Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

"Dit einde is voor mij het begin"

Bonhoeffers vroomheid staat haaks op claims moderne theologie

10 minuten leestijd

"Dit is het einde, voor mij het begin van het leven." Opmerkelijke woorden die de Duitse theoloog en verzetstrijder Bonhoeffer spreekt als de nazi's hem meenemen op weg naar de galg. Hij hult zich de laatste ogenblikken in een innig gebed. De kamparts schrijft later: "Ik heb in mijn praktijk van vijftig jaren als arts zelden iemand zo vol overgave aan God zien sterven."

Dietrich Bonhoeffer wordt op 4 februari 1906 geboren in Breslau, het huidige West-Polen (nu Wroclaw geheten). Hij groeit op in een welgesteld academisch milieu in Berlijn, waar zijn vader hoogleraar psychiatrie en neurologie is. Zijn familie is liberaal-godsdienstig. Als Dietrich in 1923 theologie gaat studeren, is dat vooral uit filosofische interesse. Hij wordt daarmee een buitenbeentje in de familie.

Op jonge leeftijd (21) promoveert hij in 1927 op een dissertatie over de kerk, getiteld "Communio Sanctorum" (de gemeenschap der heiligen). Na afloop daarvan gaat hij voor een jaar als vicaris naar de Duitse gemeente in Barcelona. Vervolgens pakt Bonhoeffer in Berlijn de studie weer op en legt hij in 1930 zijn tweede theologische examen af. Omdat hij -volgens de regels van de Lutherse Kerk- te jong is om predikant te worden, volgt hij een jaar studie in New York aan het Union Theological Seminary. In 1930 promoveert hij opnieuw, dit maal op het onderwerp "Akt und Sein" (Daad en zijn).

Internationaal

Bonhoeffer slaat zijn vleugels uit. Hij wordt in 1931 gekozen tot jeugdsecretaris van de Wereldbond voor Vriendschapswerk der Kerken. Het geeft hem de gelegenheid oecumenische contacten op te bouwen die hem later goed van pas komen. Hij wordt docent systematische theologie aan de Friedrich-Wilhelms-Universität in Berlijn. Met zijn 24 jaren is hij de jongste theologisch docent van Berlijn.

Bonhoeffer raakt in 1933, als Hitler de macht grijpt, al in een vroeg stadium betrokken bij het verzet tegen de nationaalsocialisten. Twee dagen na de machtsovername door Hitler spreekt hij voor de radio van het "zichzelf vergoddelijkend" ambt van de Führer. Een dergelijke leider is een vérleider. Meteen daarop wordt de microfoon weggedraaid.

In 1933 verbindt Bonhoeffer zich als predikant aan de Duitse gemeente te Londen. Hij krijgt daar nauw contact met George Bell, de bisschop van Chichester, aan wie hij zijn zorgen kenbaar maakt over de toestand in Duitsland en de gevolgen voor de kerk. Als hij na een jaar weer terug is, raakt hij steeds meer betrokken bij de strijd tegen de germanisering van de Duitse kerk. Hij neemt deel aan de oprichting van Martin Niemöllers Pfarrernotbund. Deze bond is opgericht na de invoering van de ariërparagraaf in de Pruisische Landskerk.

Op de synode van Barmen (30 mei 1934) hebben Duitse predikanten en gemeenten zich verenigd tot de Bekennende Kirche (Belijdende Kerk), de tegenhanger van de beweging van de Duitse Christenen, die de kerk aan de eisen van nationaalsocialisme aanpast en het Führerprincipe in de kerk wil invoeren. Bonhoeffer roept op tot sabotage: de kerk moet niet alleen slachtoffers onder de wielen vandaan halen, maar ook een stok in die wielen steken.

Van 1935 tot 1937 is Bonhoeffer directeur van het predikantenseminarie van de Belijdende Kerk in Finkenwalde. Daar praktiseert hij een gemeenschappelijk leven in studie en gebed, zoals uiteengezet in "Gemeinsames Leben", dat in het jaar van verschijnen al drie herdrukken kreeg. Eind 1935 wordt zijn seminarie door de nazi's illegaal verklaard, maar Bonhoeffer gaat door. In 1937 wordt het seminarie door de politie gesloten, maar het werk wordt ondergronds voortgezet. In 1940 komt het definitieve verbod. Ondertussen zijn er al verschillende studenten gesneuveld aan het front.

Verzet

In 1939 keert Bonhoeffer na een verblijf in de Verenigde Staten terug naar Berlijn en treedt in dienst van de "Abwehr", de Duitse contraspionagedienst die echter als dekmantel voor het verzet wordt gebruikt. Bonhoeffer krijgt de status van V-Mann, iemand met een bijzondere opdracht. Hij moet de buitenlandse contacten gebruiken voor contraspionage, maar in feite zet hij die in voor het verzet. Hij speelt een dubbele rol, wat bij de theoloog Karl Barth argwaan oproept: hoe kan Bonhoeffer met een paspoort zo gemakkelijk naar het buitenland reizen!

Bonhoeffer raakt betrokken bij de verzetsbeweging rond admiraal Wilhelm Canaris. Deze groep, die aanslagen op Hitler voorbereidt, informeert regeringen in het buitenland over het bestaan van een Duitse oppositie.

In 1943 verlooft Bonhoeffer zich op 37-jarige leeftijd met Maria von Wedemeyer, een adellijk meisje van 19 jaar uit Pruisen. Maria's moeder vindt het echter beter dat de verloving een jaar wordt uitgesteld, niet alleen vanwege het leeftijdsverschil, maar ook omdat zij vermoedt dat hij bij het verzet tegen Hitler betrokken is. Slechts via brieven kunnen zij elkaar hun jawoord geven.

Arrestatie

In april 1943 wordt Bonhoeffer door de Gestapo gearresteerd op verdenking van plannen om Hitler te doden. Tot februari 1945 zit hij gevangen in de militaire Tegelgevangenis, even buiten Berlijn. Vanuit deze gevangenis schrijft hij brieven aan zijn ouders en aan zijn vriend Eberhard Bethge die later -samen met gedichten en notities- onder de titel "Widerstand und Ergebung" (Verzet en overgave) wereldberoemd zouden worden.

Er worden ondertussen steeds meer verzetsmensen gefusilleerd. Bonhoeffer wordt op 8 oktober 1944 overgebracht naar de beruchte Gestapohoofdgevangenis in de Prinz Albrechtstrasse. Op 2 februari 1945 wordt zijn broer Klaus ter dood veroordeeld en op 23 april doodgeschoten. Ook zijn zwager Hans von Dohnanyi laat het leven, op 9 april 1945 in concentratiekamp Sachsenhausen.

Vanwege de oprukkende geallieerden wordt Bonhoeffer met enkele andere prominente gevangenen overgebracht naar de bunkercellen van Buchenwald. Hier ontmoet hij Payne Best, een Engelse inlichtingenofficier. Dankzij hem zijn ons de laatste woorden van Bonhoeffer bekend.

Bij de eerste kennismaking vat Best direct sympathie op voor zijn medegevangene. "Bonhoeffer was een en al bescheidenheid en vriendelijkheid; hij scheen altijd een sfeer van geluk te verspreiden, van vreugde over elke kleine gebeurtenis in het leven, van diepe dankbaarheid voor het feit alleen dat hij leefde. () Hij was een van de zeer weinige mensen die ik ontmoet heb voor wie zijn God werkelijkheid was en hem altij d nabij."

Als de geallieerde troepen Buchenwald steeds dichter naderen, worden Bonhoeffer en andere gevangenen er weggehaald. De weg voert naar Schönberg, waar ze ondergebracht worden in een school. Het lijkt erop dat het gevaar geweken is. Op de zaterdag voor Pasen vragen de gevangenen of Bonhoeffer met hen een morgenwijding wil houden. Bonhoeffer mediteert over de dagteksten uit Jesaja 53: "Door Zijn striemen is ons genezing geworden" en uit 1 Petrus 1:3: "Geloofd zij de God en Vader van onze Heere Jezus Christus, Die ons naar Zijn grote barmhartigheid ons heeft wedergeboren, tot een levende hoop, door de opstanding van Jezus Christus uit de doden."

De gesproken woorden maken indruk. Hij is nog maar net uitgesproken of de deur gaat open. Twee SD'ers roepen: "Gevangene Bonhoeffer, klaarmaken en meekomen." Iedereen weet wat dat betekent. Bonhoeffer pakt zijn persoonlijke bezittingen bij elkaar en schrijft nog snel zijn naam in een boek om voor zijn familie een spoor achter te laten. Dan neemt hij kort afscheid van zijn medegevangenen.

In het nabijgelegen concentratiekamp Flossenbürg houdt een geïmproviseerde militaire rechtbank zitting en wordt Bonhoeffer veroordeeld tot de galg wegens medeplichtigheid aan een moordaanslag op de Führer. Hitler heeft persoonlijk op 5 april 1945 besloten dat de Zossengroep, waartoe Bonhoeffer behoort, de doodstraf moet krijgen. Het was een van zijn laatste bevelen.

Een SS-kamparts, bij de terechtstelling aanwezig, is diep onder de indruk van de wijze waarop Bonhoeffer zijn dood tegemoet gaat.

"Op de morgen van de bedoelde dag, ongeveer tussen vijf en zes, werden de gevangenen uit de cellen gehaald en werd hun het standrechtelijk vonnis voorgelezen. Door de halfopen deur van een kamer in de barakken zag ik, voordat hij zijn gevangeniskleding aflegde, pastor Bonhoeffer, neergeknield in innig gebed met zijn God. De manier waarop deze buitengewoon sympathieke man vol overgave en zeker van verhoring bad, heeft me zeer diep aangegrepen. Ook op de plaats van terechtstelling deed hij nog een kort gebed en beklom daarna moedig en kalm de trap naar de galg. De dood volgde na een paar seconden. Ik heb in mijn praktijk van vijftig jaren als arts zelden iemand zo vol overgave aan God zien sterven."

Nadat Bonhoeffer in Flossenbürg is opgehangen, is zijn verloofde Maria lange tijd wanhopig naar hem op zoek. Maanden later pas krijgt ze te horen dat Dietrich niet meer leeft. Ook de familie hoort pas in juli 1945 -via de BBC- dat Bonhoeffer niet meer in leven is. Bonhoeffer werd 39 jaar.

Invloed

Bonhoeffer is nooit in staat geweest zijn theologische denkbeelden volledig uit te werken. Hij had geen vaste verblijfplaats, zijn boeken moest hij steeds naar andere plaatsen overbrengen. Bekende titels zijn "Navolging", "Gemeenschappelijk leven" en "Verzet en overgave". Zijn "Ethiek" heeft hij nooit kunnen voltooien.

In de jaren zestig gold Bonhoeffer als voorloper van de moderne theologie. Deze theologie baseerde zich vooral op enkele pregnante passages in "Verzet en overgave", waarin Bonhoeffer een ontwerp geeft voor een "religieloos christendom". In een tijd van secularisatie komt het er volgens de Duitse theoloog op aan "werelds" over God te spreken. "We moeten in de wereld leven, alsof God niet bestaat."

Bonhoeffer neemt de mondig geworden wereld volstrekt serieus en keert zich tegen de gedachte van een God, Die slechts in grenssituaties betekenis heeft; een God, Die als stoplap of gatenvuller ("Lückenbüsser") moet dienstdoen, daar waar de moderne wetenschap en de techniek het laten afweten.

Sperna Weiland schreef twee monografieën over de God-is-doodtheologie en een boek "Verder in het voetspoor van Bonhoeffer". De Engelse bisschop John A. T. Robinson zag in zijn geruchtmakende "Eerlijk voor God" Bonhoeffer voor een moderne profeet. Maar ook een behoudend reformatorisch theoloog als dr. G. Huntemann beriep zich op hem. Hij schreef het positieve boek: "De andere Bonhoeffer. De uitdaging aan het modernisme" en keerde zich fel tegen de annexatie van Bonhoeffer door allerlei "linkse theologen." Hij beschouwt Bonhoeffer als een christocentrisch luthers theoloog.

Vroomheid

Het is niet terecht Bonhoeffer af te schilderen als verkondiger van een "horizontaal" christendom, is de mening van veel theologen nu. Juist de afgelopen jaren is er meer aandacht gekomen voor teksten van Bonhoeffer waarin vroomheid en christelijke spiritualiteit een belangrijke rol spelen. Het dagelijks gebed, het Bijbellezen en de piëtistische liederen van Paul Gerhardt gaven hem veel steun en troost. De wijze waarop hij in Finkenwalde met zijn studenten omging en stille tijd en biecht praktiseerde, dwingt respect af. Bonhoeffer was geen seculier mens!

De theologische denkbeelden van Bonhoeffer concentreren zich vooral op de lijdende God, Die in de gestalte van het kruis van Christus in de wereld aanwezig is. Wie alleen maar afgaat op uitspraken als: "De kerk is pas kerk als zij er is voor anderen", zonder de persoonlijke bron van inspiratie daarbij te verdisconteren, doet Bonhoeffer geen recht.

In zijn werk staat Christus centraal. Hij is de bron van navolging, tegen alle heersende ideologie en laffe wereldvlucht in. Het geloof in Christus is een geloof dat midden in de wereld wordt beleefd. Zijn diepste wens was om dit leven in de sfeer van familie en vriendschap te leven. De radicale navolging van Christus verplicht soms echter ook tot andere keuzes, keuzes die Bonhoeffer met de dood moest bekopen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van donderdag 26 januari 2006

Reformatorisch Dagblad | 22 Pagina's

Bekijk de hele uitgave van donderdag 26 januari 2006

Reformatorisch Dagblad | 22 Pagina's

PDF Bekijken