Zilveren toon en donderende bassen

Initiatiefnemer en 'vader' van het Bachorgel W. A. Kirpestein is naar eigen zeggen verbluft dat het instrument er staat. "Al sinds de jaren '70 loop ik met de gedachte dat het hier in de Dordtse Grote Kerk moeilijk is om de tijdloze orgelcultuur ten gehore te brengen. Terwijl zo'n wereldberoemde kathedraal daar wat mij betreft om vraagt."

De voorzitter van de Stichting Bachorgel Grote Kerk Dordrecht doelt op het feit dat in de kerk tot voor kort alleen het grote orgel van Kam uit 1859 beschikbaar was om orgelmuziek ten gehore te brengen. Omdat het lastig is op een dergelijk romantisch orgel barokmuziek te spelen, groeide de overtuiging dat er een tweede orgel moest komen. Nadat daarvoor op 28 mei 2004 het startsein werd gegeven, is orgelbouwer Verschueren uit het Limburgse Heythuysen aan de slag gegaan. Het resultaat is een 34 stemmen tellend instrument dat 1,1 miljoen euro heeft gekost.

Kirpestein is opgelucht: "Mijn droom van dertig jaar geleden is eindelijk verwezenlijkt. Het geeft voldoening dat met dit Bachorgel de hele barokcultuur in deze schitterende kerk met haar geweldige en wereldberoemde akoestiek naar voren kan komen." Volgens hem bezit de Dordtse kerk nu over een unieke combinatie: het romantische hoofdorgel en het nieuwe barokinstrument in het Mariakoor, die samen vijf eeuwen muziek uit de orgelliteratuur omvatten.

Volgens burgemeester R. J. G. Bandell van Dordrecht vormt de ingebruikname van het nieuwe orgel een bijzondere dag voor Dordrecht. "In de oudste stad van Holland staat nu het nieuwste orgel, dat juist bedoeld is om de oude muziek uit de tijd van Bach te laten weerklinken. Twee orgels, voor muziek uit verschillende stijlperioden, dat past mooi bij een stad die bekendstaat om zijn monumenten."

De belangstelling voor het nieuwe instrument is groot. Pr-adviseur Koen van den Dool verwacht deze week tijdens de ingebruikname "een enorme topdrukte." Volgens hem komen de aanvragen voor de toegangskaarten voor het inwijdingsfestival uit alle hoeken van het land. "Iedereen die iets met Bach en met het orgel heeft, wil dit niet missen." En ook vanuit het buitenland is er belangstelling. Zo zijn er aanmeldingen vanuit Duitsland, Italië, Noorwegen, Schotland en België. Ook is de beroemde Française Marie-Claire Alain volgende week van de partij, en verwacht Van den Dool eveneens een conservatoriumdocent uit Zweden die met 38 studenten komt.

Albert Schweitzer

De term "Bachorgel" kan op verschillende manieren worden ingevuld, stelt organist en orgelbouwdeskundige Peter van Dijk, die als adviseur bij het project betrokken was. De aanduiding is volgens hem ongeveer een eeuw oud. Toen liet de bekende Bachkenner Albert Schweitzer een in zijn ogen ideaal Bachorgel bouwen voor de lutherse kerk in Straatsburg-Cronenbourg: een romantisch instrument met een pneumatische tractuur. Deze opvatting over wat een Bachorgel is gaat uit van de visie die men heeft op hoe Bachs werken uitgevoerd moeten worden. Dat levert daarom steeds een ander 'klinkend antwoord' op, aldus Van Dijk.

In een andere benadering is een Bachorgel een instrument waarop Bach zelf gespeeld heeft of een orgel waarover hij zich positief uitliet. Praktisch is dat echter lastig, omdat de meeste orgels waarop Bach gespeeld heeft niet meer bestaan. Daarbij komt dat de grootmeester op zeer verschillende orgels heeft gespeeld, terwijl hij als adviseur een keur aan instrumenten ontwierp en keurde.

Een derde mogelijkheid om tot een definitie van een Bachorgel te komen, is in de leer gaan bij een gerenommeerde orgelbouwer uit de tijd en de omgeving van Bach. Voor deze aanpak is gekozen bij de realisering van het Dordtse instrument. "Wat is er beter dan het werk van een door tijdgenoten en volgende generaties zeer gerespecteerd orgelmaker als voorbeeld te nemen voor een nieuw orgel in Midden-Duitse barokstijl in Dordrecht?" aldus Van Dijk.

Zilverman

Die "zeer gerespecteerde orgelmaker" is de beroemde Gottfried Silbermann, die in de Duitse deelstaat Saksen een eigen orgelbouwstijl ontwikkelde die richtinggevend is geworden voor de orgelbouw in dat gebied. Leuk detail is dat Bach zich eens lovend heeft uitgelaten over deze Silbermann. Toen eerstgenoemde op 1 december 1736 een concert gaf op het zojuist ingewijde orgel van Silbermann in de Frauenkirche in Dresden, zou hij het volgende over de orgelbouwer gezegd hebben: "Zijn orgels zijn voortreffelijk; hij heet terecht Zilverman, want zijn orgels hebben een zilveren toon en donderende bassen; moge hij zo verder werken."

Na uitvoerige oriëntatie en een studiereis naar Duitsland heeft de Stichting Bachorgel Dordrecht ervoor gekozen een instrument te laten maken dat gebaseerd is op het orgel van Silbermann uit 1714 dat zich in de Dom van Freiberg bevindt. Volgens Van Dijk is dit niet alleen een imponerend instrument dat tot de "absolute Europese top" behoort, maar is het ook een van de meest veelzijdige Silbermannorgels, zowel qua dispositie als qua klank.

Niet dat het Dordtse orgel een kopie is geworden van het Freiberger instrument. Dat kon ook niet, omdat het orgel in Dordrecht op de begane grond is gesitueerd. Maar het voorbeeld is qua principes zo veel mogelijk gevolgd, vanuit de gedachte: Hoe zou Silbermann het hier in deze ruimte hebben gemaakt? aldus Van Dijk. Tegelijk is echter ook naar de disposities van andere bewaard gebleven orgels van Silbermann gekeken, en ook zijn uitlatingen van Bach zelf over orgelbouw en registraties meegenomen in het uiteindelijke concept.

Kwaliteit

Voor de realisering van het plan is de stichting in zee gegaan met orgelbouwer Verschueren. Waarom Verschueren? Voorzitter Kirpestein: "Omdat de stichting een topinstrument wilde laten bouwen van barokke allure voor de Dordtse Grote Kerk, die tot de top 10 van Nederlandse monumenten behoort. We zijn daarvoor te rade gegaan bij topadviseur Peter van Dijk. Met hem hebben we een vergelijking gemaakt tussen drie uitstekende orgelbouwers. Op grond van kwaliteit, continuïteit in het bedrijf, en grote artisticiteit zijn we tot de keuze gekomen om Verschueren te vragen dit orgel hier te bouwen."

Directeur Léon Verschueren is dankbaar dat hij de opdracht toegewezen heeft gekregen. "Fantastisch dat we dit werk hebben mogen bouwen. We hebben het met veel plezier gedaan, het was een enorme uitdaging. Het Bachorgel is een heel bijzonder instrument in ons oeuvre geworden."

Festival

De komende dagen staat de Grote Kerk van Dordrecht in het teken van de ingebruikname van het Bachorgel. Tijdens een meerdaags festival is er een aantal concerten door gerenommeerde musici. De activiteiten op een rij:

Dinsdagavond: Presentatieconcert voor sponsors door Cor Ardesch en Peter van Dijk (orgel)

Woensdagmiddag: Officiële ingebruikname door Cor Ardesch en Peter van Dijk (orgel)

Woensdagavond: Concert t.g.v. ingebruikname door Gustav Leonhardt en Ton Koopman (orgel)

Donderdagavond: Concert door Ludger Lohmann uit Stuttgart (orgel)

Vrijdagavond: Uitvoering Grote Orgelmis van J. S. Bach door Leo van Doeselaar (orgel) en Capella Amsterdam o.l.v. Daniel Reuss

Zaterdagmiddag: Demonstratie door orgelbouwer Léon Verschueren en Cor Ardesch (orgel)

Zondagmiddag: Lunchconcert door Cor Ardesch (orgel)

Zondagavond: Viering rond inwijding door ds. M. Dekker (liturg) en Cor Ardesch (orgel)

Orgelacademie

Met het vooruitzicht van "twee grote schitterende orgels" in de Grote Kerk van Dordrecht, is in 2005 de Internationale Orgelacademie Dordrecht (IOD) opgericht. Het plan is om jonge, talentvolle musici de gelegenheid te geven op de twee orgels van de Dordtse Grote Kerk te concerteren. Er zal daarom iedere twee jaar een festival worden georganiseerd. Ook zoekt de academie naar verbindingen met andere kunstuitingen, zoals de beeldende kunst. Daarnaast zullen er masterclasses rond de twee instrumenten worden georganiseerd. Over de precieze invulling van een en ander bestaat volgens IOD-voorzitter Piet Vree nog onduidelijkheid.

Boek, cd, dvd

Ter gelegenheid van de ingebruikname van het Bachorgel is een drietal uitgaven verschenen.

De opnamen die de Dordtse fotograaf Marco de Nood gedurende het hele proces van de bouw van het orgel maakte, zijn in boekvorm uitgegeven. Het boek ( 49,90) bevat daarnaast zeven artikelen van de hand van onder anderen Léon Verschueren en Peter van Dijk (Silbermann), Ton Koopman (het orgel in barokke ensemblemuziek), Bart van Buitenen (Dordtse orgelhistorie), Jan R. Luth (Bach en de retorica) en Ewald Kooiman (Bachs vroomheid).

Cor Ardesch en Peter van Dijk maakten de eerste cd ( 14,90) waarop het Bachorgel te horen is. Ardesch speelt werken van Bachs leermeester Georg Böhm en van Bach zelf. Van Dijk speelt een aantal werken van Bach zoals die voorkomen in de zogenaamde collectie Schelbe-Gleichauf, een verzameling die een interessante kijk geeft op de overlevering van Bachs werken in de tweede helft van de 18e en de eerste decennia van de 19e eeuw.

Een derde uitgave betreft de dvd "Opus 1100. Kroniek van een barok-orgel". Op de beelddrager ( 19,90) is in drie delen ("Het voorbereidende werk", "In de orgelwerkplaats" en "Realisatie in het Mariakoor") een beeld geschetst van de ontwikkeling en realisering van het instrument.

Dispositie Bachorgel

Hauptwerk (C-d''')

Bourdon 16'

Principal 8'

Rohrflöte 8'

Viola di Gamba 8'

Octava 4'

Spitzflöte 4'

Quinta 3'

Octava 2'

Tertia 1 3/5'

Mixtur IV

Cymbeln III

Cornett V

Fagott 16'

Trompete 8'

Oberwerk (C-d''')

Principal 8'

Gedackt 8'

Quintadena 8'

Octava 4'

Rohrflöte 4'

Nasat 3'

Octava 2'

Gemshorn 2'

Tertia 1 3/5'

Quinta 1 1/2' Sufflet 1' Mixtur IV Krummhorn 8' Pedal (C-d')

Sub-Basz 16'

Octav-Basz 8'

Octav-Basz 4'

Mixtur-Basz VI

Posaunen-Basz 16'

Trompeten-Basz 8'

Clarinbasz 4' Speelhulpen

Koppeling HW + OW

Koppeling Ped. + HW

Tremulant

Meer informatie en reservering voor festival: www.orgelacademie.nl en www.bachorgel.nl.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen