maatschappij vormen dan zijzelf. Het land ziet zich nog altijd graag als het Frankrijk met een mondiale beschavingsmissie. In werkelijkheid moeten de Fransen ondergaan dat de invloed van de VS de hunne ver overtreft en dat de Amerikaanse samenleving beter geolied is dan de Franse.

Ter Steege schetst in "De Franse uitzondering" een portret van een natie die op de drempel van de 21e eeuw aan de ultieme verwarring ten prooi is gevallen. Hoe kon het op 21 april 2002 zover komen dat bijna 6 miljoen Fransen op de extreem rechtse volkstribuun Le Pen stemden zodat hij kon doorgaan naar de tweede ronde?

In zijn boek schetst Ter Steege aan de hand van reportages en beschouwingen een samenhangend beeld van de opkomst en consolidatie van Jean-Marie Le Pen en zijn Front National. Een echte verkláring van het verschijnsel extreem rechts komen we bij hem niet tegen.

Onderstroom

Le Pen is, zo blijkt uit wetenschappelijke studies, allesbehalve een uitzondering op de Franse geschiedenis. De presidentsverkiezingen van 2002 brachten Frankrijk dan wel in een shocktoestand omdat Le Pen 17 procent van de stemmen haalde en door mocht naar de tweede ronde, maar ook bij de Europese verkiezingen van 1984 sleepte hij al 11 procent van de stemmen in de wacht. Daarmee is hij niet meer maar ook niet minder dan een vaste representant van een continue onderstroom in de Franse geschiedenis, zo lezen we bij Martin Sommer in diens "Heimwee naar Frankrijk".

Geen stabielere aanhang op de Franse kaart is denkbaarder dan juist die van het Front National, noteert de beroemdste demograaf van Frankrijk, Hervé le Bras. Stemgedrag is in Frankrijk streekgebonden - Le Bras legt uit hoe de huidige tegenstelling tussen links en rechts in Frankrijk precies de politieke kaart van 1791 (!) volgt. "In dat jaar moesten de kapelaans de eed van trouw zweren op de grondwet van de Revolutie. De departementen waar priesters dat op grote schaal weigerden, zijn nog altijd de departementen waar rechts wordt gestemd. Departementen waar toen de kapelaans buigzamer waren, zijn nu links."

Dorpen

Het feit dat een groot deel van het Front National-gebied meer dan elders te maken heeft met criminaliteit en immigratie verklaart de steun voor deze partij onvoldoende. Le Bras zoekt het vooral in het verschil tussen twee traditionele samenlevingsstructuren, die van afzonderlijke boerderijen en die van in dorpen wonende boeren.

De familiestructuur is in heel Frankrijk nog intact, aldus Le Bras. Inclusief de hulpverplichting. De sociale cirkel die tot onbehagen leidde, is de buurt. In dorpen en buurten luisteren de verhoudingen nauw. Die dorpsgemeenschap is kapotgegaan, mensen werken verderop en doen boodschappen bij de hypermarché, de grote supermarkt. Ze kennen hun buren niet meer en dat brengt angst met zich mee. Vandaar de stemmen op het Front.

Het landsdeel dat op afzonderlijke boerderijen placht te wonen, maakte zich altijd al minder druk om de buren en heeft nu ook geen FN-probleem. Daarom kan Le Bras uitleggen waarom er hele streken zijn die Le Pen stemmen zonder ooit een buitenlander te hebben gezien.

Tegenstellingen

Beschrijft Ter Steege Frankrijk als een land in verwarring, Martin Sommer benadrukt in zijn boek "Heimwee naar Frankrijk" meer de tegenstellingen en paradoxen van Frankrijk. Frankrijk noemt zich uiteraard een moderne natie, zeker sinds de Verlichting en de Revolutie van de achttiende eeuw. En natuurlijk, het land beweegt zich voort via soepele Renaults en Citroëns, en per razendsnelle Concorde en de TGV. Daarom mag La Douce enige moderniteit niet worden ontzegd. Het brengt vooruitstrevende films en boeken voort en het exporteert nog altijd de "pax gallia" naar voormalig Franse gebieden in Afrika.

Wie nader kennismaakt met de Fransen, komt echter tot de ontdekking dat achter de buitenkant een heel ingewikkelde binnenkant schuilgaat. Geen volk verlangt zo hartstochtelijk naar vroeger als het Franse. Vele miljoenen worden er gestopt in de conservatie van monumenten, landschappen en andere lieux de mémoire - plaatsen waar de herinneringen aan het glorieuze Franse verleden liggen opgestapeld, triomf (Valmy) naast nederlaag (Berezina).

Frankrijk is kortom een vat vol tegenstrijdigheden en Martin Sommer geeft dat bijzonder goed, prettig en inzichtelijk weer, een feest om te lezen.

McDonald's

Sommer (1956) is redacteur van de Volkskrant en was van 1997 tot 2002 correspondent in Parijs voor die krant en voor de Wereldomroep. Die periode bood hem de kans Frankrijk en de Fransen te observeren. Allerlei contradicties beschrijft hij met vlotte pen en humoristisch. Hoe de Fransen verslaafd zijn aan McDonald's en tegelijkertijd de exponent van het Amerikaanse fastfoodglobalisme willen verwijderen van hun bodem, zoals Jean Bové in het zuiden, die drie maanden cel voor lief nam als offer voor het vernielen van die maniakale hamburgergigant. En waarom La Poste de laatste strohalm is van de civilisatie.

Sommer verkent het noorden en ziet dat de Grande Guerre (de Eerste Wereldoorlog) nog altijd springlevend aanwezig is in het Franse bewustzijn. Hij bezoekt de separatisten op het weerbarstige eiland Corsica, waar de wieg van keizer Napoleon stond.

Ook verdiept hij zich in de Franse gastronomie en hoort dan dat de Fransen bang zijn, in het algemeen voor verandering en in het bijzonder voor experimenten op hun bord. "Ze willen allemaal foie gras en krijgen vervolgens allemaal magret de canard voorgeschoteld, aangezien dat een goedkoop restproduct is."

Bovendien blijken de meeste Fransen niet alleen thuis een magere kok te zijn, maar ook niets te weten. "Ze doen alsof, maar als je vraagt wat je van een konijn moet eten, kan niemand je vertellen dat dat de voorpoten zijn."

Monarchen

Hij vertelt gedetailleerd wat er zich afspeelt rond Frankrijks presidenten, met name Mitterrand en Chirac en hun verwikkelingen met de nationale schandaalkronieken. Hoe het komt dat plebejische presidenten zich als zonnekoningen wentelen in het slijk der aarde en als het hun uitkomt een bloemenkrans laten bezorgen op het adres waar de nazaat van de ware Franse monarchen, graaf Henri van Orléans, het tijdelijke met het eeuwige verwisselde.

Hoe diep overigens de politiek in Frankrijk is gezonken blijkt wel uit de naam die Chirac aan zijn partij gaf. Zijn "Rassemblement pour la République" werd voor de gelegenheid omgevormd in de "Union pour la Majorité Présidentielle", de unie voor de presidentiële meerderheid.

De Gaulle een held? Het is maar hoe je het bekijkt. Intussen was hij wel de enige die Frankrijk zijn pijnlijk gemiste eer en grandeur terugschonk, zijn sabel, zijn prestige en zijn rang. Frankrijk heeft een slag verloren, maar Frankrijk heeft de oorlog niet verloren! luidde zijn boodschap die hem beroemd maakte als de man van 18 juni 1940.

Maar ja, merkt de kritische, zichzelf amateur-historicus noemende De Wailly op: "Wij hebben zo'n lange geschiedenis van nederlagen, weet u, in 1914-1918 liep het gelukkig goed af, maar wij, Fransen, weten niet dat we dankzij de Amerikanen gewonnen hebben"

Weemoed

Frankrijk heeft meer dan het calvinistische Nederland de zintuiglijke heimwee naar het verleden. Geschiedenis is er dan ook geen facultatief vak, maar een levensnoodzaak, aldus Sommer. En elke Franse politicus met een beetje ambitie schrijft dan ook meteen geschiedenis. Flamboyant en filosofisch. Sommer: "Nergens is het verleden zo aanraakbaar als in Frankrijk, nergens is zo veel weemoed."

De notie van de traditie ontbreekt ten enenmale in Nederland en is nergens zo belangrijk als in Frankrijk. Dat komt ook doordat Nederland een handelsnatie is die dobbert op de golven van de mondialisering. Frankrijk daarentegen is een grote onwrikbare plak op het Europese vasteland met zijn gewoontes en gebruiken. Is Oranje voor Nederland de nationale smaakmaker, voor de Fransen is heimwee een noodzakelijk bindmiddel van een rebels en obstinaat volk.

Achter het modieuze uiterlijk van Marianne blijft Frankrijk zijn eigenwijze oude zelf. Dat is "La France éternelle", het "eeuwige Frankrijk" met die trage en conserverende onderstroom - om de historicus Fernand Braudel maar weer eens even uit de kast te halen.

N.a.v. "De Franse uitzondering. Impressies uit het land van Le Pen", door René ter Steege, uitg. Van Gennep, Amsterdam, 2002; ISBN 90 5515 347 8; 192 blz.; 16.

"Heimwee naar Frankrijk", door Martin Sommer, uitg. Meulenhoff, Amsterdam, 2003; ISBN 90 290 7330 6; 317 blz.; 19,50.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van woensdag 3 september 2003

Reformatorisch Dagblad | 22 Pagina's

Het Franse ongemak

Bekijk de hele uitgave van woensdag 3 september 2003

Reformatorisch Dagblad | 22 Pagina's

PDF Bekijken