Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

De NAVO na 9/11: opnieuw en blijvend relevant

Bekijk het origineel

+ Meer informatie

De NAVO na 9/11: opnieuw en blijvend relevant

8 minuten leestijd Arcering uitzetten

9/11 dwong de NAVO een nieuwe koers te varen. In deze bijdrage komende belangrijkste ontwikkelingen sindsdien aan de orde en wordt de balans opgemaakt voor wat betreft de gevolgen van de aanslagen voor de NAVO vandaag.

“We wisten dat er iets ingrijpends was gebeurd. Dat er voor de wereld een nieuw hoofdstuk was aangebroken. Voor ons daar rond die tafel, in het hoofdkwartier van het meest succesvolle defensiebondgenootschap ter wereld, speelden achter de oprechte sympathie en solidariteit die wij uitspraken voor de Amerikaanse bevolking, gedachten aan wat dit alles voor onze organisatie en voor de mondiale veiligheid betekende.” 1

Voor Lord Robertson was het meteen duidelijk dat de aanslagen van 11 september 2001 een enorme impact zouden hebben. Niet in de laatste plaats voor de organisatie waaraan hij als Secretaris-Generaal leiding gaf, de Noord-Atlan tische Verdragsorganisatie. Twintig jaar later is het gelijk van Robertson evident.

Direct na de aanslagen werd er binnen de NAVO vergaderd over een passende reactie. De belangrijkste vraag op tafel: is door de aanslagen op de Verenigde Staten Artikel 5 van het Noord-Atlantisch Verdrag van toepassing? In Artikel 5 is afgesproken dat een aanval op één van de lidstaten wordt beschouwd als een aanval op alle NAVO-landen. En dat alle lidstaten de verantwoordelijkheid hebben om te reageren.

Ondanks twijfels van verschillende kanten, hield Robertson vol dat Artikel 5 relevant was en gold als de ultieme daad van solidariteit met het Ame- rikaanse volk. “Wat had de clausule over zelfverdediging anders te betekenen als zij niet gold op dit dramatische moment van agressie?” 2 Nog dezelfde avond had Robertson steun van alle 19 lidstaten. Onder totaal andere omstandigheden dan die door de schrijvers in 1949 waren voorzien, toonde de NAVO zich solidair met een aangevallen bondgenoot. En voor het eerst in het 50-jarige bestaan van de alliantie werd Artikel 5 geactiveerd.

Gevolgen van 9/11

“De wereld was vanaf die dag anders dan daarvoor, en de transformatie van de NAVO in het tijdperk na 9/11 was begonnen,” aldus Robertson. 3 Maar de gevolgen van het activeren van Artikel 5 waren niet meteen duidelijk: zou de NAVO krachtig als solidair bondgenootschap optreden of worden meegesleept in een eenzijdig optreden van de VS?

In de weken na 9/11 leken degenen die de laatste mogelijkheid gevreesd hadden gelijk te krijgen.

Ondanks het vrijwel onmiddellijk inroepen van Artikel 5 werd de NAVO niet de basis van de Amerikaanse reactie. Toen duidelijk werd dat de organisatie achter de aanslagen zich in Afghanistan bevond, koos men in Washington voor een andere strategie. De vrees voor een verval van de NAVO leek terecht. “Nadat de NAVO voor het eerst in haar geschiedenis Artikel 5 had ingeroepen, leek de reactie van Washington neer te komen op “belt u ons niet, wij bellen u wel.” 4

Toch kreeg de NAVO na verloop van tijd wel degelijk een rol in de strijd tegen het terrorisme.

Met het inroepen van Artikel 5 zette de NAVO eigenlijk al een nieuwe koers in. Door de aanslagen van een niet-statelijke actor te classificeren als een ‘gewapende aanval’ werd het begrip collectieve zelfverdediging verbreed. Zo ging het veel meer inhouden dan de traditionele beteke nis van het reageren op een (statelijke) militaire invasie. Maar er veranderde meer. Doordat de NAVO reageerde op islamitisch geïnspireerde aanslagen, werd het idee de wereld uitgeholpen dat de organisatie alleen was bedoeld voor collectieve verdediging tegen Rusland. Nadat de NAVO in de jaren ’90 met een onduidelijke rol in een machtsvacuüm opereerde, was het na 9/11 helder dat de alliantie een belangrijke rol zou spelen in de strijd tegen het wereldwijd terrorisme. Nog belangrijker was het einde van het NAVO ‘out-of-area-debat’. Daarbinnen streefden sommigen naar een strike interpretatie van het verdrag van Washington, waarbij het operatiegebied van de NAVO werd beperkt tot Europa en Noord-Amerika. Bij de uitzending van troepen vanuit NAVO-landen naar Afghanistan werd nu in verklaringen benadrukt dat uitdagingen moesten worden aangepakt ‘wanneer en waar’ zij zich ook mochten voordoen,. In de woorden van Michael Rühle, werkzaam bij de NAVO-afdeling Nieuwe Veiligheidsuitdagingen: “De NAVO ging zonder diepgravend debat van een geografische, naar een functionele interpretatie van het begrip veiligheid. Die verschuiving is van groter belang gebleken voor de toekomstige relevantie van de NAVO dan iedere andere verandering die zij in haar geschiedenis heeft doorgemaakt.” 5 De gevolgen hiervan lieten niet lang op zich wachten. Ruim een jaar na 9/11 werd tijdens de NAVO-Top van Praag besloten tot de ontwikkeling van nieuwe militaire capaciteiten voor ondersteuning van terrorismebestrijdingsmissies.

Concreet ging het bijvoorbeeld over het creëren van een NAVO-reactiemacht tegen nucleaire, biologische en chemische wapens.

Isaf

Een volgende belangrijke stap was de aanvaarding van het commando over ISAF (International Security Assistance Force) in Afghanistan in augustus 2003. Terugkijkend op de periode na 9/11 beschreef Rühle in 2010 drie grote veranderingen. Allereerst bracht de missie ernstige politieke en militaire onevenwichtigheden binnen het Bondgenootschap aan het licht, maar dwong het lidstaten ook tot grotere betrokkenheid. Modernisatie van verouderde strijdkrachten werd bittere noodzaak. Bovendien leverde het verblijf in Afghanistan voor veel deelnemers aan de ISAF-missie de eerste serieuze gevechtservaring in tientallen jaren op.

Ten tweede ondergingen de partnerschappen van de NAVO een serieuze wijziging. Door de verantwoordelijkheid voor ISAF te nemen werd het bondgenootschap de spil in een ongekende internationale coalitie met deelnemers vanuit Azië tot Latijns-Amerika. Dit zorgde voor een verdere internationalisering en meer functionele benadering van de NAVO-partnerschappen.

De samenwerking met niet-NAVO-partners verbeterde en raakte beter bestand tegen uitdagingen zoals terrorisme, cyberaanslagen en humanitaire rampen.

Een derde gevolg betrof de betrekking met andere internationale organisaties, zoals de Verenigde Naties en de Europese Unie. Hoewel de NAVO een militair bondgenootschap bleef, ontstond er meer samenwerking met civiele partijen die bijvoorbeeld een bijdrage leverden aan wederopbouw.

Andere uitdagingen

9/11 was dus een scharnierpunt voor de NAVO. Maar ook andere gebeurtenissen hadden een belangrijke invloed op het bondgenootschap, zoals de onrust in Georgië (2008), de Arabische lente (2011) en de inval in de Krim (2014). Tien jaar na 9/11 was China voor de NAVO nog altijd een non-issue, Rusland werd min of meer als partner beschouwd, en het grootste probleem was Afghanistan.

Tegenwoordig is de situatie heel anders. De in 2020 gepresenteerde toekomstverkenning ‘NAVO 2030’ 6 waarschuwt voor een assertief Rusland, noemt China als de nieuwe uitdager, en wijst op de destructieve kracht van nieuwe technologie. De problemen in Afghanistan zijn niet voorbij, maar op 11 september 2021 – exact twintig jaar na de aanslagen in New York – zal de VS haar laatste troepen terugtrekken.

Ook de NAVO zelf maakte een grote verandering door. De tijd van de grote uitbreiding is voorbij.

Door de groei van het aantal lidstaten (van 19 in 2001 naar 30 nu) nam ook de complexiteit van de interne besluitvorming toe. Oostelijke lidstaten maken zich zorgen over Rusland, zuidelijke lidstaten kijken naar de onrust in Noord-Afrika en het Midden-Oosten terwijl noordwestelijke leden, waaronder Nederland, weinig urgentie van beide dreigingen lijken te voelen. Daarbij zijn ook de dreigingen steeds minder eenduidig geworden en kan de verdediging niet meer op een specifiek domein gericht worden. Naast land, zee, lucht en cyberspace behoort nu ook de ruimte tot het operatiedomein van de NAVO.

Interne spanningen

President Trump zette de verhoudingen binnen het bondgenootschap verder op scherp. Hij haalde (terecht) hard uit naar lidstaten die niet genoeg spenderen aan hun krijgsmacht. Slechts een handvol landen heeft geloofwaardige plannen om de defensie-uitgaven volgens afspraak te laten stijgen tot 2% van het BBP in 2024.

Trump deed er echter nog een schep bovenop door achter gesloten deuren te dreigen om uit de alliantie te stappen, en door onduidelijkheid te creëren over de vraag of de VS in actie zal komen als een van de lidstaten wordt aangevallen.

Hoewel President Biden zijn steun voor de NAVO heeft uitgesproken, liet Trump de kwetsbaarheid van de organisatie zien in het licht van haar grote afhankelijkheid van de VS.

Tegelijk ontstonden er ook andere interne geschillen. Hoewel binnenlandse politiek geen agendapunt van de NAVO is, zorgen binnenlandse antidemocratische ontwikkelingen in bijvoorbeeld Polen en Hongarije voor oplopende spanningen. In de kern is de NAVO gebouwd op waarden van democratie en rechtsstaat. Aantasting hiervan ondermijnt het bestaansrecht van de NAVO. Het belangrijkste voorbeeld is de houding van Turkije, dat een geheel eigen plan trekt en openlijk flirt met gedoodverfde vijand Rusland. De Franse president Macron wond zich er zo over op dat Turkije onaangekondigd, maar met gedoogsteun van de Amerikaanse president Trump, Noord-Syrië binnenviel, dat hij de NAVO ‘hersendood’ durfde te noemen. 7 Ook het feit dat lidstaten zoals Griekenland en Hongarije er nauwe betrekkingen op nahouden met China zorgt in toenemende mate voor ergernis bij de VS.

Desalniettemin was de NAVO de afgelopen jaren betrokken bij missies in Libië, Litouwen, Irak en vele andere plaatsen. De NAVO blijft onmisbaar voor landen die, ondanks een beperkte militaire capaciteit, voorbereid willen zijn op een grootschalig conflict en een nieuwe manier van oorlogvoering.

Conclusie

Na de val van de muur in 1989 werd de NAVO overbodig genoemd. 9/11 gaf de alliantie echter een nieuwe vijand en een nieuwe taak. De NAVO veranderde van een organisatie die zichzelf zag als beschermer van de Europese veiligheid in een wereldwijd opererend verband dat de veiligheidsdreigingen van de 21ste eeuw het hoofd biedt. 9/11 veranderde de NAVO van een Bondgenootschap ‘in bestaan’ tot een Bondgenootschap ‘in actie’. De komende jaren zal de aandacht sterk uitgaan naar nieuwe technologie. De aard van conflicten verandert en ‘cyber’ is een nieuw werkterrein. Ondanks de interne spanningen blijft de relevantie van de NAVO in een geopolitiek instabiele wereld voor haar lidstaten evident. Het is daarom hoogste tijd om, ook als Nederland, fatsoenlijk te investeren in onze nationale en internationale veiligheid.

Dit artikel werd u aangeboden door: Wetenschappelijk Instituut voor de Staatkundig Gereformeerde Partij

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van donderdag 8 juli 2021

Zicht | 112 Pagina's

De NAVO na 9/11: opnieuw en blijvend relevant

Bekijk de hele uitgave van donderdag 8 juli 2021

Zicht | 112 Pagina's