Bekijk het origineel

Godsverduistering en gereformeerde spiritualiteit (1)

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie
Print this document

Godsverduistering en gereformeerde spiritualiteit (1)

Een nieuw boek van prof. Graafland

7 minuten leestijd

De auteur en zijn thema
Prof. Graafland heeft een boek geschreven over het thema boven dit artikel. De volledige titel luidt: 'Gereformeerden op zoek naar God. Godsverduistering in het licht van de gereformeerde spiritualiteit'. Het is uitgekomen bij De Groot Goudriaan - Kampen. Het telt 223 bladzijden (waarvan vier zijn gevuld met geraadpleegde literatuur). Het kost ƒ 29,50.
De redactie verzocht mij het boek in dit blad te bespreken. Met genoegen heb ik die uitnodiging aanvaard. Zelf ben ik met het thema gereformeerde spiritualiteit sinds vorige zomer bezig. Mijn rectorale rede, gehouden in september 1989, was aan dat thema gewijd. Sindsdien ben ik bezig aan de uitwerking ervan. Mijn boek was tot op het laatste hoofdstuk na gereed, toen ik eind maart het nieuwe boek van Graafland in handen kreeg (ik laat nu verder de titel professor achterwege). Vanwege mijn betrokkenheid bij het thema voldoe ik graag aan de uitnodiging tot een (wat grotere) bespreking van dit boek.
Er is nog een reden waarom ik dit boek graag bij de lezers inleid. Graaflands publicaties kenmerken zich door heldere formuleringen gepaard met kennis van de zaken waarover hij schrijft.
Vervolgens treft mij altijd een betrokkenheid bij de (gereformeerde) traditie èn het heden. Ja, op een boeiende en – ben ik geneigd te zeggen – charmante wijze weet hij verleden en heden op elkaar te betrekken. Soms zelfs in elkaar te vlechten.
Tenslotte, enige tijd geleden heb ik op de t.v. het gesprek van Feike ter Veld met Graafland gezien. Het slot van dat gesprek was aangrijpend en indrukwekkend. Het heeft mij, zoals ook vele anderen zeer aangesproken. Naar aanleiding van het eerste deel van het gesprek rezen bij mij enkele vragen. Dit boek gaat eigenlijk over hetzelfde thema als het t.v.-gesprek. We zien nu achtergronden en verbanden iets scherper.
Graag wil ik eerst iets zeggen over wat Graafland tot het schrijven van dit boek heeft bewogen. Hij heeft de stof eerst met zijn studenten op de colleges behandeld. Het is voor een schrijver een voorrecht dat te kunnen doen. Dan kan de hele stof eerst eens grondig 'omgespit' worden. De reacties van studenten nopen tot nadenken en tot scherpere formuleringen.

Berkhof over Godsverduistering
Graafland is gegrepen door wat in de titel als 'Godsverduistering' wordt omschreven. De term is in Nederland voor het eerst uitvoerig gebruikt door professor Berkhof.
In het vervolg zal ik nogal eens verwijzen naar bladzijden. Ik zet de cijfers daarvan tussen haakjes. Romeinse cijfers tussen haakjes verwijzen naar de hoofdstukken. Ik noem de bladzijden, om de lezer gelegenheid te geven mij in rnijn weergave en kritiek te kunnen controleren.
Berkhof bedoelt met deze term meer dan wat de God-is-dood-theologen hebben beweerd. Bij hen ging het om Godsbeelden, Godsvoorstellingen. Met deze aan Martin Buber ontleende term wordt gezegd 'God is weggevallen en het is ook niet meer nodig, dat Hij er is. God is weg, terwijl zijn afwezigheid niet eens wordt gemist' (23).
Berkhof wordt vooral geciteerd vanuit zijn bijdrage (voorin en achterin) in 'Voorbij Domineesland. De gevolgen van de secularisatie'. Het inleidend artikel in dit boek verscheen in Trouw. Vele schrijvers zijn door de redactie van dat dagblad uitgenodigd om op Berkhof te reageren. Op de discussie in dat boek gaat Graafland nu telkens in. Ook een ander artikel van Berkhof komt nogal eens aan de orde. Het is 'Geloven in God', in de bij Meinema in 1988 verschenen bundel 'Geloven bij benadering'. Graafland heeft zich de jaren door steeds bezig gehouden met Berkhof. Ik denk aan verschillende artikelen die hij heeft geschreven naar aanleiding van Berkhofs 'Christelijk geloof', onder andere in de feestbundel voor Berkhof 'Weerwoord'. Graafland vertelt in zijn boek dat hij met Berkhof heeft gecorrespondeerd. Dat riep bij mij de herinnering wakker aan een ge­sprek dat Graafland en ik samen met Berkhof hebben gevoerd in diens woning aan de Julianalaan in Oegstgeest. Het is rond 1970 geweest. Wij voelden steeds meer afstand komen tussen zijn publicaties en onze inzichten. Op voorstel van Graafland hebben we toen samen aan Berkhof een bezoek gebracht. Het gesprek is mij bijgebleven: open, eerlijk, op de man af en tegelijk diepgaand wat de theologische koers betreft. Berkhof is de voornaamste gesprekspartner in dit boek. In vijf van de acht hoofdstukken komt Berkhof telkens weer ter sprake.

Een bijdrage aan de discussie
Wat beweegt Graafland? De crisis in het Godsgeloof, de verwereldlijking van christenen, de machteloosheid van de kerk, de onzekerheid van zoveel gelovigen, en vooral de vanzelfsprekende afwezigheid van God bij zoveel mensen in ons land.
Graafland is van mening dat van gereformeerde zijde (bedoeld is orthodox-gereformeerde zijde) op deze crisis niet echt is ingegaan. Hij presenteert zijn boek als een bijdrage aan de discussie. Hij gebruikt meermalen het woord verlegenheid – dat mag ook blijken uit de hoofdtitel: Gereformeerden op zoek naar God.
Graafland zet het mes diep in eigen vlees, dat wil zeggen, in het vlees van de kring waaruit hij afkomstig is en waartoe hij behoort. Hij gaat als vertegenwoordiger van de traditioneel-gereformeerden in de beklaagdenbank zitten, waar hij ook Berkhof een plaats geeft (17). Hij is van mening dat de traditioneel-gereformeerden eigenlijk aan de crisis voorbij gaan. Men houdt vast aan oude waarden en woorden, maar men leeft er niet uit. Er is een scheiding tussen de zondag met abstracte preken en een leven zonder God door de week (34/5).
In verband met de waar te nemen verrechtsing schrijft hij: 'Ze is kennelijk een reactietendens in onze cultuur en als zodanig ook een vorm van wereldgelijkvormigheid. Ze zit in de lucht, als een tegenbeweging, een tegencultuur, puur vanwege zelfbehoud in deze alle normen en grenzen vervagende wereld' (41).
Hij oefent fundamentele kritiek op het reformatorisch onderwijs: in zichzelf opgesloten. Het godsdienstonderwijs is er de zwakke plek, zoals Kole en Van Driel hebben aangetoond (32/3, 87-90).
Hij wijst de oude theocratische gedachte af. Zelfs de S.G.P. geeft schoorvoetend toe, dat de oude weg een doodlopende is gebleken (66). Zijn bezwaar tegen deze theocratische gedachte is, dat zij vanuit een geprivatiseerd geloof denkt. Ze wil daarom de dialoog met de ander niet aangaan. Vervolgens legt ze haar christelijke wil op politieke wijze dwingend op (66).

Vanwaar is hulp te verwachten?
De mensen die nu nog orthodox zijn halen het niet – omdat ze eigenlijk niets geven. Wat dan wel? Wat heeft Graafland dan te bieden? Die vraag is eigenlijk onjuist ter typering van Graaflands bedoelingen. Hij vindt juist dat we er van af moeten te denken dat vrij iets te bieden hebben. De gereformeerde orthodoxie heeft gefaald. Zij heeft haar pretenties verloren, of moet die verliezen. Graafland schrijft: 'Ook omdat wij de antwoorden, die werkelijk nodig zijn om te helpen, niet weten. Wat tegelijk wil zeggen, dat we beseffen, dat we het met de tot nu toe gegeven antwoorden niet meer kunnen doen, omdat zij te vanzelfsprekend zijn, te afgesloten, te weinig meer slaan op de werkelijkheid' (10; zie ook 95). In dit citaat is opvallend het telkens gebruikte te, alsof de zinnen zonder het woordje te nog niet zoveel moeite zouden opleveren. Ik lees in het gebruik van dit woordje te de worsteling die Graafland heeft doorgemaakt, alvorens hij tot deze conclusie is gekomen.
Waar zoekt Graafland zelfhulp? Uit welke bron is nog wel levend en levensvernieuwend water te halen? Om wat voor vernieuwing gaat het Graafland? Hij hunkert naar echt geloof. Zijn antwoord willen we de volgende week bespreken.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van donderdag 26 april 1990

De Waarheidsvriend | 16 Pagina's

Godsverduistering en gereformeerde spiritualiteit (1)

Bekijk de hele uitgave van donderdag 26 april 1990

De Waarheidsvriend | 16 Pagina's

PDF Bekijken