Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Vliegend monument

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Vliegend monument

Nederland destijds met Fokker F27 weer op de wereldmarkt

10 minuten leestijd

Het grootste naoorlogse succes van Fokker, zo kan de tweemotorige F27 gerust genoemd worden. Donderdag is het vijftig jaar geleden dat de Friendship zijn eerste vlucht maakte. Over de hele wereld vliegen er nog ongeveer 100 van de in totaal 786 die van de productielijn rolden. "Het is een betrouwbaar werkpaard."

Goedkeurend klopt Jan Maasdam (47) op de neus van de glanzend wit-blauwe Fokker F27 Friendship; die koosnaam kreeg het model van de bouwer. In de heldere najaarszon op vliegveld Lelystad glimt het toestel bijna oogverblindend. Zo'n tien jaar vloog Maasdam op de tweemotorige Fokker. Eerst bij de Koninklijke Luchtmacht, daarna bij de Nederlandse Luchtvaart Maatschappij, een onderdeel van KLM. Hij kreeg een band met het toestel. "In dit vliegtuig voel je iedere bocht die je maakt. Bij de moderne toestellen is dat allang niet meer zo."

Maasdam, in het dagelijks leven gezagvoerder op een Boeing 737 van KLM, vliegt voor zijn plezier nog steeds op de F27. Vorig jaar schaften luchtvaartmuseum Aviodrome en een club van liefhebbers een van de eerst gebouwde Friendships aan. Vanaf Lelystad maakt het toestel nu testvluchten, in afwachting van goedkeuring van de Inspectie Verkeer- en Waterstaat voor het maken van passagiersvluchten. Maasdam: "Dan gaan we er rondvluchten mee maken. Dat wordt echt een belevenis. Je snuift aan boord nog de atmosfeer op van de jaren '50."

Succes

De F27 is niet zomaar een vliegtuig, beaamt ook Peter de Raaf, voorzitter van de Fokker F27 Friendship Association. Deze organisatie beijvert zich al bijna twintig jaar voor het behoud van het vliegtuigtype, dat met veertig tot vijftig zitplaatsen vooral populair was op de kortere routes. Volgens De Raaf plaatste de Fokkerfabriek zich met de F27 na lange tijd weer in de belangstelling bij luchtvaartmaatschappijen. Fokker was in de jaren '20 succesvol, maar verloor in de jaren voor de oorlog in rap tempo terrein op zijn concurrenten. De Raaf: "Fokker ontwierp de F27 in 1953. Er was toen een markt voor een hoogdekker die ook kon landen op slecht begaanbare vliegvelden. Fokker bouwde dat vliegtuig."

Baanbrekend was het werk dat Fokkeringenieurs verrichtten op het gebied van metaallijm. Grote delen van de vleugel van de Friendship bestonden uit gelijmd metaal. De Raaf: "Dat was niet eerder zo toegepast. Het zorgde voor een mooie, gladde bovenkant van de vleugel en maakte het toestel lichter." Een ander nieuwtje was de mogelijkheid om met de F27 te starten op één motor. Zijn belangrijkste voorganger, de DC-3 Dakota, kon dat niet. De F27 was daardoor veiliger in gebruik.

Oliecrises

Tot veler verrassing rolden er bijna 800 Friendships van de productielijn. Een kwart daarvan bouwde Fairchild in Amerika in licentie. De rest construeerde Fokker op Schiphol-Oost. De Raaf, die zelf 22 jaar bij Fokker werkte, herinnert zich de hoogtijdagen van de productie nog goed. "De lijnen stonden vol met vliegtuigen, vrijwel altijd in de kleuren van de klant. Zelfs in de jaren '70, na de oliecrises, ging het nog goed. De motoren van de F27 bleken voor die tijd buitengewoon zuinig te zijn."

De Raaf schrijft het succes daarnaast toe aan de algehele kwaliteit van het toestel. "De F27 had de reputatie van een uiterst betrouwbaar vliegtuig. Tijdgenoten kampten veel vaker met problemen. Bovendien was het een stevig toestel, dat bijvoorbeeld goed tegen uitzonderlijke weersomstan digheden kon."

Pas in 1986 reed de laatste Friendship uit de productiehal. Op dat moment stond een moderne opvolger al in de startblokken: de Fokker 50. In feite was dat een flink gemoderniseerde F27, die op belangrijke punten compleet opnieuw was ontworpen.

Vliegshows

Maasdam, geboren in het jaar dat de F27 voor het eerst vloog, begon pas te vliegen op het type toen de productie al bijna was geëindigd. Hij maakte in 1985 de overstap van helikoptervlieger bij de luchtmacht naar Fokkerpiloot. In korte tijd werkte hij zich op tot eerste vlieger en verzorgde demonstraties tijdens vliegshows. Daarbij leerde hij het toestel pas echt kennen, zegt hij. "Je bent dan met een cockpitbemanning enorm druk bezig en houdt voortdurend de grenzen van het toestel in de gaten. Soms waren de weersomstandigheden zo gunstig dat we bijna compleet over de kop konden gaan met het vliegtuig. Als je dat beheerst, heb je als piloot ongeveer het maximum bereikt, zeker met zo'n groot toestel."

Volgens De Raaf is de rol van de F27 in het luchtvervoer behoorlijk afgenomen. "Een klein deel van de Friendships vliegt nog. In Europa slinkt het aantal snel, daarbuiten zijn nog wat meer toestellen actief. In Nederland is alleen de PH-FHF nog vliegwaardig, het toestel dat binnenkort rondvluchten moet gaan maken."

Deze week kruipt Maasdam opnieuw achter het roer van de F27, al is het niet voor een demonstratie zoals in vervlogen dagen. Donderdagmiddag om 14.29 uur precies hoopt hij met de PH-FHF vanaf Lelystad te starten, exact vijftig jaar nadat het eerste prototype het luchtruim koos. Hij kijkt ernaar uit. "Dit vliegtuig is Nederlands erfgoed, dat moet je koesteren."

Meer informatie: www.fokkerf27.nl en www.aviodrome.nl.


KADER 1

"Nu gaat-ie de lucht in"

Het moment van de eerste vlucht van de Fokker F27 was zorgvuldig geheimgehouden. Toch wist Ab Steenbergen van tevoren wanneer het ging gebeuren. "We deden al een tijdje taxiproeven op de startbaan. Op een dag kwam de toenmalige directeur van Fokker kijken. Ik wist: nu gaat-ie de lucht in."

Decennialang werkte Steenbergen (81) bij Fokker. Hij kwam er binnen in 1950. Al snel belandde hij bij de vliegdienst, die toestellen gereedmaakte voor testvluchten. Steenbergen: "Het was een drukke tijd. Fokker bouwde lesvliegtuigen, zoals de S11, maar moest ook Engelse Gloster Meteorstraaljagers maken voor de luchtmacht. Er was een enorm tekort aan mensen. Uit het hele land werden ze gehaald. Ik kan me zelfs herinneren dat een toneelspeler werd omgeschoold tot vliegtuigmonteur. Met succes trouwens; dertig jaar later werkte hij nog bij het bedrijf."

De komst van de F27, het eerste Fokker-passagiersvliegtuig in bijna twintig jaar, getuigde van geloof in de toekomst bij Fokker. Steenbergen: "De mensen waren enorm gemotiveerd. Niet de negen-tot-vijfmentaliteit die je tegenwoordig ziet. Je gíng ervoor."

Grondig nazien

De 24e november 1955 staat bij Steenbergen in het geheugen gegrift. "We waren al een tijd bezig met tests. Toch was de F27 nog lang niet af. Het eerste toestel had hier en daar houten panelen en deuren, omdat we nog niet aan de definitieve waren toegekomen. De motoren waren geleend, in Engeland waren ze van een ander vliegtuig afgehaald." Al ruim voor de bewuste dag had Steenbergen de opdracht gekregen de Friendship nog eens grondig na te zien. "Als de piloot bij taxiproeven per ongeluk te veel gas gaf, moest het toestel al kunnen vliegen."

Uit voorzorg wisten maar enkelen bij Fokker wanneer de eerste vlucht zou plaatshebben. Dat werd zorgvuldig verzwegen, uit angst voor negatieve publiciteit als er iets tijdens de vlucht mis zou gaan. Steenbergen: "Ik heb 'm als een van de weinigen zien opstijgen. Toen de kist 34 minuten later landde, zag het echter zwart van de mensen."

De eerste F27 bleek lang niet volmaakt. Zo was het toestel van achteren te zwaar, waardoor het moeilijk horizontaal kon vliegen. "Het volgende exemplaar is aan de voorkant 90 centimeter verlengd. Daarmee was het probleem opgelost en je had er voor niets nog eens vier zitplaatsen bij", lacht Steenbergen.

Service

De man van het eerste uur werkte bijna tot het einde van de F27-productie in 1986 bij Fokker. Diverse malen werd hij door de fabriek gestationeerd bij klanten in het buitenland.

Steenbergen: "In de beginjaren moest Fokker nog een servicenetwerk opbouwen. Dat gebeurde door eigen mensen te sturen. Het liep allemaal wel, maar vraag niet hoe. In Noorwegen maakte ik het mee dat een onderdeel van een F27 's nachts kapotging. Dus belde ik met Amsterdam. Zegt de portier tegen me: "Sorry, factory is closed." En hij hangt op. Ik kon wel uit m'n vel springen. Vandaag de dag bel je net zo makkelijk naar de andere kant van de wereld als naar je buren. Toen kostte het zo een uur om verbinding te krijgen."

Bij het volgende telefoontje begon Steenbergen direct met een paar onvervalste Hollandse scheldwoorden. "Dat hielp. Er werd iemand van het magazijn uit bed gebeld. Die kwam op z'n fiets naar Schiphol, pakte het onderdeel en leverde het af bij een luchtvaartmaatschappij. Nog dezelfde dag was het dan in Noorwegen. Maar het kostte mij wel m'n nachtrust."

Het doet Steenbergen goed dat er nog steeds F27's vliegen. Minder te spreken is hij over het faillissement van Fokker in 1996. Hij ziet het als een uitvloeisel van een politiek spel. "Fokker bouwde kwaliteitsvliegtuigen. Het bedrijf is gewoon de nek omgedraaid."

Weemoed

Vandaag de dag houdt Steenbergen zich nog bezig met de herbouw van oude Fokkers. Wekelijks gaat hij op woensdag naar de KLM Bedrijfsschool op Schiphol. Samen met vijf oud-collega's werkt hij aan de herbouw van de Fokker C10, een dubbeldekker uit de jaren '30. Dezelfde ploeg vervaardigde eerder een Fokker FII, het eerste verkeersvliegtuig dat Fokker bouwde. Het toestel staat nu in luchtvaartmuseum Aviodrome in Lelystad.

Met de F27 houdt de oud-Fokkerman zich niet veel meer bezig. Al sluit hij niet hij donderdag toch wat weemoedig is als de eerste vlucht wordt herdacht. "Dat geluid van de eerste start vergeet ik niet snel meer. Als ik daaraan denk, gaat mijn Fokkerhart sneller kloppen."


KADER 2

Zouteloze, maar volledige kroniek

Twee boeken verschijnen er deze maand naar aanleiding van het vijftigjarig jubileum van de Fokker F27. Het eerste is Engelstalig en moet nog uitkomen. Duidelijk is al dat het meer een naslagwerk wordt, vol feiten. Het tweede, "50 jaar Fokker Friendship", richt zich op een breder publiek. Toch moet de argeloze leek hier en daar waarschijnlijk even doorbijten.

Toegegeven, na het lezen van "50 jaar Fokker Friendship" weet je waarschijnlijk meer dan ooit tevoren over dit vaderlandse product. Auteur Joop Gerritsma behandelt in kort bestek de voorgeschiedenis van het toestel. Die begon al voor de Tweede Wereldoorlog, toen Fokker de F24 op de tekentafel zette. Dat moest het antwoord van de Amsterdamse vliegtuigbouwer worden op de Amerikaanse concurrentie. De oorlog gooide roet in het eten. De eerste jaren daarna moest Fokker zich weer wat hervinden. Pas in de tweede helft van de jaren '50 maakte de fabriek haar rentree op de markt voor passagiersvliegtuigen.

Gerritsma staat uitgebreid stil bij de totstandkoming van een licentieovereenkomst met Fairchild, de productie in Amsterdam en de verschillende varianten die er uiteindelijk van de F27 zijn geweest. Het meest in het oog springen de Mk500, een verlengde variant die plaats bood aan meer passagiers, en de F27 Maritime, een maritiem patrouillevliegtuig op basis van het aloude verkeersvliegtuig. Aan het einde van het boek komt de Fokker 50 aan bod, waarmee de fabrikant voortborduurde op het succes van de F27.

Positief aan het boek is de grote hoeveelheid beeldmateriaal, voor een aanzienlijk deel in kleur. Van tientallen, zo niet honderden verschillende Friendships staan afbeeldingen in het boek. Wie wil, kan zelfs zien welk constructienummer het desbetreffende vliegtuig heeft. Aan de ene kant is dat een vorm van service aan geïnteresseerde hobbyisten. Anderzijds werpt dat een drempel op voor de gemiddelde lezer.

De technische details mogen dan relatief beknopt worden weergegeven, toch bevat het boek behoorlijk wat jargon. Bovendien heeft de auteur soms flinke uitwijdingen nodig om tot de kern van zijn betoog te komen. Menselijke verhalen ontbreken vrijwel geheel, terwijl er toch heel wat oud-Fokkermensen moeten rondlopen die kunnen vertellen over de F27-periode. Daardoor blijft voor een breed publiek de drempel tot aanschaf mogelijk toch wat te hoog.

N.a.v. "50 jaar Fokker Friendship", door Joop Gerritsma; uitg. De Alk, Alkmaar, 2005; ISBN 90 6013 268 8; 128 blz.; 19,95;

"Fokker F27, 50 years of Friendship", door Jan F. Homma en Pierre van Berkum; eigen uitgave, te bestellen via www.fokkerf27.nl; 39,95.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van dinsdag 22 november 2005

Reformatorisch Dagblad | 20 Pagina's

Vliegend monument

Bekijk de hele uitgave van dinsdag 22 november 2005

Reformatorisch Dagblad | 20 Pagina's

PDF Bekijken