Bekijk het origineel

Bisschop als bliksemafleider

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Bisschop als bliksemafleider

Promovendus Kronenburg voert pleidooi voor in reformatorische traditie vergeten ambt

10 minuten leestijd

Een protestantse bisschop? Het is een zeer on-Nederlands verschijnsel. Ten onrechte, zegt dr. J. Kronenburg, die gisteren op dit onderwerp in Utrecht promoveerde. Zijn pleidooi voor het bisschopsambt in een verenigde reformatorische kerk is goed getimed, vindt hij zelf. "Het liefst had ik tussen 10 en 12 december willen promoveren, de dag waarop Luther in 1520 het kerkelijk wetboek en de banbul verbrandde, én de historische datum van het verenigingsbesluit in 2003."

Dat de 67-jarige emeritus predikant juist voor dit onderwerp koos, had verschillende redenen. Allereerst een persoonlijke. "Ik had een wat moeilijke periode in mijn leven, noem het een soort midlifecrisis. Ik had het gevoel eigenlijk nergens terecht te kunnen. Je hebt wel allerlei instanties en organen, maar je mist een bepaald gezicht van een kerk, iemand die met gezag dingen kan zeggen."

Verder ging in de jaren tachtig in toenemende mate de Samen op Weg-discussie spelen. Wat voor gedachten hebben we eigenlijk van de toekomstige kerk? Zo kwam ik op de ambtelijke figuur van de bisschop. Ik wist dat de luthersen bisschoppen hadden, behalve dan in Nederland, maar daar was het wel mee gezegd. Ik was predikant in de Domkerk en liep daar dagelijks tussen de graven van de bisschoppen. De eerste bisschop in Utrecht was Willibrord. En ik dacht: Op deze plek is het allemaal begonnen!"

In 1982 verscheen het rapport "Baptism, Eucharist and Ministry" (BEM) van de Wereldraad van Kerken. "Daarin werd aan alle niet-episcopale kerken het verzoek gedaan: Denk eens na over de bisschop. Driekwart van de christelijke kerken in de wereld heeft een bisschop. Daar zitten ook zeker goede kanten aan. Het BEM-rapport wilde geen rooms-katholieke, maar een oecumenische bisschop.

Een zwak punt in het BEM-rapport is evenwel dat de ouderling geen plek heeft in het geheel. Daar leverden protestanten direct kritiek op. Ik wil die ouderling juist wel een plek geven en zie hem als een hulp naast de dienaar des Woords. Een ouderling staat naast de predikant, met het ambt van opzicht en kerkregering."

Opziener

Dr. Kronenburg heeft als ideaalbeeld van de bisschop iemand voor ogen die letterlijk "episkopos" is, iemand die omziet naar een ander. "Mijn gedachten gaan uit naar een opziener die een speciale verantwoordelijkheid heeft voor andere mensen. Dat opzienerschap heeft een bijbelse oorsprong. God heeft omgezien naar een volk dat in duisternis wandelde. We zien in de Bijbel dat, als mensen in noodsituaties naar God roepen, zoals Hagar, God naar hen omziet. Een bisschop vertegenwoordigt iets van Gods ontferming voor verloren mensen."

Het merkwaardige is, zo ontdekte Kronenburg, dat er tot aan Voetius in de gereformeerde traditie een hiërarchische tendens aanwezig was. "Calvijn zag de predikant als de eigenlijk episkopos, als de opvolger van de vroegere bisschop. Die was voor Calvijn geen absolute alleenheerser, maar hij was, zoals in de vroegchristelijke kerk, de voorzitter van het presbyterium. Je vindt dat ook in het gereformeerde kerkrecht terug.

Alle ambten zijn zeker niet gelijk. De enorme opwaardering van de ouderling komt bij Beza en Voetius vandaan, die soms ook congregationalistische trekken kenden in hun visie op de plaatselijke gemeente. Calvijn had iets heel katholieks. Al keerde hij zich tegen de verwording van het bisschopsambt, hij sprak toch van een gouden tijdperk wat dit betreft in de oude kerk."

In Nederland is het karakter van de Gereformeerde Kerk in de Republiek sinds de zeventiende eeuw duidelijk presbyteriaal geworden. "De keerzijde is dat er een allergie is ontstaan voor alles wat met hiërarchie te maken heeft. De ethische theoloog A. M. Brouwer heeft eens gezegd dat het ambt van bisschop strijdig is met de Nederlandse volksaard. Dat is voor mij echter de grote vraag. Dat kon Brouwer in zijn tijd misschien nog zeggen - hoewel, beschouwde hij de paar miljoen rooms-katholieken dan niet als Nederlanders? Hoe het ook zij, we leven nu in een land waarin veel allochtone Nederlanders leven, orthodoxe christen uit Oost-Europa en andere delen van de wereld waar een bisschop een normaal verschijnsel is. We zijn langzamerhand zo'n gemêleerd volk geworden dat een bezinning op het bisschopsambt nodig is."

Eenheid

Voor dr. Kronenburg ligt de waarde van de bisschop vooral daarin dat hij eenheid zichtbaar maakt. "Calvijn verzette zich tegen de jurisdictie van het bisschopsambt, tegen de grote macht ervan. Dat moeten we ook nu blijven doen. Maar dit ambt heeft ook een ander aspect, namelijk de bisschop als teken van eenheid. Het bisschopsambt heeft alles te maken met het wezen van de kerk. De bisschop bindt gemeenten samen rond Christus. Noem hem een soort bruggenbouwer, een pontifex - wat de oorspronkelijke Latijnse naam voor bisschop is."

De gepromoveerde predikant erkent dat een dergelijke bisschop een moeilijke en soms onmogelijke positie inneemt. "Kijk maar naar Engeland, waar de tegenstellingen rond allerlei kwesties de laatste tijd sterk zijn gegroeid. De bisschop neemt over het algemeen een spagaatpositie in, maar hij is van groot belang om de tegenstellingen te overbruggen. Bisschop Ignatius van Antiochië had rond het jaar 100 te maken met de verdeeldheid in de gemeente van Klein-Azië, waarvan we lezen in het boek Openbaring. Maar Ignatius spoort de mensen aan om bij elkaar te blijven zodat de kudde niet verstrooid wordt."

De bisschop is ook hoeder van de geloofstraditie, vindt dr. Kronenburg. "Daarbij denk ik vooral aan bisschop Irenaeus, die een overzicht van verschillende ketterijen schreef en die de ketters verweet dat zij niet in het spoor van de traditie bleven. Hij benadrukte niet de apostolische successie, zoals de Rooms-Katholieke Kerk later deed, maar wees op de historische lijn van de bisschoppen en de waarde van de apostolische traditie. Het gaat in het bisschopsambt om de continuïteit in leer en leven."

Hoe kan een bisschop in Nederland een samenbindende figuur zijn, als er in één kerk vrijzinnigen, hervormd-gereformeerden en ethischen aanwezig zijn?

"Ik denk ook wel eens bij me zelf: Ben je niet met een illusie bezig? Het is tegenwoordig wel heel moeilijk om samenbindend te zijn. Ik denk dat je zo realistisch moet zijn om te erkennen dat driekwart van de SoW-kerken niet veel van een bisschop moet hebben. Maar wat ik gedaan heb, is het leveren van een wetenschappelijk verhaal over het bisschopsambt. Ik heb geen beleidsnota voor de SoW-kerken geschreven!

Daarbij had ik wel in mijn achterhoofd de gedachte dat het goed is om minstens een debat over deze kwestie te beginnen, juist in deze tijd van heilloze verscheurdheid. Een bisschop kan de spanning neutraliseren, kan fungeren als een soort bliksemafleider. Toen in jaren zeventig de anglicaanse bisschop John A. Robinson met zijn boek "Eerlijk voor God" de kerk in grote beroering bracht, lukte het zijn opvolger Ramsey om de gemoederen te bedaren. Hij veroordeelde de opvattingen van Robinson, maar vond het wel de moeite waard om een debat aan te gaan. Dat kon hij, omdat hij iemand met groot gezag was maar ook een vroom man."

Cultuur

In zijn proefschrift noemt dr. Kronenburg nog een reden om voor een bisschop te pleiten. Dat is het feit dat de kerk midden in de cultuur staat. "Een bisschop kan naar de cultuur toe het gezicht van de kerk zijn. Als bisschop hoef je niet direct een goed theoloog te zijn, als je maar wel goede theologen bij elkaar kunt roepen. Mensen in de kerk hebben behoefte aan een stem die met gezag verantwoordelijkheid kan dragen. Noem het een identificatiefiguur, iemand die spreekt naar het hart van Jeruzalem. Ik kan me herinneren dat dr. ir. J. van der Graaf ooit van ds. W. L. Tukker, visitator-generaal en voorzitter van de Gereformeerde Bond, gezegd heeft: "Als we bisschoppen zouden hebben, zou ds. Tukker voor mij de bisschop geweest zijn.""

Wordt de bisschop niet een kleurloos figuur als hij alleen tot taak heeft alle partijen binnen het schip te houden?

"Dat kan het geval zijn, maar ik denk niet dat het per se hoeft. Als een bisschop, ook in zijn eigen geestelijk leven, leeft vanuit het Evangelie, waar Christus centraal staat, dan kan hij nooit kleurloos zijn. Hij weerspiegelt wel iets van de veelkleurigheid van de wijsheid Gods. We hebben het Evangelie ook niet in één vorm, maar we hebben vier Evangeliën. Wie vanuit de Naam van Christus leeft, heeft tegelijk oog voor de veelkleurigheid."

Zou zo'n bisschop binnen de PKN de opvattingen van Den Heyer kunnen veroordelen?

"Een bisschop zou zoiets zeker kunnen doen. Dat hoeft niet direct in een soort banvloek te resulteren. Ramsey veroordeelde Robinson openlijk, maar hield hem wel vast. Er is wel eens gezegd dat er ketterijen moeten zijn om de kerk altijd weer bij de tijd te doen zijn. Daar zit een kern van waarheid in. Een bisschop zit doorgaans tussen de twee vuren van kerkisme en sekte. Het risico bestaat dat je naar een van de twee kanten uitglijdt, maar het is wel de weg die je als bisschop hebt te gaan."

PKN

Dr. Kronenburg is beducht voor het feit dat de toekomstige PKN een kerk wordt die erg verdeeld raakt; over allerlei dogmatische kwesties, maar ook over de visie op de kerk. De strijd tussen Kuyper en Hoedemaker aangaande de verhouding tussen landelijke kerk en de plaatselijke gemeente neemt daarbij een belangrijke plaats in. "De bisschop kan een figuur zijn die tegenstellingen overbrugt. Mijn grootste zorg is dat de kerk vervalt in een tweedeling: enerzijds een stuk organisatorisch management, anderzijds het ambtelijk regiment."

Het gevaar is dat het Landelijke Dienstencentrum geheel los komt te staan van ambtelijke vergaderingen, denkt dr. Kronenburg. "In theorie wordt dat niet zo gezegd en niemand zal dat ook willen, maar er is te weinig gedaan om te voorkomen dat alles uit elkaar groeit en dat we geregeerd worden door managers in plaats van door ambtsdragers en ambtelijke vergaderingen. Natuurlijk is iedereen in zo'n dienstenorganisatie verantwoording schuldig aan de directeur, anders kun je niet werken, maar de controle van de ambtelijke vergadering moet er blijven. De commissie-C. P. van Dijk heeft helaas een steentje bijgedragen aan de verzelfstandiging van de organisatie."

De PKN heeft een presbyteriaal-synodale structuur, zo benadrukt Kronenburg. De promovendus zet in zijn proefschrift uiteen dat mensen als Noordmans en Gunning geen kans kregen om bepaalde episcopaalse trekken ingang te doen vinden in de hervormde kerkorde. Het pleidooi van Kronenburg behelst een kerk waarin alle drie de elementen aanwezig zijn: het episcopale: het episcopale -als het gezicht van ontferming-, het presbyteriale -dat de waarde biedt van het overleg en de synodale structuren-, maar ook het congregationalisme.

Voetius

"In de Reformatie zit van het begin af een congregationalistische ader, die we terugvinden bij Voetius en de Afscheiding in de negentiende eeuw. We zien vanaf Voetius tot en met de opvatting van Dingemans in deze tijd een visie die de plaatselijke gemeente sterk wil benadrukken. Voor deze gemeenten is ook veel ruimte in de PKN, en dat moet zo blijven. Het zou een ramp voor de kerk zijn als allerlei plaatselijke gemeenten niet meegingen. Dan hadden we er weer een kerk bij. Maar kennelijk zit de angst voor de hiërarchie diep in onze genen."

Het woord bisschop is heel belast, dr. Kronenburg erkent het. "Maar uit de reacties die ik nu krijg, blijkt dat het idee toch wel leeft. Het is in de kerk vaak zo lauw, grijs en anoniem, dat een figuur als de vroegchristelijke bisschop in de kerk van vandaag niet zou misstaan."

Mede n.a.v. "Episcopus Oecumenicus. Bouwstenen voor een theologie van het bisschopsambt in een verenigde reformatorische kerk", door dr. J. Kronenburg; uitg. Meinema, Zoetermeer, 2003; 587 blz.; prijs 49,90.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van donderdag 27 november 2003

Reformatorisch Dagblad | 24 Pagina's

Bisschop als bliksemafleider

Bekijk de hele uitgave van donderdag 27 november 2003

Reformatorisch Dagblad | 24 Pagina's

PDF Bekijken