Bekijk het origineel

Dietrich Bonhoeffer, de moderne piëtist

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie

Dietrich Bonhoeffer, de moderne piëtist

"Dit is voor mij het einde, maar ook het begin van het leven"

6 minuten leestijd

Zoals bekend zijn er op Hitler verschillende aanslagen beraamd. De samenzweerders kwamen hoofdzakelijk uit de hogere militaire kringen en de Duitse landadel. Maar onder hen was ook een theoloog, Dietrich Bonhoeffer. Zijn verzet heeft hij uiteindelijk moeten betalen met de hoge prijs van zijn leven. Hij stierf zoals hij leefde.

Bonhoeffer was een van de weinige kerkelijke personen die overgingen tot actief verzet tegen het nazisme. Afkomstig uit een aristocratisch geslacht, conservatief ingesteld en opgegroeid in de gezagsgetrouwe lutherse traditie, was dit voor hem een van de moeilijkste beslissingen in zijn leven. Maar hij kon niet anders; werkeloos toekijken was medeplichtig zijn.

Van huis uit was Bonhoeffer niet kerkelijk opgevoed. Op jonge leeftijd was het zijn persoonlijke keuze om theologie te gaan studeren. Aan de universiteit ontving de briljante student een liberale theologische vorming. Later maakte hij een ontwikkeling door in een meer piëtistische richting, hoewel hij zich nooit helemaal aan het liberale geestesklimaat heeft kunnen ontworstelen.

Bij hem ontwikkelde zich een eigensoortige moderne devotie. Bonhoeffer zou een tweede Thomas à Kempis genoemd kunnen worden, doch een geheel andere. Deze eigentijdse devotie heeft hij uitgewerkt in zijn befaamde "Navolging". Met de titel gaf hij aan in welke traditie hij wilde staan, maar hij deed dat wel op een eigen wijze.

Wat waarachtige navolging inhoudt, heeft hij samengevat in de sleutelzin: "Alleen de gelovige gehoorzaamt en alleen de gehoorzame gelooft." Voor Bonhoeffer was het een onlosmakelijk verbonden aan het ander.

Vroomheid

Voor hem was een christen radicaal, met een sterk besef voor maatschappelijke verantwoordelijkheid, gevoed door een verborgen vroomheid . Die vroomheid vindt haar kracht in orde en discipline, dat wil zeggen in vaste gebedstijden en voortgaande schriftlezing. Naar Bonhoeffers stellige overtuiging is niets zo schadelijk voor de verborgen omgang met God als het toelaten van willekeur. Vandaar dat hij ook in zijn cel bleef vasthouden aan zijn dagelijkse morgen- en avondwijding met een hernhutters dagboek en de liederen van Gerhard en Tersteegen. Maar niet alleen in de eenzaamheid, ook in het dagelijks leven is een christen iemand die zich onder zelftucht stelt. In zijn cel dichtte Bonhoeffer:

Ga je op weg om de vrijheid te zoeken?

Leer dan vooral discipline in ziel en zinnen;

dat begeerten en het lichaam

niet weer dan zus, dan weer zo je verleiden.

Houd je geest en je lichaam kuis,

onderworpen gehoorzaam aan jou,

om te zoeken het doel dat God hen gesteld heeft.

Niemand ervaart het geheim van de vrijheid,

dan door discipline alleen.

De zuivere vroomheid is gekleed in eenvoud en klaarheid. In dit verband is het het overdenken waard wat Bonhoeffers boezemvriend Eberhard Bethge schreef, namelijk dat hij in zijn gebeden weinig bijvoeglijke naamwoorden gebruikte.

Gestapo

Op 5 april 1943 werd Bonhoeffer, ernstig verdacht van betrokkenheid bij de aanslag op Hitler, door de Gestapo gearresteerd. Precies twee jaar later gaf Hitler persoonlijk opdracht tot zijn terechtstelling.

Tot februari 1945 zat Bonhoeffer gevangen in de Tegelgevangenis, even buiten Berlijn. Toen werd hij met enkele andere prominente gevangenen vanwege de oprukkende geallieerden overgebracht naar de bunkercellen van Buchenwald en in de laatste week naar een school in Schönberg. Hier ontmoette Bonhoeffer Payne Best, een Engelse inlichtingenofficier. Van hem zijn ons de laatste woorden van Bonhoeffer bekend.

Bij de eerste kennismaking vatte kapitein Best direct sympathie op voor zijn medegevangene. "Bonhoeffer was een en al bescheidenheid en vriendelijkheid; hij scheen altijd een sfeer van geluk te verspreiden, van vreugde over elke kleine gebeurtenis in het leven, van diepe dankbaarheid voor het feit alleen dat hij leefde. () Hij was een van de zeer weinige mensen die ik ontmoet heb voor wie zijn God werkelijkheid was en hem altijd nabij."

In een latere persoonlijke brief aan Bonhoeffers zus schreef Best dat de meeste gevangenen de neiging hadden gedurig te klagen, behalve Bonhoeffer. "Bonhoeffer was anders; gewoon kalm en normaal, schijnbaar helemaal op zijn gemak () zijn ziel was werkelijk een bron van licht in de donkere vertwijfeling van onze gevangenis."

Geweten

Dat Bonhoeffer zo goed met Best kon opschieten, had ook te maken met het feit dat hij afkomstig was uit Engeland. Bonhoeffer vertoefde graag in Engeland; Bell, de bisschop van Chichester, was voor hem een vaderlijke vriend. In de bittere Duitse kerkstrijd legde hij vaak de nood van zijn geweten voor aan Bell, die hem hielp en raad gaf.

De omstandigheden in de school waren, vergeleken met de gevangenis, redelijk goed te noemen. Men sliep op schone bedden en kreeg na lange tijd weer goed eten. In de verte klonk het kanongebulder van de bevrijder. De stemming was opgewekt, men had goede hoop dat de vrijheid spoedig aan zou aanbreken.

Op de zaterdag voor Pasen vroegen de gevangenen of Bonhoeffer een morgenwijding met hen wilde houden. Na enig aarzelen gaf hij gehoor aan het verzoek. Hij mediteerde over de dagteksten uit Jesaja 53: "Door Zijn striemen is ons genezing geworden", en over 1 Petrus 1:3: "Geloofd zij de God en Vader van onze Heere Jezus Christus, Die ons naar Zijn grote barmhartigheid ons heeft wedergeboren, tot een levende hoop, door de opstanding van Jezus Christus uit de doden."

De gesproken woorden lieten niet na indruk te maken. Hij was nog maar net uitgesproken of de deur ging open en twee SD'ers riepen: "Gevangene Bonhoeffer, klaarmaken en meekomen." Iedereen wist wat dat betekende. Bonhoeffer pakte zijn persoonlijke bezittingen bij elkaar en schreef nog snel zijn naam in een boek om voor zijn familie een spoor achter te laten. Toen nam hij kort afscheid van zijn medegevangenen.

Zijn laatste woorden weten we van kapitein Best. In een brief, jaren later aan bisschop Bell geschreven, vertelde hij dat Bonhoeffer bij het verlaten van de zaal zijn hand stevig vastgreep en met ernstige stem zei: "Wil je deze boodschap doorgeven aan de bisschop van Chichester? Zeg hem: Dit is voor mij het einde, maar ook het begin van het leven."

Galg

In kamp Flossenbürg hield een geïmproviseerde militaire rechtbank zitting en werd Bonhoeffer veroordeeld tot de galg wegens medeplichtigheid aan een moordaanslag op de Führer. Een SS-kamparts, bij de terechtstelling aanwezig, was diep onder de indruk van de wijze waarop Bonhoeffer zijn dood tegemoet ging.

"Op de morgen van de bedoelde dag, ongeveer tussen vijf en zes, werden de gevangenen () uit de cellen gehaald en werd hun het standrechtelijk vonnis voorgelezen. Door de halfopen deur van een kamer in de barakken zag ik, voordat hij zijn gevangeniskleding aflegde, pastor Bonhoeffer, neergeknield in innig gebed met zijn God. De manier waarop deze buitengewoon sympathieke man vol overgave en zeker van verhoring bad, heeft me zeer diep aangegrepen. Ook op de plaats van terechtstelling deed hij nog een kort gebed en beklom daarna moedig en kalm de trap naar de galg. De dood volgde na een paar seconden. Ik heb in mijn praktijk van vijftig jaren als arts zelden iemand zo vol overgave aan God zien sterven."

Met Dietrich Bonhoeffer was een moderne piëtist heengegaan.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van donderdag 4 september 2003

Reformatorisch Dagblad | 22 Pagina's

Dietrich Bonhoeffer, de moderne piëtist

Bekijk de hele uitgave van donderdag 4 september 2003

Reformatorisch Dagblad | 22 Pagina's

PDF Bekijken