'Verbroken zijn de boeien van Jan Salie'

Dat gebeurde niet altijd van harte; oude structuren bleken taai. Maar het besluit van de Rijksdeputaten in 1803 en de latere Franse tijd zorgden ervoor, dat de sleur en de Jan Saliegeest van de 18e eeuw werd achtergelaten en dat er een nieuwe wind ging waaien. Vanzelf ging dat echter niet. We zagen al, dat de inwoners van Westfalen aanvankelijk meer ophadden met de Franse bezetter dan met de niet bepaald beminde Pruisische machtshebbers. Echter, evenzeer als er omstreeks 1800 enigszins vooruitstrevende geestelijken waren, die het verdwijnen van hun wereldlijke macht min of meer toejuichten, waren er ook Westfalenaars die de 'moderne tijd' van harte verwelkomden. Zo iemand was dr. Justus Gruner uit Osnabrück, die op zijn wijze de integratie met Pruisen sterk bevorderde en daarvoor door zijn landgenoten voor een verrader werd gehouden. Hij belandde dan ook in de gevangenis . . .

Gruner en Jan Salie

De opmaat naar de 'secularisatiewet' van 1803 en naar de zeer brede manifestaties die dat feit in dit jaar herdenken was de boeiende expositie 'Zerbrochen sind die Fesseln des Schlendrians' (verbroken zijn de boeien van de sleur, van de Jan Saliegeest), die te zien was in het Westfälisches Landesmuseum aan de Domplatz in Münster. En hoofdrolspeler op die tentoonstelling is genoemde Justus Gruner. Gruner werd later - het zal niet verbazen - een voorname Pruisisch ambtenaar. Deze Gruner is een voorname bron van onze kennis van Westfalen in de late 18e en vroege 19e eeuw. Hij was niet alleen voorvechter van de moderne tijd en bestrijder van de oude geest van Jan Salie en met name van de roomskatholieke bisschoppen in zijn gewest, maar ook een reislustig man. Zo maakte hij een liefst vier maanden durende trektocht door gans Westfalen - zelf noemde hij het een pelgrimage - en daarvan deed hij verslag in een tweedelig boek met de breedsprakige titel: 'Mijn bedevaart (Wallfahrt) naar rust en hoop of schildering van de zedelijke en burgerlijke toestand van Westfalen aan het eind van de 18e eeuw'. Hij liet het boek wijselijk ver buiten Westfalen verschijnen: in 1802/03 in Franfurt a/d Main. Het bezorgde hem vermoedelijk in eigen huis meer vijanden dan vrienden vanwege zijn harde kritiek op de vorst-bisschoppen en zijn ijveren voor een wereldlijke moderne en sterke staat.

Abdis èn vorstin

Hoe hij er over dacht en wat hij bij zijn 'pelgrimsreis' allemaal beleefde kunnen we letterlijk op de voet volgen en beluisteren. Langs de wanden van het museum is in chronologische volgorde zijn boek geheel afgedrukt. En de door hem bezochte steden en streken en de merkwaardigheden die hem opvielen zijn in oude prenten en schilderijen en in een grote hoeveelheid voorwerpen onder, boven en nabij die boektekst van vele honderden bladzijden tentoongesteld. Bovendien krijg je een zogenaamd door hemzelf ingesproken cassetteband mee, waarin hij onderhoudend en geestig verhaalt wat hem opvalt of dwars zit. Zo maak je, al luisterend en kijkend en slenterend, een voettocht door Westfalen van twee eeuwen geleden. Gruners commentaar is vaak zeer modern en ad rem. Hij merkt ter hoogte van Essen in het Ruhrgebied op: 'Een kapittel van het sticht (Stift) bestaat uit prinsessen en gravinnen en Maria Kunigunde is tegelijk Regentes van het land'. Daarbij zien we een groot schilderij van de zeer werelds en voornaam geklede prinses Maria Kunigunde van Saksen, die vorstin én abdis van Essen was (1776-1803). Gruner moet van zulke dubbelrollen niks hebben: ze bedreigen de vooruitgang waarin hij vurig gelooft. Gruner valt ook de woorden van Doctor Arnold Mallinckrodt bij: 'Zerbrochen sind die Fesseln des Schlendrians', die deze uitte om de 19e eeuw te begroeten. Gruner hoopt, dat Mallinckrodt met zijn uitspraak - waaraan de expositie haar naam ontleent - gelijk zal krijgen. Gruner komt er niet helemaal zonder kleerscheuren af met zijn 'moderne' reisverhaal. Aan het slot daarvan heft hij een lofzang aan op Pruisen en op de Pruisische regenten Friedrich Wilhelm en Luise. Het boek komt hem op een proces te staan, maar zwijgen zal hij niet.

Lutherbijbel

De tentoonstelling biedt meer dan alleen de pelgrimage van Gruner. Tal van taferelen geven leven en werken in het Westfalen van omstreeks 1800 goed weer, zowel de oude als de nieuwe tijd. Daarbij passen ook materialen uit de protestantse en rooms-katholieke godsdienst en hun erediensten. Een der pronkstukken is een foliant-grote Lutherbijbel, door Johann Andreas Endter in Neurenberg uitgegeven in 1720. Dit exemplaar was de familiebijbel van het koopliedengeslacht Abeken in Osnabrück. Naast de titelpagina is in verschillende handschriften een blad helemaal volgepend: familiehistorie en bijbelse historie in één band! Uiteraard is er ook veel aandacht voor de prins-bisschoppen, onder wie Clemens August van Osnabrück (1700-1761). Verderop komen we nog iets opmerkenswaard tegen: omstreeks 1825 is de Jood dr. Alexander Haindorf, arts, schrijver en kunstverzamelaar, een groot bevorderaar van de 'verburgerlijking' sinds 1800. Joden waren in de Duitse landen sterk vóór een burgerlijk bewind, want van de roomse heersende bisschoppen hadden zij niet zoveel goeds te verwachten. Joden zijn ook later in Duitsland voorvechters van de nieuwe tijd of zelfs van een nieuwe wereldorde. Karl Marx - verwant aan de kapitalisten Philips - was zo'n Joodse strijder tegen kerk, religie, adel en kapitaal. Prins-bisschoppen Von Galen Toen in 1816 Westfalen een Pruisische provincie werd kreeg de oude bisschopsstad Münster - heel lang bestuurd door prins-bisschoppen Von Galen (onder wie 'Bommen Berend') en daarna nog bisschopszetel van diverse leden van dit geslacht, tot en met Clemens August von Galen die in 1946 overleed - tal van regeringsgebouwen toegewezen. Rooms-katholiek Münster bleef nog lang gekant tegen de (protestantse, lutherse) soevereinen. In die 19e eeuw zou, na de 'Wende' van 1803, nog twee keer een groot conflict tussen kerk en staat worden uitgevochten: de Kölner Kirchenstreit (Keulse Kerkstrijd) van 1837 tot 1842 en later, onder de beroemde Pruisische staatsman Otto Vorst von Bismarck de zogeheten 'Kulturkampf' (cultuurstrijd, 1872-1884). Ook toen nog stond de Westfaalse bevolking vaak aan de kant van de Rooms-Katholieke Kerk. Of dat verzet tegen Pruisen ook vooral te maken had met het feit dat de bazen in Berlijn of Potsdam protestants, luthers, waren is op de expositie niet geheel duidelijk. Volksaard en verlangen naar autonomie zullen wellicht net zo'n rol gespeeld hebben als de Pruisische koningen en latere Duitse keizers.

Krant en vooruitgang

Arnold Mallinckrodt, publicist en uitgever in Dortmund, blijkt achteraf gelijk te krijgen. Op vrijdag 2 januari 1801 schreef hij in nummer 1 van zijn krant, de 'Westfähscher Anzeiger', dat er in de fysieke en morele wereld van deze nieuwe eeuw veel nieuwe kiemen tot ontwikkeling zullen komen, die vruchten opleveren tot heil van de mensheid. Hij ziet een algehele revolutie in het denken, de boeien van Jan Salie zijn afgezworen, oude vooroordelen en doodlopende wegen zijn verdwenen en over alles nadenken is nu het parool! Mallinckrodt ziet in het verschiet een eerwaardig en groot, goed en edel Westfalen met trotse, goed opgevoede en gelukkige burgers. Met zijn krant wilde de publicist graag de vooruitgang dienen. Is hij geslaagd? Zijn er parallellen met de ontwikkeling van ons land, dat van republiek koninkrijk werd? Daarover gaat het nu in Münster niet. In zekere zin zie je bij ons, op zijn minst voor de R-K Kerk, een tegengestelde beweging: de nieuwe tijd brak door met, onder andere, de liberale grondwet van 1848 en met de heroprichting van de bisdommen. Maar in die 150 jaar waren de aartsbisschoppen, van Zwijsen tot en met kardinaal Simonis, nimmer wereldlijke heersers. En dat moesten we zo maar houden. Simonis als commissaris van Z.H. de Paus regeerder over stad en land van Utrecht? Je moet er niet aan denken . . .

Vrijmetselarij

Intussen bood en biedt het programma van liefst vierhonderd activiteiten in het kader van 'Van Kromstaf tot Adelaar, 1803-2003' in Westfalen en de expositie 'Zerbrochen sind die Fesseln . . .' in Münster ook voor Nederlanders heel interessante kost. In het Landesmusuem is voor 29 Euro een omvangrijke en rijk geïllustreerde catalogus met essays te koop, onder dezelfde naam. Omdat de expositie in Münster vermoedelijk al in maart afloopt, is het zinnig om vooraf te informeren of ze verlengd wordt. Info tel.: 00 49.0251.590701 of www.landesmuseum@lwl.org of www.fesseln-desschlendrians. de, terwijl het Stadtmuseum in Münster en tal van musea elders in Westfalen ook tentoonstellingen inrichten en lezingen houden. In Paderborn is later dit jaar ook te zien, hoe de neergang van bisschopsmacht en kloosters de opgang betekende van de Vrijmetselarij: de loge daar werd in 1803 opgericht. Onder de titel 'Spion van de koning?' is ook een videofilm beschikbaar over de gedenkwaardige reis van de jonge Justus Gruner. Hij was vóór het protestantisme, vóór de Pruisische koningen. Was zijn pelgrimage te wijten aan een ongelukkige liefde, zoals hij zelf in zijn reisboek suggereerde? Of was hij bewust spion voor de koning in Münster, Paderborn, Minden of Oldenburg? Ik weet het antwoord niet, maar wél, dat de Westfaalse herdenking van 1803 veel omvangrijker is dan 'onze' "150 jaar Kromstaf" met als hoogtepunt een viering op 7 juni, geleid door kardinaal Simonis.

Protestants verzet

Zo kan men na Münster vanaf 24 mei in het 'Museum voor Kunst en Cultuurgeschiedenis' in Dordmund terecht voor de expositie 'Klostersturm und Fürstenrevolution', over staat en kerk tussen Rijn en Wezer van 1794 tot 1803. En in het 'Pruisen- Museum Noordrijnland-Westfalen' in Minden kan men de tentoonstelling 'Pruisen in Westfalen, 1800- 1932/47' bekijken. Hier wordt ook getoond hoe de 'evangelische' (is: protestantse) kerken van Westfalen oppositie voerden tegen de kerkpolitiek van koning Friedrich Wilhelm III, die het zelfbestuur van deze kerken met synoden en presbyteriën bedreigde. Voor een deel hadden de kerken succes met hun verzet. Verder is in heel Westfalen het hele jaar door aandacht voor het beperken van de bisschopsmacht tot zijn kerkelijke kromstaf.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen