Bekijk het origineel

Klokje in het brein

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie

Klokje in het brein

4 minuten leestijd

Het ritme van slapen en waken wordt aangestuurd door de biologische klok. Wetenschappers beginnen er steeds beter zicht op te krijgen hoe die werkt. Zo blijkt de innerlijke klok veel meer lichaamsfuncties aan te sturen dan alleen het slaap-waakpatroon: lichaamstemperatuur en hormoonspiegels fluctueren dagelijks en spijsvertering wordt de klok rond meer en minder actief.

Ieder z’n eigen slaapritme

Hoe vaak wordt er niet gevraagd: ben je een ochtend- of een avondmens? De extremen zijn echter zeldzaam, ontdekte Till Roenneberg, onderzoeker van de biologische klok. De meeste mensen vallen in de middenmoot – met iets meer nachtbrakers dan vroege vogels. De wetenschapper vergelijkt het met de lengte: je komt zelden dwergen en reuzen tegen, zo zijn er ook maar weinig echte ochtend- of avondmensen.


Sturende kern in de hersenen

De biologische klok ‘tikt’ in een groep zenuwcellen in de hersenen: de suprachiasmatische kern. Overigens stuurt die innerlijke klok veel meer aan dan alleen het slaap-waakpatroon: veel lichaams- en hersenfuncties staan onder controle van dit uurwerk. Lichaamstemperatuur en hormoonspiegels stijgen en dalen dagelijks, de vaardigheid om sommen te maken varieert en de spijsvertering wordt meer en minder actief.


Jetlag

Wie weleens last heeft gehad van een jetlag, weet dat de biologische klok zich niet gemakkelijk laat verzetten. De klachten zijn meestal erger naarmate iemand meer tijdzones overbrugt. Ook de richting speelt mee: reizen naar het oosten is lastiger dan naar het westen. Voor de meeste mensen is het nu eenmaal gemakkelijker om slaap uit te stellen dan eerder dan gebruikelijk in slaap te vallen.


Ploegendienst

Bij werknemers die in ploegendienst werken, komen sommige gezondheidsklachten opvallend vaak voor: slaapstoornissen, depressies, hart- en vaatziekten, maag-darmklachten. Wetenschappers vermoeden dat nachtwerk constante stress geeft omdat het tegen de innerlijke klok ingaat. Dat verzwakt het afweersysteem en zo het vermogen om ziekten op afstand te houden.


Late tiener is niet lui

Dat tieners ’s avonds vaak niet hun bed in kunnen komen en ’s ochtends er niet uit zijn te branden, heeft niet alleen te maken met hun avondjes uit. Hun biologische klok speelt net zo goed een rol, zo ontdekten wetenschappers begin jaren 90: de innerlijke klok verschuift naar een later ritme, zodat jongeren steeds meer avondmens worden. Later normaliseert dat weer.

Tieners hebben ongeveer acht tot tien uur slaap nodig, maar komen daar vaak niet aan. Wetenschappers die onderzoek doen naar de biologische klok zouden graag zien dat de lessen niet zo vroeg begonnen. Een deel van de leerlingen presteert dan beter, denken ze.

Een proef op een middelbare school in Duitsland om één uur later te beginnen, onderstreept dat vermoeden. Het aandeel leerlingen dat doordeweeks minstens acht uur slaap kreeg, nam toe van 35,7 naar 50 procent. Ook verbeterden de opkomstpercentages, de prestaties, de motivatie en zelfs de eetgewoonten van de leerlingen.


Zomertijd: leven als in een andere tijdzone

Sinds de overgang van zomertijd naar wintertijd een paar weken geleden, loopt de klok weer in de pas met de opkomst en ondergang van de zon. De zomertijd, die ooit werd ingevoerd om energie te besparen, heeft blijvende gevolgen voor de biologische klok, zo ontdekte onderzoeker Till Roenneberg. „Het is opmerkelijk hoe hecht het slaappatroon op vrije dagen aan de zonnetijd is gekoppeld. Van de winter tot in het voorjaar staan mensen daardoor gemiddeld steeds eerder op.”

Echter, dit volgen van de zonnetijd stopt eind maart met de overgang van standaardtijd naar zomertijd. In die periode werden de proefpersonen op vrije dagen steeds rond 8.45 uur wakker (7.45 uur standaardtijd).

Met het terugzetten van de klok op de laatste zondag van oktober keerde de samenhang tussen zonsopkomst en het tijdstip waarop mensen op vrije dagen wakker worden onmiddellijk terug.

„In werkelijkheid is de zomertijd niets anders dan een collectieve beslissing om een uur eerder te gaan werken of om voor een bedrijf te gaan werken dat een tijdzone verder naar het oosten is gevestigd –zeg Boekarest– zonder te verhuizen”, legt Roenneberg uit in ”Het innerlijk uurwerk” (ISBN 978 94 90950 05 7; 10,00 euro).

Doordat de sociale tijd –die onder meer onze werktijden dicteert– en onze innerlijke klok ’s zomers blijvend een uur uit de pas lopen, slapen velen korter. Met chronisch slaapgebrek als gevolg.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 15 november 2014

Reformatorisch Dagblad | 18 Pagina's

Klokje in het brein

Bekijk de hele uitgave van zaterdag 15 november 2014

Reformatorisch Dagblad | 18 Pagina's

PDF Bekijken