Vanuit de molen naar de tankgracht

De onmenselijk taferelen die zich tijdens de Tweede Wereldoorlog bij de molen afspeelden, staan de 62-jarige Van den Andel nog levendig voor ogen. Terwijl hij om de stenen kolos heenloopt, vertelt hij dat de Joden in het jaar voor de bevrijding elke ochtend van de molen naar de tankwallen werden gedirigeerd. Zelf woonde hij als kind bij zijn ouders in de nabijgelegen molenaarswoning.

"De mannen waren afgemat en ontdaan. In gestreepte pakken en op blote voeten deden ze het zware werk. De grond die vrijkwam bij het graven van de tankgracht moesten zij egaliseren met houten kruiwagentjes", aldus Van den Andel. Brute Duitsers lieten de mannen vaak zo dicht op elkaar lopen, dat de voorkant van zo'n kruiwagentje voortdurend de hielen van de voorganger schaafde.

's Avonds keerden de Joden en andere gevangenen terug naar de molen. Met z'n honderden sliepen ze op de vier zolders, bewaakt door gewapende militairen. "Het lijden was groot. Ik krijg het er nog koud van", zegt de molenaarszoon. "Soms kwamen vrouwen van de mannen bij m'n vader langs met een stel schoenen. Of hij die aan hun echtgenoten wilde geven."

Felle gevechten

Alleen al ter herinnering aan de gevangenen die bij Moerdijk en Lage Zwaluwe tankwallen en verdedigingswerken moesten aanleggen, zou molen De Schuddebeurs moeten worden gerestaureerd, vindt Van den Andel. Een herdenkingsmonument net buiten de bebouwde kom van Lage Zwaluwe is op zijn plaats. In dit deel van Brabant zijn volgens hem felle gevechten geleverd. De plaats, dicht bij de Moerdijkbrug, was van grote strategische waarde.

Molen De Schuddebeurs was als het ware een pion in de frontlinie. Toen de geallieerden in 1944 oprukten naar het noorden, trok het Duitse leger zich terug achter het Hollands Diep. Op persoonlijk bevel van Hitler werd Moerdijk versterkt. Overal verrezen zware betonnen antitankmuren, ook in Lage Zwaluwe. Gevangenen uit het concentratiekamp in Moerdijk zwoegden aan een kilometerslange tankgracht.

De molen diende niet alleen als slaapplaats, maar ook als uitkijkpost. Bij het oprukken van de geallieerde legers tijdens operatie Fazant, half oktober ingezet, werden over en weer hevige artilleriebeschieten uitgevoerd. De Poolse en Amerikaanse bevrijders boekten succes, maar dat ging wel gepaard met zware verliezen. Er vielen veel slachtoffers en tientallen woningen werden in puin gelegd. Op 8 november werd de Schuddebeurse molen zwaar beschadigd. Uiteindelijk week eind december het Duitse gevaar.

Sporen

De molen draagt nog altijd de sporen van de oorlog. In de romp zijn her en der de plaatsen zichtbaar waar de granaten insloegen. Van den Andel wijst op het kleurverschil in de rode stenen. De Schuddebeurs, ooit een van de grootste watermolens van Nederland, is nooit meer de oude geworden, zegt hij met spijt in de stem. De romp is wel hersteld, maar de wieken zijn nooit meer herplaatst, terwijl later ook nog eens de kap is gesloopt.

In de jaren zestig kreeg de molen voor het laatst een onderhoudsbeurt. Sindsdien kijkt de Dienst der Domeinen niet meer naar de vervallen stomp om. Tot overmaat van ramp brak twee jaar geleden ook nog eens het houten fundament. Dat leidde tot verzakking. Inmiddels staat de 20 meter hoge molen zo'n 7 tot 8 graden uit het lood. Bezoekers worden gewaarschuwd voor "vallend gesteente." Op de deur hangt een bordje: "Verboden toegang".

Van den Andel, zijn vrouw en Zwaluwenaar J. Crezee willen de molen graag van de ondergang redden. Samen met heemkundige R. van der Veeke en A. Nelemans uit Dordrecht hebben ze een comité gevormd dat ervoor moet zorgen dat het monument weer in zijn oude glorie wordt hersteld. "De weg naar restauratie is lang en diverse molendeskundigen zeiden geen hoop meer op herstel te hebben, maar wij gáán ervoor", zegt mevrouw Van den Andel. Zelfs prins Claus, beschermheer van de Molenstichting, heeft hun inmiddels om advies gevraagd.

Een eerste vereiste is dat het bouwwerk zo spoedig mogelijk weer rechtop staat. "De afgelopen drie weken is de molen 9 millimeter verzakt, zo blijkt uit berekeningen van het waterschap", zegt Van der Veeke. Het comité heeft zijn hoop gevestigd op de Technische Universiteit in Delft. "Het zou prachtig zijn als een docent met een groepje studenten een project maakt van het opvijzelen van de molen. Zij doen er kennis mee op en wij zijn een belangrijke stap verder", aldus mevrouw Van den Andel. Behalve de TU in Delft wordt ook de gemeente Made, het waterschap, de provincie en de Dienst der Domeinen gevraagd om steun. "De eerste reacties zijn positief", zegt Van den Andel. "Het waterschap wil zelfs de waterloop naar het oude rad weer herstellen." Een rederij die vanuit Drimmelen vaart ochten naar de Biesbosch organiseert, ziet mogelijkheden om vlak bij de molen een aanlegplaats te maken, zodat toeristen daar gelegenheid hebben voor een kort uitstapje op het vasteland.

Welk prijskaartje aan een restauratie hangt, is nog niet bekend. Ook heeft het comité nog geen toezeggingen gekregen van sponsors. "Volledig herstel kost vele tonnen", verzekert mevrouw Van den Andel. Een globale schatting komt zelfs boven de 1,2 miljoen gulden uit.

Perspectief

Toch ziet A. Nelemans perspectief, vooral als bij de restauratie van de molen ook het opknappen van de tankgracht en de restanten van de antitankwallen wordt betrokken. Hij weet dat Monumentenzorg positief tegenover een gecombineerd herstelplan staat. Van de tankgracht, zo'n 200 meter van de molen verwijderd, is nog slechts een halve kilometer over. De rest, zo'n 5 kilomer lang, is gedempt. "Het ene stukje, langs de Dirk de Botsdijk, moet een beschermde status krijgen", vindt Nelemans.

Ook de betonnen muren die de Duitsers destijds opwierpen, mogen niet verder afbrokkelen. "De cementen brokken die nog over zijn, zijn de stille getuigen van de harde gevechten die hier plaatshadden", zegt Nelemans. Lage Zwaluwe was bovendien een plek waar vele Biesbosch-crossers langskwamen op weg naar bevrijd gebied. "De molen en de restanten kunnen een herinneringsplaats worden."

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen