Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Scan verandert kijk op migraine

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Scan verandert kijk op migraine

Verwachte bloedvatverwijding tijdens hoofdpijnaanval niet aangetoond

9 minuten leestijd

Bonkende hoofdpijn is het pijnlijkste kenmerk van een migraineaanval. Oorzaak zijn verwijde bloedvaten in de hersenen, vertellen artsen doorgaans tegen hun patiënten. Nieuw onderzoek laat van deze opvatting echter weinig heel. Op scans van de vaten is namelijk niets bijzonders te zien. Ook een ander 'vaststaand feit' lijkt gesneuveld: mentale stress lokt geen hoofdpijnaanval uit.

Dat mensen met ongeloof reageren op de twee belangrijkste conclusies uit zijn onderzoek kan neuroloog in opleiding dr. Guus Schoonman zich goed voorstellen. Zelf was hij ook verbaasd over de resultaten van zijn studies, waarop hij eerder deze maand promoveerde aan de Universiteit Leiden. "Veel patiënten weten het zeker: psychische stress kan een migraineaanval uitlokken. En dankzij de kloppende hoofdpijn doet het verhaal over de verwijde bloedvaten het ook goed. Onze bevindingen wijzen echter in beide gevallen in een andere richting."

Zes jaar lang deed Schoonman onderzoek naar migraine in het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC), onder leiding van promotor prof. dr. Michel Ferrari. Daarbij richtte hij zich op drie factoren die een aanval kunnen uitlokken: bloedvatverwijding, mentale stress en zuurstoftekort. Voor dat laatste werkte hij zes maanden in Zwitserland om te kijken of ijle lucht bij migrainegevoelige personen een aanval kan uitlokken. Dat laatste is het geval, al was de uitkomst wetenschappelijk gezien niet spijkerhard.

"Van de veertien deelnemers kregen er zes een aanval." Overigens zullen Zwitsers van die uitkomst niet opkijken. "Bergbeklimmen geldt in het Alpenland als een uitlokkende factor voor migraine. Onze hoogste Nederlandse berg is 321 meter, dus die problematiek speelt hier niet. Boven de 3000 meter kan echter hoogteziekte optreden. De verschijnselen vertonen een aardige overlap met die van migraine: hoofdpijn, misselijkheid, duizeligheid en concentratiestoornissen. Vandaar dat we wilden onderzoeken of hypoxie, een relatief tekort aan zuurstof in het bloed, een migraineaanval kan uitlokken. Daar lijkt het inderdaad op."

Bloedvaten

Harder zijn de gegevens die Schoonman in Leiden verkreeg nadat migrainegevoelige patiënten tijdens een aanval door de MRI-scanner gingen. Enkele uren daaraan voorafgaand kregen zij per infuus het middel nitroglycerine toegediend. "Nitroglycerine geeft een kortdurend vaatverwijdend effect. We weten echter dat deze stof bij migrainegevoelige mensen in 75 procent van de gevallen uren later een aanval uitlokt. De bloedvatverwijding is dan allang achter de rug. Het middel zet waarschijnlijk een proces in gang dat later uitmondt in een aanval. Bij ons gebeurde het bij 20 van de 27 deelnemers."

Voorafgaand aan en tijdens de aanval werden MRI-scans van de hersenbloedvaten gemaakt. De uitkomsten waren voor Schoonman en zijn collega's verbazingwekkend: er was namelijk niets te zien, terwijl het als een vrijwel vaststaand feit gold dat de bloedvaten tijdens een aanval zijn verwijd. De vaatdoorsnee was echter dezelfde als voorafgaand aan het hele experiment. Een tweede opmerkelijke waarneming was dat tijdens de periode van vaatverwijding direct na toediening van nitroglycerine geen hoofdpijn optrad. "Het is de eerste keer dat op deze manier bij migrainepatiënten naar de bloedvaten is gekeken. Onze resultaten zijn dan ook gepubliceerd in het toonaangevende neurologische tijdschrift Brain."

De uitkomsten roepen tegelijk vragen op. Wat is bijvoorbeeld nog het nut van veelgebruikte medicijnen tegen migraine, de zogeheten triptanen, die vaatverwijding tijdens een aanval moeten tegengaan? Schoonman: "Daarvoor zijn ze inderdaad ontwikkeld. Ze hebben een vaatvernauwend effect op de hersenbloedvaten. Zo'n 60 tot 70 procent van de patiënten heeft er baat bij. Bovendien hebben deze middelen meerdere effecten. Ze beïnvloeden bijvoorbeeld receptoren voor de boodschapperstof serotonine, een neurotransmitter die een rol speelt in het migraineproces. Ook remmen ze de signaaloverdracht in de hersenstam. Het zou wel eens kunnen zijn dat juist dit laatste effect nogal belangrijk is."

De vijfde hersenzenuw speelt eveneens een bepaalde rol in het migraineproces. Tijdens de hoofdpijnfase raakt hij geactiveerd. Deze zenuw heeft vertakkingen naar de gezichtshuid, de hersenbloedvaten en de hersenstam. "De vraag is waar die activatie vandaan komt. We dachten altijd dat verwijding van de bloedvaten leidde tot prikkeling van uitlopers van de vijfde hersenzenuw en dat daardoor de kloppende hoofdpijn ontstond. Die theorie lijkt nu achterhaald."

Oorzaak pijn

Maar waar komt dan de bonkende pijn tijdens een migraineaanval vandaan? Schoonman: "Een andere theorie is dat activatie van de vijfde hersenzenuw zorgt voor de uitstoot van zogeheten vasoactieve eiwitten rond een bloedvat. Het gevolg is een soort ontstekingsproces dat pijnvezels activeert zonder dat er sprake is van vaatverwijding. Er zijn bepaalde verschijnselen die aan migraine voorafgaan (zie kader "Cultuuroverstijgende aandoening", WvH). Die symptomen zijn niet te rijmen met bloedvatverwijding, wel met centrale zenuwprocessen. Een bekende Britse migrainebobo, prof. Peter Goadsby, roept al jaren dat migraine geen bloedvatprobleem is, maar een stoornis in het centrale zenuwstelsel, waarvan ook de hersenen deel uitmaken."

Dan is er nog de neurotransmitter serotonine. Schoonmans promotor, prof. dr. Michel Ferrari, deed daar veel onderzoek naar. Eind jaren negentig werd er nog van uitgegaan dat deze boodschapperstof de enige sleutelrol speelde in het proces. "In het hele lichaam bevinden zich ontvangers, receptoren voor serotonine; vooral in de vaatwanden, de zenuwbanen en de hersenstam. Serotonine is een soort zelfverdedigingsmechanisme tegen migraine. Patiënten kunnen tijdens een aanval te weinig serotonine vrijmaken. Triptanen werken doordat ze een deel van de effecten van het natuurlijke serotonine als het ware vervangen en de serotoninereceptoren stimuleren. Dit heeft echter ook nadelen. Waarschijnlijk bestaat er een samenhang tussen al deze factoren die we nog niet helemaal doorzien. Het blijft puzzelen."

Een nieuwe ontwikkeling is volgens Schoonman onderzoek naar het eiwit calcitonine gene related peptide (CGRP). Bij prikkeling van de vijfde hersenzenuw komt deze stof vrij op verschillende niveaus. Bij remming van dit proces -ook een effect van triptanen- dempt dit tevens de migraineaanval. "Er heeft nu onderzoek plaats naar het effect van nieuwe medicijnen, olcegepant of telcagepant, die selectief CGRP-receptoren remmen. Ze werken net zo goed als de triptanen, is inmiddels gebleken. Mogelijk biedt deze aanpak perspectief voor patiënten bij wie de triptanen niet helpen en voor hart- en vaatpatiënten die deze medicijnen niet mogen slikken omdat ze een vaatvernauwend effect hebben."

lumc.nl/hoofdpijn voor meer achtergrondinformatie over hoofdpijn en deelname aan wetenschappelijk onderzoek.


"Mentale stress geen uitlokkende factor"

Wetenschap moet provoceren, vindt neuroloog in opleiding dr. Guus Schoonman. In die opzet lijkt hij zeker geslaagd toen hij op grond van zijn onderzoek meldde dat mentale stress niet leidt tot een migraineaanval. Zo'n 60 tot 70 procent van de mensen die geregeld last hebben van migraineaanvallen ziet namelijk wel een herkenbaar verband.

Schoonman komt tot zijn conclusie na onderzoek met 27 migrainegevoelige personen. Dagelijks hielden ze een dagboek bij met een uitvoerige stressvragenlijst. Tevens werd twee keer per dag het niveau van het stresshormoon cortisol uit hun speeksel bepaald. Het hartritme, ook een maat voor stress, werd iedere avond gemeten met een draagbaar apparaatje, een zogeheten holtertape.

In de onderzoeksperiode kregen 17 deelnemers een migraineaanval. Schoonman: "Onze gedachte was: als stress een rol speelt, moet je dat in de voorfase kunnen zien. Maar er was niets waarneembaar. Geen stress. Geen veranderingen in het cortisolgehalte en het hartritme."

Ook uit een Finse studie onder 20.000 vrouwen bleek na vier jaar geen verband te bestaan tussen werkstress en het optreden van migraineaanvallen, aldus Schoonman. "Het komt er een beetje op neer dat in studies waarin wordt teruggekeken in de tijd stress een factor van betekenis lijkt. De zwakte van zulke onderzoeken is dat mensen op hun herinnering afgaan. Uit zogeheten prospectieve studies daarentegen, waarbi j mensen in de tijd worden gevolgd, blijkt geen verband."

Dat mensen subjectief toch stress ervaren voorafgaand aan een migraineaanval, zou volgens Schoonman ook kunnen liggen aan het feit dat hun psychische draagkracht in de voorfase van migraine minder is. "Concentratieproblemen en stemmingsstoornissen horen erbij. Het is dus mogelijk dat mensen zaken waar ze anders minder zwaar aan tillen dan wel als stressfactoren opvoeren."

Schoonman relativeert overigens de uitkomsten van zijn studie. "Critici wezen er terecht op dat het ging om een kleine groep. Veranderingen in het cortisolniveau zijn ook slechts kort waarneembaar. Dus het zou kunnen zijn dat we eventuele schommelingen hebben gemist doordat we per dag twee meetmomenten hadden, al acht ik die kans klein."

En hoe zit het met lichamelijke stress? Bekend is bijvoorbeeld dat zware fysieke inspanning ook een migraineaanval kan uitlokken. Schoonman heeft daarnaar geen onderzoek gedaan. "Er zijn uit de literatuur wel aanwijzingen dat fysieke stress een rol kan spelen, alhoewel het maar door zo'n 20 procent van de patiënten wordt genoemd. Er zijn geen goede prospectieve studies waarin de mate van fysieke inspanning en het optreden van een migraineaanval zijn bekeken. Wel zijn er gevalsbeschrijvingen. Patiënten melden daarin dat ze een aanval kunnen uitlokken door een halfuur te gaan sporten en vervolgens een uurtje rust te nemen."


Cultuuroverstijgende aandoening

Migraine is de meest voorkomende neurologische aandoening. Zo'n 15 tot 18 procent van de vrouwen heeft er last van, vaak in combinatie met de menstruatie. Zo'n 6 procent van de mannen krijgt geregeld migraine. Het probleem kent geen grenzen. In alle culturen komt deze vorm van hoofdpijn voor.

Een migraineaanval heeft plaats in etappes. Allereerst is er de zogeheten prodromale fase, dan volgt de hoofdpijnperiode en ten slotte is er een herstelfase. Het hele traject kan een tot vier dagen in beslag nemen.

De prodromale fase die aan migraine voorafgaat, kent verschijnselen als gapen, het vasthouden van vocht, stemmingsproblemen en concentratieklachten. Bij sommige patiënten treedt kort voor de hoofdpijnaanval een zogeheten aura op die meestal niet langer dan een uur duurt. Die kan gepaard gaan met minder scherp zien, het zien van sterretjes, vlekken of lichtflitsen. Ook kan gehele of gedeeltelijke gezichtsvelduitval aan één oog voorkomen. Tintelingen aan één kant van het lichaam en spraakstoornissen zijn eveneens mogelijk.

Bonkende hoofdpijn aan één kant van het hoofd, die verergert bij inspanning, is het belangrijkste kenmerk van de eigenlijke migraineaanval. Die gaat verder gepaard met misselijkheid, soms braken. Geluid, licht en soms ook etensgeuren worden niet verdragen. Normaal functioneren is onmogelijk. Patiënten kruipen meestal in bed en doen de gordijnen dicht.

De gangbare behandeling bestaat uit pijnstillers zoals paracetamol en ibuprofen. Bij patiënten waarbij dit onvoldoende helpt, komen de triptanen in beeld: almotriptan (Almogran), eletriptan (Relpax), frovatriptan (Fromirex), naratriptan (Naramig), rizatriptan (Maxalt), sumatriptan (Imigran) en zolmitriptan (Zomig).

Er zijn verschillende factoren die een migraineaanval kunnen uitlokken. Behalve stress, wat nu ter discussie staat, komen daarop onder meer voor: vermoeidheid, weersveranderingen en overmatige inspanning. Ook bepaalde voedingsmiddelen kunnen migraine uitlokken: cafeïne, chocolade, alcohol of bijvoorbeeld kaas. Het kan per patiënt verschillen wat de "trigger" is die kan leiden tot een migraineaanval.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van Tuesday 30 September 2008

Reformatorisch Dagblad | 20 Pagina's

Scan verandert kijk op migraine

Bekijk de hele uitgave van Tuesday 30 September 2008

Reformatorisch Dagblad | 20 Pagina's

PDF Bekijken