Digibron cookies

Voor optimale prestaties van de website gebruiken wij cookies. Overeenstemmig met de EU GDPR kunt u kiezen welke cookies u wilt toestaan.

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies

Noodzakelijke en wettelijk toegestane cookies zijn verplicht om de basisfunctionaliteit van Digibron te kunnen gebruiken.

Optionele cookies

Onderstaande cookies zijn optioneel, maar verbeteren uw ervaring van Digibron.

Bekijk het origineel

Kohlbrugge, boodschapper der genade

Bekijk het origineel

PDF Bekijken
+ Meer informatie

Kohlbrugge, boodschapper der genade

Onderwerp van proefschrift "Bedelen bij de Bron" heeft onmiddellijk betrekking op het "sola fide" van de Reformatie

10 minuten leestijd Arcering uitzetten

Dr. A. de Reuver, hervormd predikant te Delft en auteur van de studie "Bedelen bij de Bron. Kohlbrugge's geloofsopvatting vergeleken met de Reformatie en de Nadere Reformatie", verwierf aan de Utrechtse Universiteit de doctorstitel. Het onderwerp van zijn proefschrift raakt het hart van het christelijk geloof. Het heeft ook onmiddellijk betrekking op het centrale leerstuk van de Reformatie. We kennen allen het "sola fide" genoeg om te weten dat dit het thema was waarmee Luther de strijd aanbond tegen de hiërarchie en tegen de scholastieke theologie. Calvijn is hem daarin gevolgd

Voor Calvijn lag het middelpunt van het onderricht in de christelijke religie eveneens in het geloof. Hij heeft ait naar alle kanten breeduit ontwikkeld, We kennen eigenlijk geen uiteenzetting als de zijne, die zo zorgvuldig is opgebouwd met behulp van het beloftebegrip, stap voor stap heenwerkend naar een omschrijving van het geloof, dat sindsdien altijd weer een oriëntatiepunt vormt in het dogmatische en gelovige denken. 

Na de Reformatie komt, zeker in ons land, de Nadere Reformatie. Het is die stroming die een doorwerking, een uitwerking ook, wil zijn van het ideaal van de Reformatie. We kennen in onze kringen de Nadere Reformatie te goed dan dat ik er hier veel van zou moeten zeggen. Maar het is ook duidelijk, dat er na de achttiende eeuw een tijdperk van theologisch verval optrad. Het geloofsbegrip moet het veld ruimen voor een rationalistische opvatting waarin voor de belofte van God geen plaats meer is, en waarin de openbaring Gods geen rol van betekenis meer speelt, omdat ze helemaal is opgenomen in de menselijke ervaring.

Prediker der gerechtigheid

Na die tijd van dorre doodsbeenderen kwam de prediker van de gerechtigheid van het geloof, dr. H. F. Kohlbrugge. Hij heeft als weinig anderen in zijn eigen tijd weer de boodschap van de rechtvaardiging verkondigd, teruggrijpend op de Reformatie, op Luther en Calvijn. De werken van Kohlbrugge worden tot op vandaag weer uitgegeven, ze worden gelezen met een hart dat zekerheid zoekt. Ze worden ook bestudeerd met een begeerte naar een duidelijk inzicht in de kennis der waarheid.

De vraag die in deze dissertatie aan de orde komt, is: Welke relatie bestaat er tussen het geloofsbegrip van Luther en Calvijn en de wijze waarop Kohlbrugge daarover spreekt? En daarbij komt dan tevens aan de orde de vraag, hoe wij Kohlbrugge hebben te beschouwen ten opzichte van de Nadere Reformatie.

Geloofsopvatting

Het belang van deze studie is duidelijk. Het gaat om een onderzoek naar Kohlbrugge's theologie, naar de inhoud van zijn prediking, want dat was het hart van zijn theologie. Het beeld van Kohlbrugge moet ons wat dit betreft op een klare wijze voor ogen komen te staan. Maar tegelijk is het de vraag, hoe zich zijn denken oriënteert aan dat van de Nadere Reformatie.

Deze laatste vraag is ook voor het onderzoek van betekenis. We kennen gelukkig vandaag een niet gering aantal onderzoekers van de Nadere Reformatie. Daarmee wordt recht gedaan, ook kerkhistorisch en theologisch, aan een zeer belangrijke en actuele stroming uit het verleden, die haar nawerking heeft tot op heden. De studie van dr. A. de Reuver brengt ons de Nadere Reformatie weer nader op het punt van de geloofsopvatting.

Aangelegen thema

We spreken dan, ook vanuit de Nadere Reformatie bezien, over een zeer aangelegen thema. Het is echter ook duidelijk dat bij de auteur van deze studie de Reformatie zelf prioriteit heeft.

Voor een all-in-behandeling van het thema zou vanzelf een nog bredere opzet van belang zijn geweest. Immers, het eindoordeel over welke stroming uit de geschiedenis dan ook, komt immers niet toe aan Luther of Calvijn, aan Brakel of aan Comrie en ook niet aan Kohlbrugge, maar aan de Schrift, zoals zij verstaan moet worden in het licht van het getuigenis dat zij van zichzelf geeft. En dan de Schrift zoals zij ook in het gelovige denken wordt toegeëigend.

Meer men begrijpt dat die taak voor één auteur en in één boek vrijwel te groot is. Nu reeds omvat de studie van dr. De Reuver meer dan zevenhonderd bladzijden. Het zouden er duizend zijn geworden, en om zo'n hoeveelheid bij een promotie zit niemand verlegen.

We menen dat dr. De Reuver in de manier die hij gekozen heeft om een dwarsdoorsnee te geven van de geschiedenis met behulp van de representanten van het gelovig denken, uitnemend is geslaagd. Hij heeft het geloofsbegrip van Kohlbrugge onderzocht en dit op alle punten vergeleken met dat van de Reformatie en de Nadere Reformatie.

Uitnemend kenner

Hij legitimeert zich in deze studie als een uitnemend kenner van de geschriften van de Elberfeldse opwekkingsprediker. Want dat was Kohlbrugge toch, de boodschapper der genade in een reveiltijd aan de Ruhr, de omgeving over de grens die sinds oude tijden zo veel verwantschap had met het kerkelijke en theologische gebeuren in Nederland.

Dr. De Reuver is thuis in Kohlbrugge, maar niet minder in de thematiek van de Reformatie. Luthers geloofsbegrip en dat van Calvijn worden naar hun diepste bedoeling zuiver weergegeven. En het is tegelijk opvallend op welke indringende manier de vertegenwoordigers van de Nadere Reformatie aan het woord komen. De belangrijkste representanten worden geciteerd: Amesius, Teellinck, Voetius, De Labadie, Van Lodenstein en vele, vele anderen. Kohlbrugge, Luther en Calvijn en de Nadere Reformatie zijn in het hele boek kennelijk aanwezig.

Men kan ook geen onzekerheid koesteren over de vraag of de zaken wel aan de orde komen. Ik geef het lijstje van hoofdstukken en ieder kan zich overtuigen: de herkomst van het geloof, geloof en wedergeboorte, de aard van het geloof, geloof en zondekennis, rechtvaardiging en heiliging, de aanvechting van het geloof, de zekerheid van het geloof, geloof en sacrament (doop en avondmaal), geloof en verkiezing. In een slotbeschouwing worden al deze aspecten nog weer eens gereleveerd. De conclusies worden verzameld en daarna gewogen.

En het resultaat? De Reuver heeft het samengevat in de stellingen die hij aan zijn proefschrift toevoegde. Ze zijn fraai.geformuleerd. De eerste vier noem ik hier: „Het geloofsleven is volgens Kohlbrugge even pneumatologisch van gehalte als christocentrisch van gestalte".

Alles geest en leven

Dit raakt de belijdenis van de Geest. Op het eerste gezicht lijkt Kohlbrugge veel minder dan de Nadere Reformatie over de Geest te spreken. Maar alles is bij hem geest en leven. Maar waar de Geest is, daar wordt Christus verheerlijkt. En zo krijgt zijn theologie een vorm of gestalte, waarin Christus centraal staat. Dit klopt geheel met de prediking van Kohlbrugge. Daarachter staat een diep besef van de grootheid van God en van de vertroostingen van de Geest in Christus en alleen in Christus.

In dit stuk van zaken was Kohlbrugge geheel op Luther georiënteerd. Dat zegt de tweede stelling: „Kohlbrugge is meer Lutheraan dan Calvinist. Hij kan getypeerd worden als een zelfstandige leerling van Luther, met een selectieve affiniteit ten opzichte van Calvijn". Ook dit lijkt een goede conclusie uit De Reuvers onderzoek. Men kan zich echter wel afvragen of de "selectieve belangstelling" voor Calvijn bij Kohlbrugge niet samenhangt met het feit dat, hoe dan ook, Calvijn een theoloog is die gesystematiseerd heeft, en niet alleen gepreekt. Van Kohlbrugge mocht men geen Institutie verwachten. Hij behoort bij de klassieken van de kerk, zoals dr. De Reuver, zich aansluitend bij Noordmans, opmerkt. Maar hij was dit niet dank zijn systematiserend vermogen. De preekstoel heeft een andere zitting en leidt tot een andere setting dan de katheder. Zou dat verschil hier niet meespreken?

Kritische solidariteit

De derde stelling formuleert heel fraai: „Kohlbrugge's verhouding tot de Nadere Reformatie is te kenschetsen als een positie van kritische solidariteit". Dat is goed gezegd. Het is maar de vraag waar men de nadruk op legt. Op kritisch of op solidariteit. Wanneer ik denk aan een brief die Kohlbrugge schreef aan zijn vriend Van Heumen (1-12-1833) en waarin hij zich niet slechts kritisch maar ik zou zeggen hyperkritisch uitlaat over sommige vertegenwoordigers van de Nadere Reformatie, dan meen ik dat de formulering van deze stelling vrij wat onkritisch is. Leg ik de nadruk op ae algehele bedoeling van Kohlbrugge, op zijn hartstocht voor de genade, op zijn verwijzing enkel en alleen naar de gerechtigheid van Christus, dan stemt hij in de grondbedoeling overeen met de Nadere Reformatie en dan is er solidariteit. Maar zou ik het vragen aan Da Costa, die in zijn levensgevoel toch niet zo ver van de Nadere Reformatie afstond, ofschoon hij haar als program niet kende, dan is er een affiniteit op afstand. Ik denk aan de moeite die sommige bevindelijken met Kohlbrugge hebben en aan zijn pleit voor de rechtvaardiging in tegenstelling tot de nadruk op de wedergeboorte bij de Nadere Reformatoren. Die brief aan Van Heumen kan men niet opvatten als een tijdelijke en overdreven misvatting, waarvan de portee wel uitgesleten is op den duur.

Maar de vierde stelling brengt de zaak 1 wat dichterbij een oplossing. „Kohlbrugge's theologie is niet die van de contra-remonstranten maar wel voluit antiremonstrants". Ik vind dit heel goed geformuleerd. Want op deze manier is recht gedaan aan de bedenkingen die Kohlbrugge blijkens diezelfde zojuist genoemde brief ook had ten opzichte van Dordt. Hij oordeelde dat dit een mistasting was, omdat men met de prediking van de "justitia Dei et Christi" de remonstranten wel op de loop gejaagd zou hebben. Geen contraremonstrant dus. Wel een antiremonstrant.

Hypothetische vraag

Kohlbrugge zou zich in deze formulering hebben kunnen vinden. Maar of de contra-remonstranten zich met deze stelling zo plezierig zouden hebben gevoeld? Het is een vraag die we niet zullen en ook wellicht niet kunnen beantwoorden. In de zaak was men het eens. En dan moet het mogelijk zijn om elkaar een formulering cadeau te doen. Ik bedoel dat ik de formulering van dr. De Reuver toch wel mooi vind. Zouden de nadere reformatoren haar ook toegejuicht hebben? Ook dat is een hypothetische vraag, die men moet laten liggen. Zij is voor hypothetische theologen. Men moet de mens ontmoeten en dan bestaat er geen twijfel aan, of zij vormen één gezelschap, Luther, Calvijn, de nadere reformatoren en Kohlbrugge. 

Zij vormen waarlijk één gezelschap, als het gaat om de genade. Geen conventikel! Nee, dat niet. Maar ook geen kerk, helaas. Maar dat was het onderwerp van de dissertatie ook niet. Het werk van De Reuver verdient om de keuze van dit onderwerp alle aandacht van iemand die zich in de samenhangen en in de verscheidenheden van de kerkgeschiedenis wil verdiepen.

En wanneer men dit doet, zal men op de duur niet kunnen voorbijgaan aan de vraag welke invloed het geloofsbegrip in zijn veelvormigheid der beleving heeft op het kerkbegrip en andersom. Kohlbrugge is waarlijk groot als pastor. Hij wordt nier getekend in het grote veld waarin de Heilige Geest Zijn werk verrichtte de eeuwen door. Daarom verdient dr. De Reuver onze hartelijke dank, bij dezen! 

N.a.v. "Bedelen bij de Bron. Kohlbrugge's geloofsopvatting vergeleken met Reformatie en Nadere Reformatie", door dr. A. de Reuver; uitg. Boekencentrum, Zoetermeer, 1992; 703 blz.; prijs 75 gulden. 

Dit artikel werd u aangeboden door: Reformatorisch Dagblad

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 19 februari 1993

Reformatorisch Dagblad | 30 Pagina's

Kohlbrugge, boodschapper der genade

Bekijk de hele uitgave van vrijdag 19 februari 1993

Reformatorisch Dagblad | 30 Pagina's

PDF Bekijken