Bekijk het origineel

Liefdemaal met thee en krentenbollen

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie

Liefdemaal met thee en krentenbollen

Expositie toont zendingsijver en liturgische rijkdom van Evangelische Broedergemeente

6 minuten leestijd

Een expositie in Zeist verhaalt van het missionaire elan, de nijverheid en de rijke liturgische traditie van de hernhutters, tegenwoordig beter bekend als Evangelische Broedergemeente (EBG). Een kam van apenbot en een apinti-trom uit Suriname herinneren aan het wereldwijde "zielen winnen voor het Lam."

Aan de Slotlaan in Zeist liggen het besloten Broeder- en Zusterplein. De haast monastieke sfeer die tussen de achttiende-eeuwse gevels hangt, zet argeloze voorbijgangers gemakkelijk op het verkeerde been. Dit is geen wereldvreemd klooster: hier werden honderden zendelingen uitgezwaaid. De hernhutters gaven in de achttiende eeuw de aanzet tot wat de grootste zendingsbeweging uit de Nederlandse geschiedenis zou worden. Een belangrijk moment was de oprichting van het Zeister Zendingsgenootschap (ZZg) in 1793.

De zaal waarin het ZZg werd opgericht wordt dezer dagen gebruikt voor een expositie over de hernhutters. Het tweede deel van de expositie bevindt zich in de Broederkerk, enkele passen verderop.

In het Nederlandse protestantisme nemen de hernhutters een aparte plaats in door hun buitenlandse herkomst, speciale godsdienstige gebruiken, kleding, kerkmuzikale traditie en het leven in een strenggeordende gemeenschap. Wonen, werken en geloven horen voor de hernhutters bij elkaar.

Job van Melle, voorzitter van de commissie Cultureel Erfgoed van de Broedergemeente Zeist, verklapt alvast dat de expositie een vingeroefening is. "We zijn van plan een museum op te richten over de geschiedenis van de broeders in Zeist." Een termijn kan hij nog niet noemen. "Het zal nog wel enkele jaren duren."

De wortels van de beweging gaan terug tot de laatmiddeleeuwse kerkhervormer Jan Hus. Na diens marteldood werden zijn volgelingen onderdrukt. Velen ontvluchtten hun vaderland Tsjechië. In het begin van de achttiende eeuw zochten enkele honderden vluchtelingen asiel op het landgoed van de rijksgraaf Von Zinzendorf, in het Duitse Saksen. Ze stichtten een nederzetting met de naam "Herrnhut" (onder hoede van de Heere).

Na een bijzondere avondmaalsviering ontplooiden de hernhutters een enorm missionair elan. Zeist werd een belangrijk steunpunt in Nederland. Tot aan Von Zinzendorfs dood, in 1760, waren er 226 zendelingen actief in 28 gebieden in de wereld, tot Australië en Tibet toe. Plaatsnamen als Gnadental in Zuid-Afrika herinneren eraan. In Gnadental was de leprozerie van de broedergemeente, zegt Van Melle. "Mandela heeft hier gevangengezeten. Hij heeft aan de hernhutters gevraagd of hij de naam Gnadental mocht gebruiken voor zijn residentie in Kaapstad."

Valentin Haidt legde in de achttiende eeuw de missionaire oogst van de broeders vast op het schilderij "De Eerstelingen", dat in de kleine zaal staat opgesteld. Afgebeeld zijn de eerste bekeerlingen uit de verschillende zendingsgebieden. Haidt heeft zich laten leiden door Openbaring 7:9: "Daarna zag ik een grote menigte, die niemand tellen kon, uit alle rassen en stammen en volken en talen." Zij brengen hulde aan Christus, het Lam Dat geslacht is.

Het Lam is altijd een geliefd symbool gebleven voor de hernhutters. Van Melle toont een vitrine waarin diverse afbeeldingen liggen. "Je zou kunnen zeggen dat het ons logo is geworden, hoewel het symbool niet exclusief van de broeders is. Het is een van de oudste symbolen van de christelijke kerk."

Tal van voorwerpen illustreren het "zielen winnen voor het Lam", zoals de hernhutters hun zendingswerk noemen: maquettes van zendingshuizen, een houten schaal uit het binnenland van Suriname, Indiaas vaatwerk, een kam van apenbot, een apinti-trom uit Suriname; zendingsbrochures uit de jaren vijftig: "Licht in duisternis", "Een biddend volk", opgenomen in de serie Zeister traktaten.

In Suriname werd de EBG volkskerk. Door de grote instroom van allochtonen in de jaren zestig en zeventig bestaat de EBG in Nederland intussen voor 90 procent uit Surinamers. Er zijn grote gemeenten in Rotterdam, Den Haag en Amsterdam (Koningskerk).

Symbolen en rituelen zijn vanouds erg belangrijk voor de hernhutters. Zo wil het zogeheten liefdemaal -thee met krentenbollen- de onderlinge geestelijke verbondenheid onderstrepen. Het gerei: kopjes, schoteltjes en melkkannen van Meissner porselein, tinnen theepotten, blikken theebusjes uit de blikslagerij, een blauw houten dienblad en een blauwe mand voor het brood of de krentenbollen. Het water voor de thee werd vroeger gekookt in koperen ketels op komforen. Speciale dracht voor het liefdemaal vormen de driehoekige omslagdoek, de schort en de handschoenen.

In het verleden droegen de zusters een zogeheten "haube" met gekleurd lint. Roze was voor de ongehuwde vrouwen, blauw voor de gehuwde vrouwen en wit voor de weduwen. In de kerkzaal zaten mannen en vrouwen gescheiden. "Je kunt dat nu nog zien aan de hoogte van de banken", zegt Van Melle. "De banken van de vrouwen zijn een paar centimeter lager."

Om hun zendingsactiviteiten te kunnen financieren, ontplooiden de hernhutters tal van ambachten. Het Broederhuis ontwikkelde zich al vroeg tot een bedrijfscomplex waar vaklieden uiteenlopende producten maakten: meubels, schoenen, kleren, glazen, bier, pruiken, blik, beurzen, zadels, knopen, linnen, kwasten, passement, sloten, kaarsen, tinnen voorwerpen, bont, kousen en riemen. Ook was er in Zeist een hotel van de hernhutters, de voorloper van het huidige hotel Hermitage. In het exclusieve broederhotel van voorheen kon je pas boeken na het overleggen van een positieve attestatie van je kerk. Ook het Krasnapolsky-hotel in Paramaribo gaat terug op een bedrijf van de hernhutters.

Al in de achttiende eeuw trok deze gemeente honderden bezoekers, zoekende zielen, sympathisanten en kritische geesten die de bedrijvigheid, het ritmische liturgische leven, de pleisterplaats van zendelingen en de typische vroomheid wel eens met eigen ogen wilden zien. "Bij de Hernhoeters is t doch moy!", moet de vijfjarige erfprins Willem V gezegd hebben toen hij in 1753 een bezoek aan Zeist bracht. Een handgeschreven verslag van een bezoek dat hij in 1768 aan Zeist bracht ligt in de vitrine. De band tussen broeders en Oranjehuis is altijd sterk geweest. Koningin Juliana bracht in 1962 een bezoek, en direct na een grote brand in 1967 kwamen prinses Beatrix en prins Claus hun medeleven betuigen.

Deze week werd een oude hindoestaanse vrouw naar de dodenakker gebracht. Hernhutter begrafenissen zijn altijd rond drie uur 's middags, het moment waarop de Heere Jezus de geest gaf. In de rouwdienst wordt traditioneel de "levensloop" voorgelezen.

In de achttiende eeuw gaven deze levenslopen een verslag van het geestelijk leven van de overledene. Tegenwoordig is dat anders. De levensloop van zuster Soekhia Mithoe-Raghoe, door haar kleinkinderen opgesteld, gaat in op oma's hobby's. "Met feestdagen kwamen de broeders en zusters bij oma op bezoek. Er werd altijd lekker gekookt. Oma hield van reizen, ze ging vaak naar Engeland en Spanje. Ook was ze dol op oude hindoestaanse films. Oma was er altijd voor ons, we konden altijd op haar rekenen."

Drie hindoestaanse vrouwen zingen, met licht buigende stem, enkele liederen. "Djo paapie Jishoe kane aawe." De voorganger zegt dat de overledene in haar angst op God vertrouwde. De familie zingt: "Wat de toekomst brengen moge, mij geleidt des Heeren hand." Een koperblazersensemble gaat voor de witte, met bloemen bedekte baar uit naar de begraafplaats. Het ensemble speelt een geestelijk lied, sonoor en plechtig.

"Hernhutters in Zeist, een verhaal apart!" duurt tot 22 februari en is te zien aan het Zusterplein 12 en 22. Openingstijden: woensdag 12.00-16.30 uur en zaterdag 11.00 tot 16.30 uur (zaterdag 7 februari is alleen de kleine zaal geopend); toegang vrij.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van donderdag 29 januari 2004

Reformatorisch Dagblad | 24 Pagina's

Liefdemaal met thee en krentenbollen

Bekijk de hele uitgave van donderdag 29 januari 2004

Reformatorisch Dagblad | 24 Pagina's

PDF Bekijken