Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Het roetfilter als black box

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Het roetfilter als black box

TNO-onderzoek roept vraagtekens op

8 minuten leestijd

Roetfilters doen weer stof opwaaien. Deskundigen denken verschillend over het rendement van de filters die schadelijke fijnstofdeeltjes wegvangen uit de uitlaatgassen van dieselmotoren. Onduidelijk is wat het gevolg is voor de deeltjes die nog wel uit de uitlaat komen.

Van alle nieuw verkochte dieselauto's wordt momenteel 95 procent af fabriek voorzien van een roetfilter. De gunstige bpm-korting van 400 euro maakt dit mogelijk. Veelal gaat het volgens ir. Ruud Verbeek, onderzoeker bij TNO, om een gesloten filter dat meer dan 95 procent van het fijnstof tegenhoudt. "Dat filter werkt als een spons en verbrandt om de 500 kilometer de afgevangen roet bij ongeveer 600 graden Celsius."

Het fiscale beleid heeft effect. "Nu heeft 60 tot 70 procent van de dieselauto's die geleverd zijn onder de euro 4-norm een gesloten roetfilter. Om aan deze norm te voldoen was dat nog niet nodig; maar om te voldoen aan euro 5 -die dit jaar ingevoerd wordt- wel", aldus Verbeek.

Het ministerie van VROM geeft in totaal zo'n 300 miljoen euro subsidie voor de inbouw van retrofit roetfilters in bestaande auto's met dieselmotor. Het gaat meestal om open roetfilters. Die zeven roetdeeltjes uit de uitlaatgassen en beperken de uitstoot van fijnstof met ongeveer 30 procent.

Enkele fabrikanten monteren volgens Verbeek ook op nieuwe auto's open roetfilters. "De dieselmotoren in die auto's zijn zo efficiënt dat ze daarmee wel aan de emissie-eisen voor fijnstof voldoen, maar niet zo'n lage fijnstofuitstoot hebben als met gesloten filters, die vaak ver onder de limiet zitten. Het is een kwestie van geld. Een open roetfilter kost minder dan een gesloten roetfilter."

Norm

De Europese wetgeving is -volgens VVD-Kamerlid Neppérus- aanleiding voor de subsidies van VROM op de roetfilters. "De fijnstofnormen worden binnenkort weer aangescherpt. Dat geeft problemen. Nu worden woningbouw- en infrastructurele projecten al stilgelegd als de lucht niet aan de norm voldoet."

Dr. ir. Michiel Makkee, onderzoeker aan de Technische Universiteit Delft (TUD), ontdekte enige jaren geleden dat open roetfilters ultrafijne deeltjes niet goed tegenhouden. Voor het ministerie van VROM is dat voldoende aanleiding om TNO en RIVM een onderzoek te laten uitvoeren naar schadelijke stoffen die zonder roetfilter niet zouden zijn ontstaan. TNO gaat aan de slag met vier gewone dieselauto's.

Het TNO-onderzoek wijst uit dat met een retrofit roetfilter het totaalaantal fijnstofdeeltjes daalt, terwijl het aantal ultrafijne deeltjes ongeveer constant blijft. Ook neemt de gemeten schadelijkheid van de uitlaatgassen af. Over de conclusies uit het onderzoek bestaat aanvankelijk overeenstemming met de "technical advisory group", een adviesgroep die het onderzoeksteam ondersteunt. VROM kan het ingezette beleid rond roetfilters voortzetten.

Verbeek -tevens onderzoeksleider- noemt het een beperkt, maar wel solide onderzoek. "Internationaal gezien hebben we het goed gedaan, andere landen deden veel minder."

Reputatie

Naderhand is echter niet iedereen het eens met de conclusies van dit onderzoek. Neppérus suggereert dat TNO door VROM onder druk zou zijn gezet. Ze noemt het onderzoek "eigenlijk doorgestoken kaart. De uitkomst stond bij voorbaat vast: het onderzoek moest opleveren dat er niets aan de hand was, want het ministerie had al tientallen miljoenen euro's in de roetfilters gestoken." Verbeek werpt die aantijging ver van zich. "TNO is een onafhankelijk onderzoeksinstituut. Als we ons daarmee inlaten, gooien we onze reputatie compleet te grabbel."

Makkee -lid van de advisory group- meent dat TNO deeltjes kleiner dan 60 nanometer niet eens kan meten. Uit het TNO-onderzoek blijkt volgens hem dat er wel degelijk meer ultrafijne deeltjes in de lucht komen als een open roetfilter is aangebracht.

Onderzoek van dr. ir. Jan Marijnissen (TUD) lijkt zijn visie te steunen. "Uitlaatgassen bevatten behalve roetdeeltjes ook allerlei dampen en gassen. Hete uitlaatgassen koelen af in het koelere uitlaatsysteem. De dampen slaan neer op de roetdeeltjes, die als condensatiekernen dienstdoen. De relatief grote roetdeeltjes -met daaraan de dampen- vermengen zich met de lucht en slaan na verloop van tijd neer."

Een roetfilter in het uitlaatsysteem verstoort dat mechanisme, aldus Marijnissen. "Als je roet uit de uitlaatgassen haalt, kunnen de dampen niet meer op de roetdeeltjes condenseren. Er ontstaan daardoor ultrafijne aerosoldeeltjes, zodat per saldo meer ultrafijne deeltjes de uitlaat verlaten. Omdat die langer in de lucht blijven, zijn ze schadelijker dan grotere deeltjes. Onlangs bevestigde een onderzoeksteam van dr. Wolfgang Koch van het Fraunhofer Institut te Hannover onze gegevens."

Verbeek beaamt dit: "Deze deeltjes kunnen inderdaad giftiger zijn. Maar volgens ons onderzoek nam de giftigheid van de uitlaatgassen juist af als er een roetfilter was gemonteerd. Hoe dat komt, weten wij niet precies."

Makkee heeft wel een verklaring: "Het onderzoeksteam heeft bij deze meting steken laten vallen."

Bart van den Dikkenberg


"Ultrafijnstof is altijd schadelijk"

Wat het grootste effect heeft op de gezondheid weten toxicologen niet. Is dat het aantal deeltjes, het totale oppervlak of de totale massa van de deeltjes die afkomstig zijn van verbrandingsmotoren?

"De deeltjes uit de motoren variëren van zeer fijn tot ultrafijn. De Europese wetgeving is nu gebaseerd op vermindering van massa; in het algemeen beperkt dat ook het aantal deeltjes", aldus ir. Ruud Verbeek (TNO).

Dr. ir. Flemming Cassee, toxicoloog bij het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), nuanceert dat enigszins: "Ultrafijnstof draagt nauwelijks bij aan de massa, maar wel in hoge mate aan het aantal deeltjes. Vanuit gezondheidskundig oogpunt is het ongelukkig om de norm te baseren op de massa van de deeltjes."

De kleinste deeltjes -tot 80 nanometer- kunnen volgens Cassee vanuit de longen worden opgenomen in het bloed. "Uit een beperkt Amerikaans onderzoek bleek dat fijnstof de long- en hartfunctie van oudere mensen nadelig beïnvloedt; bloedvaten kunnen zich minder gemakkelijk vernauwen of verwijden. Het is een optelsom: als je al ziek bent, kan je afweersysteem de extra luchtverontreiniging minder goed verwerken."

Volgens dr. ir. Paul Scheepers, toxicoloog bij het UMC St Radboud Nijmegen (UMCN) heeft blootstelling aan fijnstof gevolgen voor de ontwikkeling van de luchtwegen bij kinderen. "Ze ontwikkelen wellicht een grotere gevoeligheid voor astma, maar aangeboren factoren spelen daarbij ook een rol."

De aerosolen die ook uit de uitlaat komen, hebben een onbekende samenstelling. Marijnissen (TUD) weet niet welke stoffen dat zijn. "Er zouden onverbrande koolwaterstoffen zoals polycyclische aromatische koolwaterstoffen (paks) in kunnen zitten." Volgens Scheepers kregen schoorsteenvegers, die vaak zijn blootgesteld aan paks, in het verleden vaak balzakkanker.

Van ultrafijnstof is bekend dat het diep in de longen kan doordringen. Het kan daar op lange termijn mogelijk eiwit- en DNA-schade veroorzaken. "Uit het onderzoek in de VS blijkt dat er een associatief verband is: in gebieden met veel luchtverontreiniging komen meer kankergevallen voor. Maar dat kan ook te maken hebben met een lagere sociale status van de bewoners, die vaker ongezond eten en roken", aldus Cassee.

Scheepers geeft aan dat de longen ultrafijnstof nauwelijks kunnen verwijderen. "Bij ontstekingen veroorzaakt door fijnstof ontstaan in de longen reactieve zuurstofverbindingen die het erfelijk materiaal kunnen beschadigen. Het risico op longkanker neemt daardoor toe."

Bovendien is ultrafijnstof volgens Scheepers altijd schadelijk, er is geen drempelwaarde. "Dit is ook een eigenschap van veel kankerverwekkende stoffen. Langdurige blootstelling aan fijnstof verkort de levensverwachting van met name ouderen met hart- en vaatziekten en longaandoeningen met enkele weken tot maanden."


Ook benzineauto produceert ultrafijne deeltjes

Uit sommige moderne direct ingespoten benzinemotoren komt volgens dr. ir. Flemming Cassee (RIVM) meer fijnstof dan uit een gewone benzinemotor. Ir. Ruud Verbeek (TNO) beaamt dat. "Maar de hoeveelheid fijnstof die uit deze motoren komt, is wel lager dan van een dieselmotor. Ook gewone benzine- en lpg-motoren stoten de allerkleinste deeltjes uit."

Verbeek: "De toegestane fijnstofuitstoot van een diesel-, benzine-, lpg- of aardgasmotor wordt hetzelfde wanneer de nieuwe euro 5-norm in 2010 gaat gelden. En met de euro 6-norm, die geldt vanaf 2014, is er zowel voor benzine- als voor dieselauto's een maximum aan het aantal uitgestoten deeltjes." Verbeek acht het niet uitgesloten dat sommige typen direct ingespoten benzinemotoren dan voorzien moeten worden van een roetfilter.


Feiten en cijfers

Soorten roetfilters

Open of halfopen roetfilter: drie à vier typen, verminderen fijnstofuitstoot met 30 tot 50 procent

Gesloten roetfilter: twee typen, verminderen fijnstofuitstoot met 95 tot 99 procentt

Afmetingen fijnstof

Fijnstof: alle deeltjes kleiner dan 10.000 nanometer (nm)

Ultrafijnstof: kleiner dan 100 nm

Aerosoldeeltjes: ongeveer 15 nm

Globale afmetingen roetdeeltjes dieselmotor: 20 nm tot 300 nm

Samenstelling fijnstof

Fijnstof is in Nederland voor iets meer dan de helft (55 procent) van natuurlijke oorsprong; 45 procent is afkomstig van menselijke activiteit.

Natuurlijk fijnstof bestaat uit onder meer water, zeezout, bodemstof en Saharazand. Jaarlijks is 7 tot 9 microgram per kubieke meter (ug/m3) van het fijnstof in Nederland van natuurlijke oorsprong.

Fijnstof geproduceerd door de mens bestaat uit onder meer dieselroet, bandenstof, remvoeringstof en industrie-uitstoot. Door binnenlandse maatregelen kan dit dalen met 6 tot 18 ug/m3 en door EU-maatregelen met 10 tot 15 ug/m3.

Europese normen voor fijnstof in de lucht

Fase 1: ingangsdatum 1 januari 2005, jaargemiddelde = 40 ug/m3, daggemiddelde (24 uur) = 50 ug/m3, maximumaantal overschrijdingen per jaar: 35

Fase 2: 1 januari 2010, jaargemiddelde = 20 ug/m3, daggemiddelde (24 uur) = 50 ug/m3, maximumaantal overschrijdingen per jaar: 7

Maximale fijnstofuitstoot nieuwe personenauto

De maximaal toegestane euronormen voor de uitstoot van fijnstof door zowel diesel- als benzineauto's zijn de laatste jaren drastisch verlaagd:

Euro 1: ingangsdatum juli 1992: 0,14 gram per kilometer (g/km) Euro 2: januari 1996: 0,08 g/km Euro 3: januari 2000: 0,05 g/km Euro 4: oktober 2006: 0,025 g/km Euro 5: september 2009: 0,005 g/km Euro 6: september 2014: 0,005 g/km

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van dinsdag 21 oktober 2008

Reformatorisch Dagblad | 18 Pagina's

Het roetfilter als black box

Bekijk de hele uitgave van dinsdag 21 oktober 2008

Reformatorisch Dagblad | 18 Pagina's

PDF Bekijken