Staat het Sowjetimperium op de rand van de anarchie ?

Het begrotingstekort schiet dit jaar ruim over de 100 miljard roebel heen en bedraagt al ruim 13 procent van het bruto nationaal produkt. De inflatie vliegt omhoog. Vanwege de mijnwerkersstaking en de dreiging van nieuwe stakini gen, met name onder het spoorwegpersoneel, komt er voorlopig ook weinig terecht van verdere economische hervormingen.

Angst voor nieuwe arbeidsonrust houdt Moskou af van het vrijgeven van de voedselprijzen en de invoering van een marktmechanisme. De voedselsubsidies blijven bestaan en niet de eigen produktie van consumptiegoederen wordt gestimuleerd, maar er wordt voor 130 miljard roebel aan voedsel en gebruiksartikelen in het Westen gekocht. Gevolg is een nog groter begrotingstekort.

Een nieuwe sterke man?

In de landbouw blijft het voortmodderen. Het verzet van de bureaucratie tegen de vernieuwingen is enorm en de ! boeren nemen met minder dan een volledige bedrijfsvrijheid en een echt marktmechanisme geen genoegen. Ook dit jaar blijft een topoogst uit en de aanhoudende enorme verliezen bij opslag en verwerking garanderen opnieuw lege winkelschappen.
Ten slotte stijgt volgens de statistieken de criminaliteit schrikbarend. Zelfs in de Sowjet-Unie loop je 's avonds niet meer veilig op straat, zo klagen burgers. Als je dit alles bij elkaar optelt, moet je je in alle ernst toch wel afvragen waar het ten slotte op uit zal draaien. Vervalt de Sowjet-Unie tot anarchie? Zal het rijk eindelijk uiteenvallen? Of staat een nieuwe sterke man zijn opwachting al te maken? Het zijn'vragen waarop niemand nog een antwoord weet, maar desondanks werpen zij zich steeds dringender op, ook in de Sowjet-Unie zelf.

Heimwee naar Stalin

Bij voortduring voelen hoge Sowjetleiders zich geroepen het volk te verzekeren dat toch vooral voor geen terugkeer naar een dictatuur gevreesd hoeft te worden. Niet echt een geruststellend teken.

De conservatieven roepen openlijk dat het tijd wordt om het oude gezag van de partij weer te herstellen. Zo kan het niet langer, aldus Jegor Ligatsjov en Viktor Tsjebrikov in een zeer recente verklaring. De samenleving moet terug in het gelid.

Met heimwee denken velen terug aan 'de goeie ouwe tijd' van Brezjnev, de door nieuwlichters zo vermaledijde periode van "stagnatie". En volgens velen was het onder vadertje Stalin eigenlijk nog beter. Hij was hard, maar hield de zaken tenminste strak in de hand. Bovendien, werden toen niet de grote successen van het socialisme geboekt: de geweldige industrialisatie, de overwinning op Hitler en de groei van de Sowjet-Unie tot een supermacht?! Nu is het alleen maar misère wat de klok slaat.

Overgangsfase

Maar niet alleen de conservatieven trekken aan de bel. Zo menen ook Igor Kljamkin en Andranik Migranjan, twee onderzoekers van het "Instituut voor de Economie van het Socialistische Systeem in de Wereld" en altijd gezien als fervente medestanders van Gorbatsjov, dat het zo niet door kan gaan.

Kljamkin en Migranjan zien de Sowjet-Unie ook steeds verder tot anarchie vervallen en in een economische crisis wegzakken. Volgens hen ligt de oorzaak van de huidige malaise in de pogingen tot te snelle politieke hervorming van Gorbatsjov. Hij begint zijn huis om zo te zeggen van het dak af naar beneden te bouwen. Het fundament ontbreekt.

De onderzoekers zeggen dat je een dictatoriaal bestuurde samenleving zoals de Sowjet-Unie niet in één sprong tot een democratische maatschappij kunt omvormen. Het nieuw gevormde Congres van Volksvertegenwoordigers en de vernieuwde Opperste Sowjet lijken prachtige democratische organen, maar ze hangen zeg maar in de lucht. Ze steunen niet op het stevige fundament van de burgerlijke maatschappij. Die bestaat nog niet in de Sowjet-Unie.

Eerst moet tijdens een overgangsfase zo'n burgerlijke maatschappij met verschillende maatschappelijke standen en een gezond marktmechanisme tot ontwikkeling komen. Pas op zo'n voedingsbodem kan zich een gezonde democratie vormen. Dat is een les die de geschiedenis telkens weer heeft geleerd, menen beide geleerden.

Bonapartisme

Door nu op het Congres en de Opperste Sowjet te leunen, gokt Gorbatsjov op het verkeerde paard. Hij moet de teugels niet te snel vieren. Alle initiatieven tot hervormingen komen immers nog steeds van boven, van de partij. Die is nog steeds het echte centrum van de politieke macht. Het volk staat aan de zijlijn, weet nog niet hoe zelf verder te hervormen.

Migranjan zegt dat de mensen wel „een democratie zo.als in het Westen" willen, maar geen vrije markt met hogere voedselprijzen, spanningen en sociale verschillen begeren, (vergelijk de situatie in Polen, KvdH) Hij meent dat het land daarom eerst behoefte heeft aan een periode van bonapartisme, een periode waarin het volk onder leiding van een sterke man kan leren met meer democratie en economische vrijheden om te gaan.
Die sterke man is bij voorkeur Gorbatsjov. Hem moet een bijzondere volmacht worden gegeven, zodat hij ongehinderd eerst economische hervormingen kan uitvoeren en de voorwaarden kan scheppen voor het ontstaan van een burgerlijke maatschappij.

Kljamkin is iets voorzichtiger ten aanzien van bijzondere volmachten. Beide onderzoekers zijn zich ook bewust van de gevaren die kleven aan het eerst uitvoeren van economische hervormingen zonder tegelijkertijd tot politieke vernieuwingen te komen —denk aan de recente tragische gebeurtenissen in China—, maar ze zijn ervan overtuigd dat de moeilijke overgangsperiode naar een democratie strak begeleid moet worden. Frankrijk is tenslotte bijna twee eeuwen door sterke mannen bestuurd alvorens het een volwaardige democratie werd.

Kljamkin en Migranjan menen dat bijna elk jnitiatief beter is dan de stuurloze toestand waar het land nu op aan drijft. Zelfs een. nieuwe periode van stagnatie geniet vergeleken daarbij verre hun voorkeur. Anarchie is zowel voor hen als voor de meeste andere Russen iets ondenkbaars.

Eén nacht niet thuis

Eén man heeft echter zijn fantasie losgelaten op het ondenkbare en het bovendien nog op papier gezet ook. In Moskouse kringen van intellectuelen is het de literaire sensatie van deze zomer. Wat niemand heeft gewaagd, deed Aleksander Kabakov. In zijn korte verhaal "Newozwrasjtsjenets" (de deserteur) schetst hij het scenario voor een tijdperk na Gorbatsjovs afzetting.
Weliswaar is het verhaal geschreven als een politieke satire, een anti-utopie, maar zelfs tegenwoordig, nu weinig meer taboe is, geldt het als een sensatie van de eerste orde.
Kabakovs verhaal concentreert zich rond één nacht uit het leven van een zekere Joeri Iljitsj, onderzoeksmedewerker van een niet nader genoemd Moskous instituut. Op een zekere avond, ergens na 1992, na de oorlog van "De Grote Gelijkmaking" en na de afzetting van Michail Gorbatsjov als staatshoofd en partijleider, zit Joeri nog laat te werken aan een onderzoek. Opeens wordt hij gebeld door de conciërge. Er zijn een paar heren die Joeri willen spreken. De bezoekers doen nogal geheimzinnig en vertellen dat Joeri vanwege zijn goede en betrouwbare reputatie „in bepaalde kringen" is geselecteerd om hen te helpen. Hij weet wel waarmee, zeggen de mannen. Joeri weet van niets.

Gaandeweg wordt duidelijk dat de heren mensen van de veiligheidsdienst zijn. Ze willen dat hij een schriftelijke verklaring voor hen opstelt waarin hij uit de doeken doet waar hij gedurende één bepaalde nacht heeft uitgehangen. Hij was toen namelijk niet thuis geweest...

De wet van de jungle

Joeri belooft zijn verhaal eerlijk op papier te zetten. Als hij het niet zelfvertelt komt de KNB (de veiligheidsdienst heet nu Comité voor Nationale Veiligheid, KNB, in plaats van KGB, Comité voor Staatsveiligheid) er vroeger of later toch wel achter. Al schrijvende neemt Joeri de lezer mee.
Op net zo'n avond als de genoemde had hij het ook laat gemaakt op hët instituut. Dat was dom, want nu was de avondklok al ingegaan. Na de oorlog van "De Grote Gelijkmaking" was het in de straten van Moskou sowieso al erg onveilig door de activiteiten van rivaliserende groepen van Afghanistan-veteranen, punkers en privé-legertjes. Chinese blauwhelmen van de VN-vredesmacht hielden overdag met moeite de partijen uit elkaar, maar 's nachts heerste helemaal de wet van de jungle.

Batterijen

Joeri moest maar-zien hoe hij door de koude, besneeuwde straten thuis zou komei}. Maar goed dat hij zijn Kalasjnikov bij zich had. Tijdens de tocht naar huis waren overal in de stad geschutssalvo's te horen, BTR-pantserwagens denderden door de straten. Het was zaak voortdurend in het duister te blijven lopen, overal loerde gevaar.
Op een hoek, bij een kapotgeschoten gebouw, luisterde Joeri nog even naar radio-Moskou. Een minuutje maar, want de batterijen waren bijna op en batterijen waren net als de meeste andere gebruiksartikelen niet meer te krijgen. Er kon evenwel nog nieuws zijn over de voortwoekerende strijd. Maar nee, het was weer het bericht over het begin van de eerste buitengewone oprichtingsvergadering in het Kremlin van de Russische Unie van Democratische Partijen.

Alle politieke partijen van Rusland namen er aan deel. De vergadering werd voorgezeten door sterke man generaal Panajev. Als gasten waren aanwezig: de Christen-Democratische Partij uit Kaukasië, de Sociaal-Fundamentalisten uit Toerkestan, de Constitutionele Partij uit de Verenigde Boecharse en Samarkandse Emiraten, de Katholiek-Radicalen uit de Baltische Federatie en de Linkse Communisten uit Siberië.

Verder vertelde de nieuwslezer nog over vreedzame, onder Poolse vlag varende Amerikaanse schepen die in de Perzische Golf met atoombommen waren bestookt door vliegtuigen van een „clericaal-fascistische" groepering...

Echte leren laarzen

Snel de radio weer uit, anders raakten de batterijen op, en verder weer door de straten. Een paar kruispunten verderop moest Joeri snel dekking zoeken voor Afghanistan-veteranen. Zij hielden een afrekening. De op eigen houtje opererende bewaarders van de sociale rechtvaardigheid lichtten een 'speculant', een zwarthandelaar, van zijn-bed en stelden hem op straat terecht.
Joeri dook snel een huis in. Daar trof hij een ander verdwaald persoon, een vrouw uit het verre Dnjepröpetrowsk. Zij had gehoord dat er dit jaar vierhonderd paar echte leren laarzen uit de Europese Gemeenschap zouden worden ingevoerd. Zij wilde hoe dan ook een van de vierhonderd gelukkige bezitsters van zulke laarzen zijn. Wie bezat immers nog leren laarzen in het bankroete Rusland. Leren laarzen..., een rijkeluisdroom!

In het huis durfde Joeri ook niet lang blijven. Als de 'Afgantsy' weg waren, dan moest hij ook weg zijn. De KNB, de veiligheidsdienst, was meestal zo ter plekke. Niets werkte meer in dit land, alleen de KNB bleef overeind. Hij slaagde er net op tijd in weg te komen, met de vrouw op zijn hielen!

Ze had gezien dat Joeri tamelijk goed gekleed was. Misschien had hij ook nog wel wat bonnen en viel er wat te halen. Bonnen kon ze goed gebruiken als ze laarzen wilde hebben. Die oude Gorby's, dat vooroorlogse geld, waren niets meerwaard.

Als normale mensen...

Wellicht deed zich het moment voor om die man z'n rijkdom afhandig te maken. Zij kreeg die gelegenheid inderdaad toen men weer dekking moest zoeken en Joeri besloot even een shagje te draaien. Hij had zijn geweer afgelegd en praatte wat met de vrouw. Ze vroeg naar zijn beroep. Joeri wilde haar niet de indruk geven dat hij in een al te bevoorrechte positie verkeerde -hij voelde ook wel zo'n beetje aan dat ze een oogje had op zijn bezittingen— en zei dus maar dat hij journalist was.

Zo werd nog wat heen en weer gepraat. Opeens stond ze voor hem met het geweer en siste: „Geef op je bonnen, jij ongeluk van een journalist! Door jullie is alles begonnen. Wij leefden als normale mensen, rustig. Mijn man verdiende zesduizend Gorby's op een goede dag, maar jullie waren ontevreden. Leonid Iljitsj zinde jullie niet, maar toen waren de straten tenminste schoon en was er nog eens een extraatje voor de mensen... Stalin vonden jullie een slechterik, Brezjnev deugde niet, nee.., jullie moesten zo nodig Gorbatsjov! Geeft nu maar op, die bonnen, of ik schiet je neer, Moskous intellect!"

Witte tank en paarden

Gelukkig voor Joeri was ze meer hebzuchtig en boos dan slim en wist hij haar het wapen toch te ontfutselen, maar het was kantje boord. Wijzer geworden, ging Joeri weer alleen verder. Het was inmiddels drie uur geworden en hij was nog lang niet thuis. Nog even de radio aan. De nieuwslezer vertelde over nieuwe rampen. Bij de waterkrachtcentrale van Krasnojarsk had een verschrikkelijke damdoorbraak plaatsgevonden. Er vielen 23.000 doden te betreuren. Tienduizenden waren gewond en dakloos. De schade werd becijferd op 80 miljard bonnen. Verder volgde nog wat buitenlands nieuws.

Tegen een uur of half acht, na een lange, gevaarlijke tocht door het centrum, was Joeri eindelijk in de buurt van zijn huis. Hij was nog net op tijd om generaal Panajev in zijn witte tank, voorafgegaan door acht ruiters op witte paarden (vanwege brandstofgebrek was men paarden gaan gebruiken), door de Spasski-poort het Kremlin te zien binnengaan. Panajevs werkdag was weer begonnen.

Waarschuwing

Zie hier een aantal fragmenten uit Kabakovs verhaal. Natuurlijk gaat het 'slechts' om een satire, een scenario ontsproten aan de fantasie van een schrijver. Toch wordt er in het voorwoord op aangedrongen de in het verhaal vervatte boodschap serieus te nemen. Het is volgens inleider Konstantin Sjtsjerbakov geen voorspelling van een onvermijdelijk „tragische afloop van de perestrojka", maar wel degelijk een waarschuwing dat de perestrojka mogelijk toch de laatste kans is voor de Sowjet-Unie. Want anders...
De Sowjetkenner professor Peter Reddaway heeft zich inmiddels pessimistischer uitgesproken over de recente ontwikkelingen in Gorbatsjovs imperium. Hij ziet een verkeerde afloop van de perestrojka dicht om de hoek liggen. Volgens hem drijft het land in rap tempo af naar anarchie.
Hij noemt het in dit verband ook ronduit verontrustend dat de laatste maanden zo vaak over coups en anarchie wordt gesproken in de SowjetUnie. Misschien is een draaiboek zoals Kabakov schetst niet eens zo heel onrealistisch, meent hij.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen