Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

De chroniqueur van de Reformatie

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

De chroniqueur van de Reformatie

7 minuten leestijd

Van zijn leven weten we zo weinig dat er nog nooit een echte biografie over hem is verschenen. Toch speelde hij een belangrijke rol ten tijde van de Reformatie: Johannes Sleidanus. Hij overleed op hervormingsdag, in dezelfde week dat een gebroken Karel V zijn keizerschap neerlegde. Maar zijn werk zou nog jarenlang de gemoederen bezighouden. Want Sleidanus onthulde veel "dat maar beter verborgen had kunnen blijven."

Precies een halve eeuw duurde het leven van de belangrijkste historicus van de Reformatie, Johannes Sleidanus. En die halve eeuw viel geheel binnen de levensjaren van de laatste grote Europese vorst, keizer Karel V. De Habsburger was in 1500 in Gent geboren en was behalve vorst van de Nederlanden en koning van Spanje tegelijk ook -van 1519 tot 1556- keizer van het roomse rijk "der Duitse Natie".

Vooral zijn keizerschap stond in het teken van het overwinnen van de grote verdeeldheid in de Duitse landen die voortvloeide uit Luthers Reformatie. Toen hij moest inzien dat die missie onvoltooid zou blijven, legde hij in Brussel op 25 oktober 1556, zes dagen voor de dood van Sleidanus, gedesillusioneerd zijn kroon neer. Twee jaar later zou hij overlijden, teruggetrokken in een afgelegen klooster in de Spaanse Extremadura.

Verzwegen

Geen andere tijdgenoot heeft zo nauwkeurig het optreden van Karel V in die jaren van Reformatie en godsdienstoorlogen proberen te boekstaven als Sleidanus. Zijn magnum opus, dat de periode van 1517 tot 1555 beschrijft, valt vrijwel samen met de jaren van diens keizerschap. Omdat Sleidanus tot het vijandelijke protestantse kamp behoorde, had hij geen toegang tot de keizerlijke archieven. Desondanks schijnt de keizer gemopperd te hebben dat Sleidanus veel onthulde dat hij liever geheim had gehouden: "Die schurk is zeker veel te weten gekomen, of hij is zelf in onze raad aanwezig geweest, of de raadsheren waren verraders."

Het was zijn commentaar op Sleidanus' hoofdwerk, "Commentaren op de godsdienst en de staat onder keizer Karel V". Het boek verscheen in 1555 in Straatsburg in het Latijn, maar werd al spoedig in veel Europese talen vertaald en was meteen een bestseller. Het bood een zo compleet mogelijk overzicht van alle verwikkelingen sinds het eerste optreden van Luther tot de godsdienstvrede van Augsburg. Dat onderwerp lag bij veel partijen zo gevoelig, dat er tot het laatst grote druk op de Straatsburgse stadsbestuurders was uitgeoefend om de uitgave tegen te houden.

Schmalkalden

Sleidanus schreef de bijna 1000 pagina's dikke foliant mede op grond van zijn eigen waarnemingen, want hij was bij diverse gelegenheden persoonlijk aanwezig geweest. Maar zijn voornaamste bron waren de archieven van het Schmalkaldische Verbond, het bondgenootschap van lutherse vorsten en steden dat het tegen de keizer opnam, en ook die van de stad Straatsburg, waar hij zich in zijn latere leven had gevestigd.

Het boek bestaat vooral uit lange citaten en samenvattingen van documenten en kan daarmee vooral een bronnenstudie heten. Het valt op dat Sleidanus de feiten zo veel mogelijk voor zich wil laten spreken. Zijn onpartijdigheid zou latere generaties aanspreken, maar kon in zijn eigen tijd op maar weinig waardering rekenen. Geen van de strijdende partijen kon zich immers echt in het verhaal herkennen.

Zelfs de door Sleidanus bewonderde Melanchthon had vooral kritiek. Net als de keizer verzuchtte hij dat Sleidanus te veel openbaart "dat maar beter voor eeuwig verzwegen had kunnen worden."

Parijs

Sleidanus werd geboren in een stadje in de Eifel, Schleiden. Zijn eigenlijke naam verwees naar zijn vader: Johann Philippson of Philippi, maar vanaf zijn studententijd hanteerde hij een geleerdennaam die hij ontleende aan zijn geboorteplaats. Dat lag minder voor de hand dan het lijkt, want uitgerekend het kleine Schleiden leverde nog een geleerde van naam op. Johannes Sturm (1507-1589) was zelfs een klasgenoot van Sleidanus, maar deze verkoos zich "Sturmius" te laten noemen. De paden van beide Schleidense geleerden zouden elkaar levenslang kruisen.

Van Sleidanus' jonge jaren is weinig bekend, maar duidelijk is dat hij al vroeg moet zijn gegrepen door de "nieuwe leer". In zijn oudste bewaard gebleven brief, uit zijn studietijd in Leuven in 1528, spreekt zijn bewondering voor Melanchthon. De beide studenten uit Schleiden moeten hun ideaal hebben herkend: een brede humanistische geleerdheid in dienst van de grote vernieuwing van de kerk.

In 1533 volgt Sleidanus nog een rechtenstudie in Orléans, bij misschien wel de beroemdste jurist van die dagen, de Venetiaan Pierre Taisan de l'Estoile, die vijf jaar eerder ook Calvijn onder zijn studenten mocht rekenen.

Zijn juridische scholing zal hem nog vaak van pas komen. Na zijn studie dient Sleidanus een belangrijke raadsheer van de Franse koning, kardinaal Du Bellay. De kardinaal staat zeer positief tegenover de Reformatie en streeft een Frans bondgenootschap na met de Duitse protestantse machten, in hun strijd tegen de keizer. Sleidanus' Parijse jaren verlenen hem een gedegen ervaring in de internationale politiek, die hem de rest van zijn leven van pas zal komen.

Straatsburg

Zijn Franse positie dankt Sleidanus aan zijn jeugdvriend Johannes Sturm, die hem in dezelfde functie is voorgegaan. Sturm is intussen in dienst getreden van de vrijstad Straatsburg. De stad is in die dagen een van de belangrijkste centra van de Reformatie. Als Wittenberg er het Jeruzalem van is, dan staat Straatsburg gelijk aan Antiochië, meenden de reformatoren.

Sturm zal een halve eeuw de belangrijkste geleerde van de stad zijn en nauw samenwerken met de voornaamste reformator, Martin Bucer. In 1538 sticht Sturm in het voormalige dominicanenklooster een gymnasium, als centrum van humanistische geleerdheid in dienst van de protestantse zaak. Het zal in de zeventiende eeuw uitgroeien tot een universiteit en in zijn eigen tijd als voorbeeld dienen voor tal van soortgelijke academies elders in Europa, tot die van Calvijn in Genève toe.

Met Johannes Calvijn valt de naam van alweer een leeftijdgenoot en een persoonlijke kennis van Sleidanus. De Fransman Calvijn woonde en werkte bijna drie jaar, van 1538 tot 1541, in het Duitse Straatsburg, waarvan hij de taal niet machtig was.

Het waren uiterst vormende jaren, van groot belang voor zijn komende werk in Genève. Sturm liet de kans niet onbenut en stelde Calvijn direct aan als docent theologie aan zijn nieuwe gymnasium. In die hoedanigheid kon Calvijn van 1539 tot 1541 door de stadsbestuurders worden afgevaardigd naar de godsdienstgesprekken die Karel V organiseerde om een eind te maken aan de verdeeldheid in zijn rijk.

Aan zijn optreden in Worms dankte Calvijn de eretitel "de theoloog", hem dankbaar toebedacht door Melanchthon. Aan de delegatie namen verder Sturm en Sleidanus deel, en natuurlijk ook Bucer, in veel opzichten de leermeester van de andere drie.

Trente

Tijdens de godsdienstgesprekken correspondeert Calvijn via Sleidanus met het Franse hof, in de hoop op Franse steun voor de Duitse protestanten. Blijkens hun latere briefwisseling zullen Calvijn en Sleidanus op vertrouwelijke voet blijven. Sleidanus neemt de gelegenheid van de godsdienstgesprekken en ook de afsluitende rijksdag in Regensburg (1541) te baat om zo veel mogelijk documentatie te verzamelen.

Zijn roeping als chroniqueur van de Reformatie moet hem steeds duidelijker voor ogen hebben gestaan. "Hoeven we eraan te twijfelen dat er ooit eerder een eeuw is geweest die zo veel wonderbaarlijke zaken in zo'n kort tijdsbestek zag gebeuren? Zo veel veranderingen in koninkrijken, godsdiensten en standen?" schrijft hij al in 1537.

Ook Sleidanus treedt in Straatsburgse dienst en wordt een aantal malen op diplomatieke missies naar het buitenland gestuurd. Terwijl Sturm in 1547 in Parijs de zaak van de Duitse protestanten bepleit, doet Sleidanus dat in Londen, overigens zonder veel succes. Op voorspraak van Bucer en Sturm is hij inmiddels officieel aangesteld als historicus van het Schmalkaldische Verbond en begonnen aan zijn levenswerk, een zo compleet mogelijk overzicht van alle verwikkelingen vanaf 1517.

Nederlaag

Maar de protestantse machten lijden een verpletterende nederlaag tegen de keizer en kwetsbare vrijsteden als Straatsburg onderwerpen zich haastig aan het keizerlijk gezag. Een van de gevolgen is dat ook zij zich verplichten afgevaardigden naar het grote Concilie van Trente te sturen. Namens een viertal vrijsteden -de Straatsburgse bestuurders hadden eerst nog het ondoordachte plan geopperd Calvijn te vragen- neemt onder anderen Sleidanus de honneurs waar. In 1551 en in 1552 kan hij zo in het Italiaanse Trente (Tarento) ook de ontwikkelingen in het pauselijke kamp met eigen ogen volgen. Het zal meer dan vier eeuwen duren, tot het Tweede Vaticaans Concilie, voordat er weer protestantse waarnemers bij een dergelijk concilie aanwezig zullen zijn.

In de jaren daarna weet Sleidanus onder zware omstandigheden zijn werk tot een einde te brengen. Historici van de Reformatie zijn hem er tot de dag van vandaag dankbaar voor.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van donderdag 20 april 2006

Reformatorisch Dagblad | 22 Pagina's

De chroniqueur van de Reformatie

Bekijk de hele uitgave van donderdag 20 april 2006

Reformatorisch Dagblad | 22 Pagina's

PDF Bekijken