Misverstand rond een kerstklassieker

Elke winter weer verschijnt er een flinke stapel kerstbundels. Maar de echte klassiekers onder de kerstverhalen kun je op de vingers van twee handen tellen. Charles Dickens’ ”A Christmas Carol” valt daaronder. ”Het meisje met de zwavelstokjes” van Hans Christiaan Andersen ongetwijfeld ook. En dan ”Het bijzondere kerstfeest van Papa Panov” natuurlijk, dat tweede helft negentiende eeuw onder de titel ”Le Père Martin” wordt gepubliceerd door R. Saillens (1855-1942). Deze Franse dominee, schrijver en musicus kijkt echter vreemd op als hij na verloop van tijd zijn eigen ”Le Père Martin” terugziet in de bundel ”Iwan de Dwaas” van… de Rus Leo Tolstoj. Het verhaal over vader Martin blijkt te zijn voorzien van een andere titel –”Waar liefde is, daar is God”– en is vanuit het Russisch weer terugvertaald in het Frans! Heeft de grote Tolstoj plagiaat gepleegd?

Hoe Saillens vervolgens ook z’n best doet, dit misverstand blijkt hij niet zomaar de wereld uit. In Nederland doet N. Basenau-Goemans al rond 1925 uit de doeken dat er van een vergissing sprake is, door Saillens’ verhaal in haar bundel ”Kerstsproken” op te nemen mét een briefwisseling tussen hem en Tolstoj erbij. Het mag niet baten. In 2023 staat het bij Bol.com nog steeds onder de werken van Tolstoj. Op de website van de Jeugdbond Gereformeerde Gemeenten prijkt het ondertussen met de vermelding „Naar een oud verhaal van de Russische schrijver Leo Tolstoj”. Een enkele keer gaat het goed. Uitgeverij Callenbach publiceert het verhaal in 1999 met de toevoeging: „bewerkt door Leo Tolstoy, opnieuw verteld door Mig Holder.” Op de omslag van ”De bijzondere Kerst van Papa Panov” (2017) staat weliswaar dat het een kerstvertelling van Tolstoj betreft, maar volgens de titelpagina komt deze van Saillens... „We hebben het originele verhaal volgens mij van internet gehaald”, zegt uitgever Sjac Mes. „Daar stond het met Ruben Saillens vermeld.”

Kerstavond
Ruben Saillens –en niemand anders– schreef het verhaal over de arme schoenmaker rond 1882 en publiceerde het in een bundel met fabels en allegorieën: ”Récits et Allégories”. Hoofdpersoon Vader Martin brengt de kerstavond in eenzaamheid en armoede door. Als hij in zijn oude Bijbel over de geboorte van Jezus leest, wenst hij dat het Kind van Bethlehem bij hém gekomen was. Híj zou wel plaats voor Hem gehad hebben; hij had dat Kindje ook graag iets gegeven. De mooiste schoentjes die hij ooit gemaakt heeft, bijvoorbeeld.

Boven zijn Bijbel dommelt vader Martin in. In zijn slaap hoort hij een stem, die zegt dat zijn verlangen vervuld zal worden: „Je wenste dat je Me zou kunnen zien, toch? Kijk morgen naar Me uit, want Ik kom.” De hele kerstdag lang staat de oude schoenmaker op de uitkijk. Een verkleumde straatveger die langskomt, geeft hij warme koffie; een arme, jonge moeder die met haar kind passeert, schenkt hij de mooie schoentjes. Maar Jezus Zelf ziet de schoenmaker niet. Zijn teleurstelling is groot.

Die avond leest hij in zijn Bijbel Jezus’ woorden „Voor zoveel gij dit een van deze Mijn minste broeders gedaan hebt, zo hebt gij dat Mij gedaan.” Dan denkt vader Martin terug aan de dag. „En het lijkt alsof Iemand tegen hem zegt: „Heb je Mij niet gezien, Panov? Ik had honger en jij gaf Mij te eten. Ik had dorst en jij gaf Mij te drinken. Ik was koud en jij liet Mij binnen.”

”Slordigheid”
Al gauw is dit verhaal het beroemdste uit de bundel, die Saillens vooral publiceert om te evangeliseren onder ongeschoolde arbeiders. Het wordt verspreid en vertaald. Ook in het Russisch – met alle gevolgen van dien. Want zo breekt de dag aan dat de schrijver zijn eigen pennenvrucht tegenkomt in een boek van Tolstoj. Le Père Martin is omgedoopt tot Vadertje Panov en hij woont plotseling in een Russisch plaatsje. Ook andere details zijn aangepast, maar de plot is onmiskenbaar nog steeds die van Saillens. De auteur klimt dan ook in de pen om Tolstoj om opheldering te vragen.

Die krijgt hij: „Ik betreur het zeer u leed veroorzaakt te hebben en ik verzoek u mij mijn fout te vergeven, die buiten mijn wil om is bedreven, zoals u zult zien: In Rusland verschijnt een maandblad dat zeer weinig verspreid is; de ”Rabodchie”, hetgeen betekent ”De werkman”. Een vriend gaf mij het nummer van die courant, waarin zich bevond een aan het Russische leven aangepaste beschrijving van Le Père Martin, zonder naam van den schrijver en deze vriend stelde mij voor het verhaal te gebruiken om er een volksverhaal van te maken.”

Tolstoj legt verder uit dat het verhaal hem zo goed beviel dat hij het herschreef en het samen met enkele andere volksverhalen liet uitgeven, zonder zijn naam erbij. Bij de herdruk ging het mis. De uitgever vroeg of hij Tolstoj mocht noemen als de auteur. Deze stemde toe, zonder eraan te denken dat een van de verhalen niet werkelijk van zijn hand was. „Ik verzoek u, mijnheer, mijn slordigheid te willen verontschuldigen en mijn allerhartelijkste broederlijke groeten te willen aanvaarden…”

Dat wil Saillens wel, maar als hij de naam van Tolstoj tien jaar later nog steeds tegenkomt bij zijn eigen kerstverhaal, doet hij op beleefde toon toch maar weer zijn beklag. Waarop Tolstoj terugschrijft dat hij tot zijn spijt geen invloed heeft op allerlei vertalingen die nog steeds verschijnen.

Oude familiebijbel
Als gevolg van het misverstand is tot op de dag van vandaag vooral de door Tolstoj herziene versie in omloop. Via de website flatlanderfaith.com van de Canadese mennoniet Bob Goodnough kun je het originele verhaal echter nog opvragen, in het Engels weliswaar. Goodnough schrijft: „Tolstojs versie van het verhaal speelt zich niet alleen in Rusland af, maar lijkt ook minder belang te hechten aan de Bijbel. In het verhaal van Ruben Saillens heeft de oude schoenmaker, Vader Martin, tegenslagen in zijn leven gehad en het lijkt erop dat hij onlangs een grote Bijbel heeft gekregen waarin hij vaak zit te lezen. In het verhaal van Tolstoj gaat Papa Panov op zoek naar de oude familiebijbel, die hij al lang niet meer gelezen heeft. Vanaf dit punt zijn de verhalen bijna identiek.”

Saillens kijkt vreemd op als hij in een bundel van Tolstoj zijn eigen kerstverhaal terugziet!

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Terug naar resultaten Printen