Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Vader van de Nadere Reformatie

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Vader van de Nadere Reformatie

Dr. Op 't Hof schrijft gedegen standaardwerk over Willem Teellinck

7 minuten leestijd

Systematisch kerkhistorisch onderzoek kan bijzonder lonend zijn. Dat wordt onderstreept door de verschijning van de omvangrijke biografie over Willem Teellinck (1579-1629) van dr. W. op 't Hof, predikant in de hersteld hervormde kerk te Urk en hoogleraar aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. De publicatie onderstreept het gegeven dat Teellinck 400 jaar in geleden in 1608 als "de vader van de Nadere Reformatie" in de classis Schouwen-Duiveland een gereformeerde vroomheidsbeweging in gang zette. Zijn hervormingsprogram kreeg in dat jaar voor het eerst in hoofdlijnen gestalte in "Philopatris", dat de reformatie van de staat bepleitte.

Lezers van het Documentatieblad Nadere Reformatie weten hoe dr. Op 't Hof jarenlang telkens opnieuw op een consistente manier aandacht heeft gevraagd voor een van de zestig publicaties die op naam van Willem Teellinck staan. Op deze manier konden belangrijke bouwstenen voor een nieuw boek over deze belangrijke figuur in de kerkgeschiedenis worden geschikt en gestapeld. Het bronnenmateriaal over Teellinck in geschreven vorm is immers schaars. Om toch een beeld van zijn idealen en doelstellingen te kunnen geven, heeft dr. Op 't Hof telkens de kerngegevens van diens geschriften in volgorde van ontstaan ingevlochten in het biografische verhaal.

De opbouw van het boek is daarmee gegeven. Na een korte inleiding wordt de afkomst van Teellinck zeer gedetailleerd beschreven. Hij behoorde tot de bovenste laag van de klassenmaatschappij van zijn tijd. Zijn hoge sociale status gaf hem een goede ingang bij de overheden van zijn tijd. In het hoofdstuk over zijn jeugd een studietijd (1579-1606) worden zijn bekering en roeping tot het ambt in puriteinse kringen in Engeland beschreven. Het verblijf aldaar heeft zijn geestelijk leven gestempeld. Met zijn eigen bekering in het geheugen streefde hij, eenmaal terug in zijn vaderland, de puritanisering van de Nederlandse kerk en maatschappij na.

Het vierde hoofdstuk heeft betrekking op zijn eerste gemeente Haamstede en Burgh (1606-1613) en gaat onder meer in op de zes publicaties die hij daar gereedmaakte. De periode van zijn predikantschap te Middelburg (1613-1629) verdeelt de auteur in drie tijdvakken. Per tijdvak komt de bespreking van respectievelijk 3, 28 en 9 geschriften aan de orde. De studie wordt afgesloten met een boeiend hoofdstuk over de uitgave van het nagelaten werk -elf publicaties- door zijn zoons Maximiliaan, Theodorus en Johannes, die zich duidelijk eensgeestes met hun vader hebben gevoeld.

Teer en bevindelijk

De schrijver biedt niet alleen een uitvoerige samenvatting van elk geschrift, maar laat ons ook kennismaken met Teellinck zelf door middel van vrij uitvoerige, met veel zorg gekozen citaten. Zo wordt uit het tere, bevindelijke "Soliloquim" (1628) een passage aangehaald waarin de verhouding tussen predestinatie en de zondaarsliefde van God op zeer persoonlijke wijze wordt overwogen (zie kader). De lezer zal dat inkijkje in de geestelijke belevingswereld van Teellinck niet snel vergeten.

Dat geldt ook voor allerlei nieuwe historische bijzonderheden, die onze blik op de hoofdpersoon scherpen, zoals de belangwekkende correspondentie tussen Teellinck en G. J. Vossius (1577-1649). Vossius kreeg in 1619 ontslag als regent van het Leidse Statencollege omdat hij weigerde de Vijf Artikelen tegen de Remonstranten te ondertekenen. Hij werd daarna hoogleraar in de geschiedenis te Leiden. Hij werd voogd over Franciscus Ju nius jr. Deze jongeman verbleef na zijn theologiestudie twee jaar te Middelburg in huize Teellinck bij wijze van praktische voorbereiding op het predikambt. Tijdens deze 'stage' had Junius het uitnemend naar zijn zin. Hij genoot van de wetenschappelijke gesprekken en van Teellincks zeldzame vroomheid en uitleg van de Schrift.

Maar ook kleine details boeien de aandacht. Zo is er het verhaal over de lange reis van een exemplaar van het "Noodwendigh Vertoogh" (1627). Teellinck zond het als cadeau, voorzien van een opdracht, naar zijn collega Justus Heurnius, die toen predikant was in Batavia. Uiteindelijk kwam het in de twintigste eeuw in het bezit van ds. G. H. Kersten, de bekende voorman van de Gereformeerde Gemeenten. Hij zette op het schutblad voor in het boek op een apart papiertje zijn handtekening. Na zijn overlijden kocht de firma Lindenberg te Rotterdam de bibliotheek van deze predikant. Daar schafte de bekende verzamelaar van oude schrijvers, W. van Gent, zich het boek aan. Vandaag de dag maakt het deel uit van de bibliotheek van dr. Op 't Hof.

Vooruitgang

Wie de magere dissertatie van W. J. M. Engelberts uit 1898 naast het boek van dr. Op 't Hof legt, ziet hoe bijzonder groot de vooruitgang is die kon worden geboekt in de kennis over Teellinck. Zijn unieke betekenis komt in de "Conclusies" helder voor het voetlicht. Hij gaf aan de Nadere Reformatie op zeer welluidende en indringende wijze stem door een stroom publicaties en als woordvoerder bij het kerkelijk overleg met overheden, die hij ook persoonlijk benaderde. Bovendien heeft hij door zijn grote overtuigingskracht veel andere personen op belangrijke posten in kerk, maatschappij en politiek gewonnen voor de puritanisering van het Nederlandse geestesleven.

De schrijver beschouwt op goede gronden het jaar 1608 als het geboortejaar van de Nadere Reformatie. Ik zocht in dit verband tevergeefs naar een bespreking van de opvallende passage op blz. 18 van het "Noodwendigh Vertoogh": "De gewenste Reformatie der seden/ die wij begonden hebben al over vijftig jaren" De approbatie in dit boek draagt als jaartal 1626. Dit betekent dat Teellinck aan ongeveer 1576 heeft gedacht. Hij kan zich tien jaar hebben vergist. Dan komen we globaal genomen uit op 1586: het jaar waarin Jean Taffin zijn boekje over de kenmerken van de kinderen Gods publiceerde. Dr. Op 't Hof wijst erop dat we daar het begin vinden van het Nederlands gereformeerd piëtisme. Kennelijk behoorde voor Teellinck bij elkaar wat wij vandaag nadrukkelijk onderscheiden.

Een tweede opmerking. De besprekingen van de werken van Teellinck zijn niet echt vlot toegankelijk. Wie nader geïnformeerd wil worden over een boek als "Eubulus" (1616) moet eerst het nummer in het "Overzicht van publicaties" opzoeken en kan vervolgens via de inhoudsopgave -zevende publicatie- de gegevens over het boek in de tekst vinden op blz. 167 en vervolgens. Dat is nogal omslachtig. Waarom geen lijst met verkorte titels en vindplaatsen in de tekst opgenomen?

Zee

Intussen heeft dr. Op 't Hof ons verrijkt met een uitgesproken standaardwerk. Geen onderzoeker kan om dit werk heen. De schrijver is zich bewust dat hij nog niet het laatste woord over Teellinck heeft gezegd. De "vader van de Nadere Reformatie" is, om met een Franse uitdrukking te spreken "een zee om uit te drinken". Met name de theologische thema's die de schrijver schetst, bieden nog stof te over voor nader onderzoek, zoals de verhouding tussen rechtvaardigmaking en heiligmaking, de verantwoordelijkheid van de gevallen mens en de plaats van de bekering ten opzichte van wedergeboorte en geloof.

Het boek draagt een wetenschappelijk karakter, maar is ook heel goed leesbaar. Het is een zeer gedegen resultaat van dr. Op 't Hofs vele inspanningen. De figuur van Teellinck blijft van het grootste belang voor allen die in de traditie van de Nadere Reformatie willen staan.

N.a.v. "Willem Teellinck (1579-1629). Leven, geschriften en invloed", door prof. dr. W. J. op 't Hof; uitg. De Groot Goudriaan, Kampen, 2008; ISBN 978 90 8865 048 2; 668 blz.; 49,90.


Predestinatie en zondaarsliefde

"Ende oft ick schoon beyde de voorgaende ghewisse waerheden, O Heere, niet en weet wel rondt ende over een te brenghen, maer dat mijn verstant verstomt ende gansch verstelt daer over staet, soo houde ick het evenwel voor seker, ende gewis, dat ghy O Heere, soo hooch-gaenden, ende het natuerlijck verstandt soo verde overschrijdenden point, niet gheopenaert en hebt in dijn woort, dan om des te meer te beproeven d'eenvoudighe ghehoorsaemheyt, ende onbetrocken onderwerpinghe dijner kinderen, aen dijnen gheopenbaerden wille ende woordt; want wy toch moeten gheheughen, dat dijne ghedachten niet en zijn als onse ghedachten, ende dyne weghen niet en zijn als onse wegen; maer dat jae soo veel den hemel hoogher is, dan de aerde, oock dyne weghen hoogher zijn, als onse weghen, ende dyne ghedachten dan onse ghedachten: ende moeten daer uyt besluyten, dat jae in de gheleghentheyt van dijn eeuwich besluyt, over der menschen kinderen salicheyt, oft verdoemenisse/ eenighe diepe verborghen heymelijckheden zijn, eenige ongrondeerlijcke afgronden, steylten, ende hoochten die wy arme nietighe menschen niet en connen bereycken."

Uit: "Soliloquium", Middelburg, 1628, blz. 78-79.


Willem Teellinck

- 1579: Geboren te Zierikzee, op 4 januari, als jongste zoon van Joost Teellinck en Johanna de Jonge. - 1600: Studie letteren en rechten in Leiden en Poitiers. - 1603: Promotie in de rechten in Poitiers. - 1603: Reis naar Engeland, contact met piëtisten in Banbury. - 1604: Studie theologie in Leiden. Huwelijk met Martha Grijns. - 1606: Predikant in Haamstede en Burgh. - 1608: Publicatie van het geschrift "Philopatris", dat het begin van de Nadere Reformatie markeert. - 1613: Predikant in Middelburg. - 1629: Overleden te Middelburg, op 8 april.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van woensdag 22 oktober 2008

Reformatorisch Dagblad | 22 Pagina's

Vader van de Nadere Reformatie

Bekijk de hele uitgave van woensdag 22 oktober 2008

Reformatorisch Dagblad | 22 Pagina's

PDF Bekijken